Саха Сирэ

УРУБИИКИ диэн сиртэн ылыллыбыт
Арассыыйа Федерациятын субъега
Саха Сирэ
сах. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, Саха Сирэ[1]
Siberiafires vir 2021186 lrg.jpg
Былааҕа Дьаралыга
Былааҕа Дьаралыга
Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата
66°24′00″ с. ш. 129°10′00″ в. д.GЯO
Дойду
киирэр Уһук Илин федеральнай уокурук
Дьаһалта киинэ Дьокуускай
Губернатор Николаев Айсен Сергеевич
Устуоруйа уонна география
Иэнэ
  • 3 083 523
Кэм курдааһына YAKT, VLAT[d] уонна МСК+8[d]
Олохтоохтор
Олохтоохтор ↗1 001 664[2] киһи (2024)
Сыыппара идентификатордара
ISO 3166-2 код RU-SA
ОКАТО кода 98
Официальнай ситим-сир(нууч.)
Саха Сирэ каартаҕа
Логотип РУВИКИ.Медиа Биики Хааһахха миэдьийэ билэлэр

Саха Сирэ, сорумдьу аата Саха Өрөспүүбүлүкэтэ (нууч. Якутия) — Арассыыйа Федерациятын саамай улахан субъега, кини иһинэн өрөспүүбүлүкэ[4], уонна аан дойдуга саамай улахан административнай-территориальнай биирдэм. Сирин-уотун ылан көрдөххө, Саха Сирэ иэнинэн аан дойдуга ахсыс дойду Аргентинаны куоһарар. Ол гынан баран, Өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин ахсаана биир мөлүйүөн киһиттэн кыра буолан, нэһилиэнньэтин ахсаана Арассыыйаҕа биир саамай намыһах (Чукотка уонна Ненец автономнай уокуруктара уонна Магадан уобалаһа эрэ намыһах ахсааннаахтар). Килиимэт өттүнэн эмиэ аан дойдуга биир саамай тыйыс сир: Хотугу полушарие тымныы полюһа манна сытар.

1851 сыллаахха Иркутскай генерал-губернаторствотын Саха уобалаhа диэн ааттанан тэриллибитэ. Муус устар 27 күнүгэр 1922 с. Саха АССР тэриллибитэ. Ахсынньы 28 күнүгэр 1991 с. Саха ССР, 1992 с. кулун тутар 27 күнүттэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтэ. Сибиир хотугулуу-илин өттүгэр сытар.

Тайаан сытар иэнэ 3103,2 тыһ. км² — Арассыыйа Федерациятын саамай улахан субъега. Нунавут Канада — кэннэ — аан дойдуга ордук улахан административнай территориальнай биирдик.

Географията

Саха Сирин уопсай иэнэ 3103,2 тыһыынча км² тэҥнэһэр[5][6], ол Арассыыйа Европатааҕы чааһын уопсай иэниттэн кыратык эрэ аҕыйах.

Саха Сирэ Уһук Илин хотугулуу-арҕаа өттүгэр сытар. Саха Сирэ Чукотка автономиялаах уокуругун, Магадан уобалаһын кытта илин өттүнэн, соҕуруулуу-илин өттүнэн — Хабаровскай кыраайы кытта, соҕуруу — Амур уобалаһын уонна Забайкальскай кыраайы кытта, соҕуруулуу-арҕаа — Иркутскай уобалаһын кытта, арҕаа — Красноярскай кыраайы кытта кыраныыссалаах. Хоту өттүгэр өрөспүүбүлүкэ уһугун Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕаллара үөскэтэллэр. Байҕал уопсай кытыла 4,5 тыһыынча км уһун.

Саха Сирин иэнин 40 % Хотугу полюс эргимтэтигэр сытар. Саха Сирин территориятыгар маннык арыылар киирэллэр: Новосибирскай, Улахан уонна Кыра Бегичев, Эһэ арыылара[7].

Өрөспүүбүлүкэ устата хотуттан соҕуруу — 2000 км, арҕааттан илиҥҥэ — 2500 км. Саамай арҕааҥҥы сирэ — Красноярскай кыраай кыраныыссатыгар (106° и. у.), илиҥҥи сирэ — Чукотка автономиялаах уокуругун кыраныыссатыгар (163° и. у.) (эбэтэр 57°, бу Саха Сирин аан дойдуга арҕааттан илиҥҥэ саамай уһун дьаһалта-территориальнай биирдэм оҥорор), соҕурууҥҥу сирэ — Становой сис, Амур уобалаһын кыраныыссатыгар (55°30' х. к.), хоту хонуутааҕы сирэ — Нордвик тумул (74° х. к.) уонна хотугу арыылаах сирэ — Генриетта арыытыгар (77° х. к.). Уот-сир түөрт гыммыт биэһэ тыанан бүрүллүбүт[8].

Рельеф

Саха Сирэ айылҕатын усулуобуйата уонна баайа араас, ону кини сирин-уотун физико-географическай балаһыанньата быһаарар. Улахан аҥаарын хайалар уонна хаптал хайалар ылаллар, кинилэр сир ньуурун ⅔ кэриҥэтин ылаллар, онтон аҕыйах ⅓ эрэ намтал сиргэ сытар. Саамай үрдүк чыпчаала — Кыайыы хайа (3147 м, атын дааннайынан 3003 м, Черскэй хайа сиһигэр баар) эбэтэр Муус-Хайа (2959 м, атын дааннайынан 3011 м, Сунтаар Хайата хайа сиһигэр баар). Саха сиригэр Үөһээ Дьааҕы хайа сиһэ эмиэ баар.

Саха Сирин арҕаа өттүн биир саамай хаптал хайа — Орто Сибиир хаптал хайалаар сирэ ылар.

Саамай улахан намтал сирдэр: Саха сирин ортоку намтала, Хотугу Сибиир намыһах сирин илин өттө уонна Халыма намтала.

Гидрография

Амма өрүс

Саха Сиригэр 700 тыh. тахса өрүс уонна үрэх баар. Кинилэр бары холбоон уhуннара 2 млн км кэриҥэ буолар.

Өрөспүүбүлүкэ ордук улахан устар аал сырыылаах өрүстэрэ Өлүөнэ (уhуна — 4400 км.), Бүлүү (2650 км.), Өлөөн (2292 км.), Алдан (2273 км.), Халыма (2129 км.), Индигир (1726 км.), Өлүөхүмэ (1436 км.), Анаабыр (939 км.) уонна Дьааҥы (872 км.).

Атын улахан өрүстэр:

Айылҕа

Саха Сирин улахан аҥаара орто тайҕа сиригэр сытар, хоту диэки ол тыа-тундра уонна тундра зоналарынан солбуйуллар. Сүрүн почвалар — ирбэт тоҥноох-тайҕа, кырыс-тыа, аллювиально-ходуһа, хайа-тыа уонна тундра-глеевой буолаллар. Тыалар 4/5 кэриҥэ сири ылаллар. Өрүс хочолоругар уонна алаастарга ходуһалар тарҕаммыттар. Кытылларга уонна хайа чыпчаалларыгар — сэппэрээк оттоох үүнээйилэр уонна лабыкта бааллар. Тыа пуондатын иэнэ 255,631 мөл га (2,55 мөл км²), тыалар иэннэрэ 193,365 мөл га[9]. Саха Сирин уонна Красноярскай кыраай тыа пуондаларын уопсай иэнэ 423,73 мөл га эбэтэр 4,237 мөл км² буолар.

Үрүҥ эһэ, кырса, киис, куобах, кырынаас, саһыл, андаатар, таба, солоҥдо, Америка норката уо. д. а. бааллар. Өлүөхүмэ тардыытыгар кулааһай көстөр, соҕуруу уонна соҕуруулуу-илин хайа тайҕатыгар — бүүчээн; Илин Саха Сирин хайаларыгар — чубуку. Туундараҕа овцебык киллэриллибит (Тэрпэй-Тумус тумул арыыга, Өлүөнэ дельтатыгар, Прончищев уонна Чекановскай томтор сирдэригэр, Хатанга хомотугар баар Улахан Бегичев арыыга уонна Индигиир алын өттүгэр Чокурдаах бөһүөлэк таһыгар). Байҕал, өрүс уонна күөл ууларыгар 50 араас көрүҥнээх балык баар, олортон сүрүннээн лососевайдар уонна майаҕастар баһыйаллар.

Бу кыраай сирэ-уота 250-тэн тахса көтөр көрүҥэ маассабайдык уйаланар сиринэн эмиэ биллэр. Олор истэригэр Норуоттар ыккардыларынааҕы Кыһыл кинигэтигэр киирбит маннык сэдэх көтөрдөр бааллар: тэтэркэй хопто, маҥан уонна хара туруйалар, лыклыкы уонна кречет. Саха Сирин сиригэр-уотугар «Өлүөнэ туруук хайалара» уонна «Кыталык» национальнай пааркалар, ону таһынан Өлүөхүмэ уонна Уус-Ленскэйдээҕи заповедниктар бааллар.

Климат

Климат тыйыс континентальнай, уһун кыһыннаах уонна кылгас сайыннаах. Саха Сиригэр муус устар уонна алтынньы — кыһыҥҥы ыйдар. Ордук тымныы ый (тохсунньу) уонна ордук сылаас ый (от ыйа) температураларын араастара 70—75 кыраадыска тэҥнэһэр. Муҥутуур кыра температуратынан (илиҥҥи хайалаах сирдэргэ — оҥхой сирдэргэ, хаспахтарга уонна атын намыһах сирдэргэ — −70 °C диэри) уонна температура минуска турар кэмин уопсай уһунунан (сылга 6,5 ыйтан тоҕус 9 ыйга диэри) бу өрөспүүбүлүкэ Хотугу эҥэлэйгэ тэҥнээҕэ суох. Өрөспүүбүлүкэ үгүс сирдэригэр температура абсолютнай минимума −50 °C намыһах.

Тэҥниир табылыыссаҕа Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннарын орто температурата көстөр.

Нэһилиэнньэлээх пуун Тохс, °C Ол, °C Кул, °C Муус, °C Ыам, °C Бэс, °C От, °C Атыр, °C Бал, °C Алт, °C Сэт, °C Ахс, °C Сыл, °C Сыл, % Сыл, кВтч/м² Сыл, м/с
Айхал −34,5 −30,5 −23,3 −13,7 −3,3 8,7 14,1 9,7 0,5 −12,9 −26,9 −32,3 −11,9 75,0 905,8 3,2
Алдан −26,3 −22,8 −15,0 −4,3 4,9 13,7 16,6 13,3 5,0 −6,4 −18,9 −25,1 −5,4 70,5 1095,8 1,9
Ааллаах-Үүн −34,6 −31,8 −24,5 −12,5 −1,4 9,7 12,7 9,1 0,7 −14,2 −28,0 −34,6 −12,3 76,2 1051,9 3,4
Алмазнай −28,2 −24,4 −17,5 −8,0 3,9 14,0 18,2 14,2 4,4 −7,4 −20,5 −26,6 −6,4 66,4 1048,3 3,2
Амма −41,1 −36,4 −22,6 −5,5 7,2 15,5 18,6 14,3 5,7 −8,9 −28,7 −39,9 −10,0 73,0 1110,4 1,8
Аартык −41,0 −38,2 −30,0 −16,9 −4,3 8,1 11,3 6,7 −2,2 −18,5 −33,7 −40,7 −16,5 79,3 1000,8 3,5
Бэрдьигэстээх −28,9 −25,2 −18,7 −7,9 4,5 15,0 18,9 14,8 4,8 −7,9 −21,3 −28,2 −6,6 67,8 1081,1 3,0
Бороҕон −31,9 −28,1 −20,1 −7,5 5,4 15,7 19,0 14,9 5,1 −9,3 −23,6 −31,7 −7,6 67,2 1081,1 2,8
Верхоянскай −47,0 −42,7 −29,8 −12,9 2,8 13,0 15,2 10,8 2,3 −14,9 −36,7 −43,6 −15,1 70,5 938,7 1,7
Бүлүү −36,8 −30,1 −19,0 −6,1 5,5 15,1 18,8 14,2 5,6 −7,8 −25,9 −34,3 −8,3 66,7 1048,3 2,0
Битиим −28,8 −23,6 −14,0 −2,6 6,6 14,9 18,3 15,0 6,4 −3,5 −17,1 −26,5 −4,5 73,0 1077,5 2,5
Лиэнскэй −29,0 −24,0 −14,7 −3,7 6,2 14,5 17,9 13,9 5,8 −4,9 −19,2 −27,2 −5,3 70,4 1073,8 2,7
Майа −29,8 −26,1 −18,6 −6,6 5,8 15,8 19,3 15,3 5,5 −8,0 −21,6 −29,4 −6,4 66,4 1095,8 2,8
Мирнэй −28,6 −24,8 −17,7 −8,3 3,5 13,7 17,9 14,0 4,2 −7,6 −20,8 −27,0 −6,7 67,3 1033,7 3,2
Өймөкөөн −47,0 −42,9 −32,4 −14,4 1,9 11,6 13,8 10,1 1,7 −16,1 −37,2 −45,6 −16,2 70,8 1106,7 1,3
Өлүөхүмэ −31,3 −25,4 −15,0 −3,1 7,1 15,1 18,4 14,7 6,2 −5,2 −20,9 −29,7 −5,7 70,7 1088,4 2,4
Андреев арыыта −31,2 −31,1 −28,8 −22,6 −10,2 −1,2 2,9 2,2 −2,6 −15,0 −26,0 −28,2 −15,9 84,9 668,4 5,7
Покровскай −39,7 −33,7 −21,1 −5,4 6,7 15,2 18,6 14,4 5,7 −8,1 −27,2 −38,1 −9,3 69,5 1092,1 2,4
Сунтаар −33,3 −29,8 −18,8 −5,6 5,9 14,7 17,8 14,0 5,6 −6,0 −23,7 −31,3 −7,5 70,5 1062,1 2,7
Тикси −31,1 −29,2 −26,4 −18,9 −6,4 3,1 7,6 7,4 1,5 −11,0 −23,8 −28,2 −12,9 81,7 785,3 4,8
Томмот −32,3 −27,7 −19,3 −8,2 2,6 12,8 15,8 12,3 3,3 −10,0 −24,0 −31,2 −8,7 72,7 1073,8 3,2
Удачнай −34,4 −30,4 −23,2 −13,6 −3,2 8,8 14,1 9,7 0,6 −12,8 −26,7 −32,1 −11,8 74,7 924,1 3,2
Чульман −30,9 −24,9 −15,6 −5,0 4,4 13,3 16,1 12,9 4,5 −7,4 −21,2 −29,6 −6,9 71,4 1117,7 2,7
Дьокуускай −40,9 −35,9 −21,6 −6,1 6,7 15,4 18,7 14,9 5,7 −8,5 −29,2 −38,8 −9,8 68,9 1081,1 2,0

Кэм курдааһына

Саха Сирин территориятыгар үс чаас зонатын кэмэ туттуллар. Арҕаа уонна киин өттө, улахан нэһилиэнньэлээх пууннар — Дьокуускай, Нерюнгри, Мирнэй, Хаҥалас МСК+6 (UTC+9) чаас зонатыгар киирэллэр. Үөһээ Дьааҥы, Өймөкөөн уонна Уус-Дьааҥы улуустара — МСК+7 (UTC+10). Илиҥҥи өттө, Индигирка уонна Колыма өрүстэрин тардыылара — Абый, Аллайыаха уонна Орто Халыма улуустара, Үөһээ Халыма, Муома уонна Аллараа Халыма улуустара МСК+8 (UTC+11). Бу Саха Сирин территорията уһун долготанан сытарынан — 57° кэриҥэ — сибээстээх, онно 15° долгота биир чаас араастаах күннээҕи кэмигэр сөп түбэһэр.

Устуоруйа

Устуоруйа иннинэ уонна Арассыыйа иннинэ кэм

Археологтар быһаарбыттарынан, былыргы киһи Саха сирин эрдэлээҥҥи палеолит кэмигэр олохтообут. Бу кэмҥэ бастакы археологическай өйдөбүнньүктэр сыһыаннаахтар, кинилэр 300 тыһыынчаттан 10 тыһыынча сыл анараа өттүгэр диэри кэмҥэ сылдьаллар. Олортон ордук биллэр уонна үчүгэйдик үөрэтиллибит олохтоох сирдэринэн: хойукку палеолиттааҕы Бунге-Толля 1885, Буор-Хайа/Орто-Стан[10], Дьааҥы олохтоох сирэ уонна Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгэр турар Дириҥ-Үрэх олохтоох сирэ (Дириҥ култуурата).

Мезолит үйэтэ сумнагин археологическай култууратынан (биһиги эрабыт иннинэ 10,5—6,2 тыһыынча диэри сыллар) бэриллэр. Жоховскай олохтоох сир (Илин Сибиир байҕалыгар, Новосибирскай арыыларга баар Жохов арыыта) олохтоохторо 9 тыһыынча сыл анараа өттүгэр олорбуттар[11] уонна сылдьар көлө ыттары ииппиттэр[12].

Неолит үс кэрдиискэ арахсар:

  • Эрдэтээҥҥи — Сыалаах култуурата (биһиги эрабыт иннинэ 6,2—5,3 тыһыынча диэри сыллар)
  • Орто — Бэлкэчи култуура (биһиги эрабыт иннинэ 5,3—4,5 тыһыынча диэри сыллар)
  • Хойукку — Ымыйахтаах култуурата (биһиги эрабыт иннинэ 4,5—3,5 тыһыынча диэри сыллар)

Биһиги эрабыт I тыһыынча сылын ортотуттан саҕалаан, Саха сирин территориятыгар эбээннэр уонна эбэҥкилэр өбүгэлэрэ кэлбиттэр. XIII үйэҕэ тоҥус биистэрэ Орто Өлүөнэҕэ, Бүлүүгэ, Өлүөхүмэҕэ тарҕанан олохсуйбуттар. Сахалар өбүгэлэрин Өлүөнэ кыраайыгар кэлиилэрэ тоҥустары Өлүөнэттэн арҕаа уонна илин диэки барарга күһэйбит.

Түүр тыллаах биистэр билиҥҥи Саха сирин территориятыгар хас да долгунунан көһөн кэлбиттэрэ сабаҕаланар, онтон тиһэхтэринэн XIV—XV үйэлэр буолаллар. Сахалар норуот быһыытынан Орто Өлүөнэ бассейныгар үөскээбиттэр. Манна кэлии түүр тыллаах биистэр олохтоох палеоазиатскай уустары кытта, уонна эмиэ кэлии монгуол тыллаах хоролору уонна тоҥустары кытта буккуһууларынан омук букатыннаахтык оҥоһуллуута буолбут.

Сүөһү иитиитэ эрэгийиэн хаһаайыстыбатын олоҕор улахан уларыйыылары киллэрбитэ. Сахалар өбүгэлэрэ эрэгийиэҥҥэ илиинэн оҥоруу (уус, көмүс, туой уонна да атын оҥоруу) оҥорон таһаарыытын, уларыйбат олохтоох дьиэлэри тутууну аҕалбыттар. Ол курдук, XVII үйэ саҕаланыытыгар саха уустара Индигиркэ уонна Дьааҥы бассейндарын тула олорбуттар, Саха сирин Арктикаҕа сытар сирдэригэр сүөһүнү иитии уонна сылгыны иитии култууратын киллэрбиттэр.

Саха Сирэ Арассыыйа иһигэр

XVII үйэ бастакы чиэппэригэр хаһаах-сири арыйааччылар Өлүөнэ өрүс кытылыгар тиийбиттэр. Нууччалар олохтообут кыстык дьиэлэрэ уонна остуруоктар: Дьокуускай, Эдьигээн, Верхоянскай, Зашиверскай, Орто Халыма уонна да атыттар нууччалар Азия хотугулуу-илин диэки уонна салгыы Америка хотугулуу-арҕаа диэки барыыларын форпостара буолбуттара.

1632 сылга Өлүөнэ уҥа кытылыгар кэлэр кэмнээх Дьокуускай куораты төрүттээбит Дьокуускай остуруога тутуллубута. Остуруогу хаһаах сотнига Петр Бекетов туппута. Бу күн Саха сирэ Арассыыйа судаарыстыбатын састаабыгар киирбит күнүнэн ааҕыллар. 1638 сылга Дьокуускай уезда тэриллибитэ, кэлин ол Дьокуускай провинциятыгар (1775 сыл) уонна Илин Сибиир генерал-губернаторствотын Дьокуускай уобалаһыгар (1784 сыл) кубулуйбута.

XVIII үйэҕэ кыраай олохтоох омуктара маассабай христианскай итэҕэлгэ киириилэрэ буолбута. Православнай аҕабыыттар үлэлэрин кытта Саха сирин омуктарын норуот үөрэҕин уонна сырдатыытын сайдыыта, омук тылынан литэрэтиирэ үөскээһинэ, омуктар икки ардыларыгар сыһыан кэҥэтиитэ ситимнээхтэр.

Саха сирин устуоруйатыгар туспа сирэйинэн көскө ыытыы буолар. Көскө ыытыы 1640-с сыллартан ыла саҕаламмыта. XIX үйэттэн ыла Саха сиригэр көскө ыытыы үксүнэн бэлиитикэ өттүнэн буолбута. Саха сиригэр сыылкаҕа декабристар, 1863 сыллааҕы Польша өрө туруутун кыттыылаахтара, народниктар, эсердэр, социал-демократтар сылдьыбыттара.

Саха Сирэ Сэбиэскэй былаас кэмигэр

1922 сыл муус устар 27 күнүгэр РСФСР састаабыгар Саха Автономиялаах Социалистическай Сэбиэскэй Өрөспүүбүлүкэтэ (Саха АССР) тэриллибитэ.

Бу политическэй быһаарыы саҥа судаарыстыбаннай тэриллии — ССРС автономиялаах өрөспүүбүлүкэтэ — олохтонуутун чэрчитинэн судаарыстыбаннаһы төрүттүүргэ быраап уонна конституциялыы олох биэрбитэ.

Саха сирин устуоруйатын Сэбиэскэй кэминээҕи түһүмэҕэ, кини айылҕатын баайын киэҥ хабааннаахтык промышленностыы туһаныыны кытта ситимнээх, онно төрүтүн 1920-с сылларга Алданнааҕы көмүс хостонор сирдэрин арыйыыта уурбута.

1927 сылга саха киһитэ Павел Васильевич Ксенофонтов баһылыктаах конфедералистар сэбилэниилээх демонстрациялара ааспыта. Кинилэр Саха сирин РСФСР-тан таһааран баран, тутулуга суох сойуустаах өрөспүүбүлүкэ (Саха ССР) быһыытынан ССРС-ка холбоһуутун ирдээбиттэрэ. Ону таһынан, туспа сокуону уонна суут баар буолуохтааҕын, ССРС Саха сирин айылҕатын баайын туттуутун тохтотуохтааҕын, уонна ССРС-тан тутулуга суох бырабыыталыстыба тэриллиэхтээҕин модьуйбуттара, ону тэҥэ, нуучча бааһынайдарын Саха сиригэр көһөрүүнү утаралларын биллэрбиттэрэ[13].

1930-с сылларга Хотугу байҕал суолун туһаныы саҕаламмыта, Өлүөнэ өрүс төрдүгэр Тикси диэн байҕал пуорда тутуллубута; уу уонна салгын суолталаах трассалара өрөспүүбүлүкэ урукку өттүгэр тиийэргэ уустук буола сылдьыбыт оройуоннарын тырааныспар изоляциетын таһаарбыттара.

1950-с сылларга өрөспүүбүлүкэ арҕаа өттүгэр алмаас хостонор сирдэрэ аһыллыбыттарын кытта, күүстээх алмаас хостуур промышленность инфраструктурата тэриллэн барбыта. 1970-с сылларга Соҕурууҥҥу Саха сиринээҕи сир кэскиллээх производственнай комплекс сайдыыта барбыта. Ону тэҥэ, сэрии кэннинээҕи сылларга Уус-Маайа уонна Өймөкөөн оройуоннарыгар көмүһү хостооһун, оттон Депутатскайга хорҕолдьуну, Томпо, Үөһээ Халыма уонна Кэбээйи оройуоннарыгар чох хостооһуна сайдыбыта. Өлүөнэ-Бүлүү гаас-ньиэп хостонор провинцията аһыллыбыта, айылҕа гааһын хостооһун үүммүтэ, өрөспүүбүлүкэни гаастааһын барбыта, уонна да атын элбэх үлэ ыытыллыбыта. 1980-с сыллар саҕаланыытыгар Саха АССР промышленность өттүнэн үүнэр кыахтаах, индустриально-аграрнай өрөспүүбүлүкэнэн ааҕыллара.

Маны таһынан, култуура тутуута эмиэ ыытыллыбыта — саха литэрэтиирэтэ, култуурата, ону тэҥэ өрөспүүбүлүкэҕэ олорор атын норуоттар: нууччалар, эбэҥкилэр, эбээннэр, дьүкээгирдэр уонна да атыттар култууралара сайдыбыттара.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин тэриллиитэ

Саха Сирин устуоруйатыгар саҥа кэм 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр саҕаламмыта, ол кэмҥэ Судаарыстыбаннай суверенитет туһунан декларация биллэриллибитэ. Бу күн Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ автономияны РСФСР уонна ССРС састаабыгар киирэр Саха Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтиттэн уларытыы туһунан биллэрбитэ[14].

1991 сыл алтынньы ыйыгар өрөспүүбүлүкэ бэрэсидьиэнэ диэн соло олохтоммута. 1991 сыл ахсынньы ыйыгар бастакы бэрэсидьиэнинэн Михаил Ефимович Николаев буолбута[15]. Ол сыл өрөспүүбүлүкэ аата Саха Өрөспүүбүлүкэтэ диэн ааты ылбыта[16].

2009 сылга РФ Конституционнай суутун ирдэбилинэн Саха Сирин суверенитетын туһунан балаһыанньалар үгүс өттүлэрэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституциятыгар тохтотуллубуттара[17].

Демография

Росстат дааннайынан, Саха Сирин олохтоохторун ахсаана 1 001 664 киһи (2024). Куораттарга олорор дьон — 66,73 % (2022). Нэһилиэнньэ чиҥэтэ 0,32 киһи/км². Инньэ гынан, Саха Сиригэр дьон олорор чиҥэтэ Арассыыйа эрэгийиэннэртэн саамай кыра.

Барыта уонна куорат олохтоохторун уопсай ахсаана (кинилэр өлүүлэрин) бүтүн сойуустааҕы уонна бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис дааннайдарынан[18][19]:

Олохтоох дьон ахсаанын уларыйыыта

Дьон ахсаана уларыйыыта (тыһ. киһинэн.).

Сыл Нэһилиэнньэ ахсаана
1959 487
1978 842
1989 1049
2002 949
2010[20] 958,3
2021 996,2

Эр киһитэ-дьахтарын ахсаана

2002 cыл бүтүн Арассыыйа сурутуутун түмүгүнэн:

Куорат олохтоохторо Тыа дьоно Барыта %
Эр киhи 296 155 168 062 464 217 48,9
Дьахтар 313 844 171 219 485 063 51,1

Омуктара

1939—2010 ыытыллыбыт сурутуу түмүгүнэн омуктар:

Омуктара 1939[21] 1959[22] 1970[23] 1979[24] 1989[25] 2002[26] 2010[27]
Сахалар 233 273 (56,5 %) ▼ 226 053 (46,4 %) ▲ 285 749 (43,0 %) ▲ 313 917 (36,9 %) ▲ 365 236 (33,4 %) ▲ 432 290 (45,5 %) ▲ 466 492 (49,9 %)
Нууччалар 146 741 (35,5 %) ▲ 215 328 (44,2 %) ▲ 314 308 (47,3 %) ▲ 429 588 (50,4 %) ▲ 550 263 (50,3 %) ▼ 390 671 (41,1 %) ▼ 353 649 (37,8 %)
Эбэҥкилэр 10 432 (2,5 %) ▼ 9505 (2,0 %) ▼ 9097 (1,4 %) ▲ 11 584 (1,4 %) ▲ 14 428 (1,3 %) ▲ 18 232 (1,9 %) ▲ 21 008 (2,2 %)
Украиннар 4229 (1,0 %) ▲ 12 182 (2,5 %) ▲ 20 253 (3,0 %) ▲ 46 326 (5,4 %) ▲ 77 114 (7,0 %) ▼ 34 633 (3,65 %) ▼ 20 341 (2,2 %)
Эбээннэр 3133 (0,8 %) ▲ 3537 (0,7 %) ▲ 6471 (1,0 %) ▼ 5763 (0,7 %) ▲ 8668 (0,8 %) ▲ 11 657 (1,2 %) ▲ 15 071 (1,6 %)
Татаардар 4420 (1,1 %) ▲ 5172 (1,1 %) ▲ 7678 (1,2 %) ▲ 10 976 (1,3 %) ▲ 17 478 (1,6 %) ▼ 10 768 (1,1 %) ▼ 8122 (0,9 %)

Эр киһи дьахтар састааба

2002 сыллааҕы биэрэпис дааннайдара

Куорат олохтоохторо Сэлиэнньэ олохтоохторо Барыта %
Эр дьон 296 155 168 062 464 217 48,9
Дьахтар 313 844 171 219 485 063 51,1

Нэһилиэнньэлээх пууннар

Олохтоохторун ахсаана биэс тыһыынча киһиттэн тахса нэһилиэнньэлээх пууннар
Дьокуускай ↗367 667[28]
Нерюнгри ↘53 409[29]
Мирнэй ↘34 045[29]
Ленск ↘21 392[29]
Алдан ↗21 590[29]
Айхал ↘13 370[29]
Удачнай ↗12 930[29]
Бүлүү ↘10 032[29]
Жатай ↗11 583[30]
Нам ↗10 364[31]
Чурапчы ↗10 342[31]
Сунтаар ↗10 035[31]
Ньурба ↘10 055[30]
Покровскай ↗12 021[29]
Өлүөхүмэ ↗8457[30]
Чульман ↘7285[29]
Майа ↗7322[31]
Томмот ↘6440[29]
Амма ↗6667[31]
Бэрдьигэстээх ↗6462[32]
Үөһээ Бүлүү ↗6436[31]
Мохсоҕоллоох ↘5264[29]
Хаандыга ↘5281[29]

Дьаһалталарынан уонна сирдэринэн (территорияларынан) араарыыы

(Сүрүн ыстатыйа: Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы)

Саха Сирин интерактивнай картатыгар кыһыл өҥүнэн Дьокуускай уонна Жатай бэлиэтэммит. Sakha Republic Municipal Divisions.PNG

№ на
карте 		Аат Код ОКАТО Олорооччулар,
тис. олох. 		Територия,
тис. км² 		Нэһилиэнньэ хойуута,
дьон./км² 		Улуус
киинэ
Куораттаҕы уокурук
I Жатай 98 401 554 000 10,3 0,0022
I Дьокуускай 98 401 000 000 274,9 0,1
Муниципальнай оройуон (улууһа)
1 Абый улууһа 98 201 000 000 4,8 69,4 0,09 Үрүҥ Хайа
2 Алдан улууһа 98 203 000 000 49,4 156,8 0,32 Алдан
3 Аллайыаха улууhа 98 206 000 000 3,2 107,3 0,04 Чокуурдаах
4 Амма улууһа 98 208 000 000 17,3 29,4 0,59 Амма
5 Анаабыр улууhа 98 210 000 000 3,7 55,6 0,07 Сааскылаах
6 Булуҥ улууһа 98 212 000 000 9,7 235,1 0,05 Тиксии
7 Үөһээ Бүлүү улууһа 98 214 000 000 21,2 43,2 0,5 Үөһээ Бүлүү
8 Үөһээ Халыма улууһа 98 215 000 000 6,9 67,8 0,1 Зырянка
9 Үөһээ Дьааҥы улууһа 98 216 000 000 13,7 24,7 0,12 Батагай
10 Бүлүү улууһа 98 218 000 000 27,6 55,2 0,5 Бүлүү
11 Горнай улууhа 98 220 000 000 11,2 45,6 0,25 Бэрдьигэстээх
13 Эдьигээн улууһа 98 222 000 000 3,98 140,2 Эдьигээн
13 Кэбээйи улууһа 98 224 000 000 14,0 107,8 0,13 Сангаар
14 Ленскэй улууһа 98 227 000 000 38,8 77,0 0,5 Ленскэй
15 Мэҥэ Хаҥалас улууһа 98 229 000 000 32,1 11,7 2,74 Аллараа Бэстээх
16 Мирнэй улууһа 98 231 000 000 86,0 165,8 Мирнэй
17 Муома улууһа 98 233 000 000 4,5 101,7 0,04 Хонуу
18 Нам улууһа 98 235 000 000 24,3 11,9 2,04 Нам
19 Нүөрүҥгүрү улууhа 85,8 93,0 0,92 Нүөрүҥгүрү
20 Аллараа Халыма улууhа 98 237 000 000 5,3 86,8 0,06 Черскэй
21 Ньурба улууһа 98 226 000 000 25,9 52,4 Ньурба
22 Өймөкөөн улууhа 98 239 000 000 13,4 92,2 Өймөкөөн
23 Өлөөн улууһа 98 242 000 000 4,1 318,1 Өлөөн
24 Өлүөхүмэ улууһа 98 241 000 000 29,6 166,7 0,19 Өлүөхүмэ
25 Орто Халыма улууhа 98 246 000 000 7,9 125,2 0,08 Орто Халыма
26 Сунтаар улууһа 98 248 000 000 25,5 57,8 0,46 Сунтаар
27 Таатта улууһа 98 204 000 000 17,3 18,98 0,9 Ытык-Күөл
28 Томпо улууhа 98 250 000 000 15,1 135,8 0,11 Хаандыга
29 Уус-Алдан улууһа 98 252 000 000 22,4 18,3 1,22 Бороҕон
30 Уус-Маайа улууhа 98 254 000 000 10,6 95,3 Усс-Майа
31 Усуйаана улууһа 98 256 000 000 8,7 120,3 0,07 Депутатський
32 Хаҥалас улууhа 98 244 000 000 34,7 24,7 Хаҥалас
33 Чурапчы улууhа 98 258 000 000 19,9 12,6 1,52 Чурапчы
34 Эбээн-Бытантай улууhа 98 259 000 000 2,8 55,6 0,05 Баатаҕай-Алыыта

Экэниэмикэ

2023 сыллааҕы дааннайдарынан, Өрөспүүбүлүкэ эрэгийиэннээҕи валовай бородуукта уопсай көрдөрүүтэ (ВРП) 1,9 триллион солкуобайы (23,4 миллиард дуоллары) куоһарбыта. Киһи аайы 23 400 дуоллар тиксэр[33].

Удачнай трубката

2020 сыллааҕы экэнэмиичэскэй көрдөрүүлэри сыаналаан туран, регионовед Ринат Резванов маннык бэлиэтиир: ааспыт сыл Саха Сирин туһугар стресс сыла буолбута. Өрөспүүбүлүкэҕэ, ресурсу хостуур сир буоларын быһыытынан, туһалаах баайы хостооһун нолуога (НДПИ) улахан суолталаах. Онон, 2020 сылга оҥоһуллубут бүддьүөт былааныгар, консолидированнай бүддьүөккэ НДПИ-тэн киирии 19,7 миллиард солкуобай эбит буоллаҕына, кэлин бу көрдөрүү 14,2 миллиард солкуобайга диэри кыччатыллыбыта. Ол түмүгэр сыл устата НДПИ-нэн 7,6 % үүнүү баара көстүбүтэ. Тэрилтэлэр барыстарыттан киирэр нолуок дохуотун үүнүүтэ үксүн девальвацияттан киирии диэн ааттанар үбүнэн хааччыллыбыта — ол дуоллар/солкуобай куурус уларыйыытын атыыта буолар.

Кырдьык хараҥата суох хааччыллыылаах хайысхалартан биирдэстэрэ — тэрилтэлэр бас билэр малларын нолуогуттан киирэр харчы. 2020 сылга промышленнай эксплуатацияҕа арҕаа Саха сиринээҕи Чаяндааҕы хостонор сиртэн гааһы таһаҕалыыр «Сила Сибири» сүрүн гаас ситимэ киирбитэ.

Саха Сирэ — хотугу, Арктика чугаһынааҕы эрэгийиэн, ону таһынан — индустриальнай фронтир территорията буолар, оттон ити инвестиция бэлиитикэтин үлэтигэр олус ыаратыы фактора. Онон, өрөспүүбүлүкэ федеральнай ассигнование көрдөһүүтэ баар. Ааспыт сылга эбии федеральнай бүддьүөттэн Саха Сирин аатыгар киирбит харчы эрэ саҥата 11,7 млдр солк тэҥнэспитэ[34].

Промышленность

Промышленность сүрүн сектордара

  • хостуур (алмаз-, көмүс, нефте-, газо-, угле- уо. д. а.);
  • перерабатывающай (гранильнай, ювелирнай, нефте-газоперерабатывающай, таҥаһы таҥастыыр, тутуу матырыйааллары оҥоруу уо. д. а.);
  • оттук-энергетическэй комплекс (энергоносителлэри оҥоруу);
  • ойуур;
  • судно оҥоруута;
  • чэпчэки промышленность (тирии-атах таҥас, түү уо. д. а.);
  • аһылык промышленноһа.
«Мир» карьерын көрөр сирэ уонна Мирнэй куорат көстүүтэ

1950-с сылларга уонна онтон да кэлэр сылларга өрөспүүбүлүкэ арҕаа өттүгэр алмаас хостуур сирдэр арыллыыларынан сибээстээн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Арассыыйа Федерациятын олус күүстээх алмаас хостуур промышленнай инфраструктурата тэриллибитэ. Инфрастуктура билиҥҥи күҥҥэ диэри үлэлиир.

Саха Сирин промышленноһа сырьёну хостооһуҥҥа уонна обогащениеҕа туһаайыллыбыт, өрөспүүбүлүкэ айылҕа баайынан баай. Саха Сирин территориятыгар судаарыстыбаҕа саамай улахан Эльконскай уран хостуур сирэ баар, кистэлэҥэ арыллыбыт саппааһа 344 тыһыынча тонна кэриҥэ.

2011 сылга Арассыыйаҕа саамай улахан Эльгинскэй чох хостуур сириттэн чоҕу тиэйии саҕаламмыта[35].

Ньиэп уонна гааз

Саха Сирин территориятыгар Өлүөнэ-Бүлүү гааһынан-ньиэбинэн байбыт провинцията баар. Чайаҥдааҕы хостонор сир ураты категорияҕа киирэр — 1,2 трлн м³ гаас уонна 62 мөл тонна ньиэп уонна газоконденсат[36]. Атын улахан хостонор сирдэр — Орто Ботуобуйатааҕы (181 млрд м³ гаас, 168 мөл тонна ньиэп уонна газоконденсат[37]), Орто Түүҥнээҕи (156 млрд м³ уонна 8,7 мөл т) уонна Орто Бүлүүтээҕи (149 млрд м³ уонна 6,9 мөл тонна)[38].

Чох индустрия перспективата

Саха Сирин чоҕу хостооһуна сайдыы целевой көрүҥүнэн туруктаахтык иннин диэки бара турар. Базанан көрүллүбүт 25 мөл тонна оннугар 2021 сылга өрөспүүбүлүкэ былаастара 39 мөл тоннаҕа тахсыахпыт диэн былаанныыллар. 2020 сылы кытта тэҥнээн көрдөххө, икки төгүл улаатыы күүтүллэр. Уопсайынан, Соҕурууҥҥу Саха Сирин чоҕу хостооһуна национальнай суолталаах экспорттааччылар кулуубугар киирэр. Бэйэтин прогнозтааһыннарыгар Саха Сирэ 2021 сылга хостооһуҥҥа 40,9 мөл тоннаттан арыый элбэххэ тахсыан сөп диэн аахпыта.

2021 сылга сүрүн эбиини дойдуга саамай улахан «Инаглинскай» чох шахтата 6 мөл тоннаҕа тахсан биэрэр. 2021 сыл олунньу ыйыгар «Восточная Денисовская» шахта былааннаммыт кыамтаҕа тахсыахтаах. Ол түмүгэр «Денисовскай» ГОК-ка хостооһун кээмэйэ 6 мөл тонна чоххо тиийэ улаатыа. Уопсайынан, «Колмар» ГК бу сылга чоҕу хостооһуҥҥа 6,7 мөллүйүөн тоннаҕа, оттон концентрат таһаҕалыырга 7,6 мөл тоннаҕа диэри тахсыан былаанныыр. Тэҥнээн көрдөххө, 2020 сыл түмүгүнэн «Колмар» ГК хостооһунун уопсай кээмэйэ 6,7 мөл тонна буолбута. Эбиитин «А-Проперти» тэрилтэ 2021 сыл сайыныгар-күһүнүгэр тутулла турар ХОК бастакы уочаратын үлэҕэ киллэриитин инвестиционнай былааннарын эбиэххэ наада. Комбинаты үлэҕэ киллэриини кытта тэҥҥэ бас билээччи Эльгаттан Улак Уһук Илиҥҥи ДВЖД станциятыгар диэри 340 км уһуннаах промышленнай салаа таһаҕас таһыытын кыамтатын сылга 24 мөл тоннаҕа диэри икки төгүл улаатыннарыан былаанныыр. Билиҥҥитэ биллэринэн, Эльгинскэй бырайыак бас билээччитэ 2021 сылга чоҕу хостооһун уонна отгрузка кээмэйин уон 8 мөллүйүөн тонна иһинэн үрдэтиэн күүтэр. Өрөспүүбүлүкэ былаастарын дааннайынан, 2020 сыл түмүгүнэн чох затоваривание кээмэйэ, олоччу таһаҕаламматаҕа, 2 мөл т чугаһаабыта, уонна 2024 сылга 6 мөл т диэри улаатыа диэн прогнозтанар[39].

Энэргиэтикэ

2017 сыл бүтүүтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин территориятыгар үлэлииллэрэ: алта улахан итиини биэрэр электростанция, икки уу электростанцията, 21 күн уонна икки тыалы туһанар электростанциялар, ону таһынан 200 тахса дизельнэй электростанциялар, уопсай олоҕурбут кыамталара 3098,5 МВт. 2018 сылга кинилэр 9666 мөл кВт·ч электроэнергияны таһаарбыттара[40].

Тыа хаһаайыстыбата

2021 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан тыа сирин олохтоохторун ахсаана 330.901 киһи, ол аата Саха сирин олохтоохторун 34 %.

  • эт-үүт сүөһү иитиитэ;
  • сылгы иитиитэ;
  • таба иитиитэ;
  • оҕуруот аһын үүннэрии;
  • хортуосканы үүннэрии;
  • балыктааһын;
  • отон уонна айылҕа бэлэҕин хомуйуу.

Саха Сирэ — Арассыыйаҕа сылгы иитиитэ ордук сайдыбыт соҕотох эрэгийиэн. Сүөһү иитиитэ уонна сылгы иитиитэ сахалар сүөһү иитиитин тэҥ кэриэтэ үгэс буолбут салааларынан буолаллар. Сэбиэскэй кэмҥэ улахан муостаах сүөһү төбөтүн ахсаана сылгы төбөтүн ахсааныттан балачча баһыйара. 1990-с сыллартан сүөһү иитиитэ мөлтөөн иһэр, оттон сылгы иитиитэ туруктаахтык сайдар уонна бүтэһик сылларга былаас улахан өйөбүлүн ылар. 2021 сылга сылгы төбөтүн ахсаана улахан муостаах сүөһү төбөтүн ахсаанын аан бастаан баһыйбыта[41].

2012 уонна 2018 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин делегацията Арассыыйа агропромышленнай быыстапкатыгар «Кыһыл көмүс күһүн — 2012» уонна «Кыһыл көмүс күһүн — 2018» кыттыбыта уонна салаа күрэхтэригэр кыттыы иһин хас да мэтээли ылбыта[42].

2021 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан бары категориялаах хаһаайыстыбаларга 180,9 тыһыынча улахан муостаах сүөһү (-2,4 тыһыынча), онтон 72,1 тыһыынча ынах сүөһү (+1,4 тыһыынча); 21,6 тыһыынча сибиинньэ (100 %); 182,8 тыһыынча сылгы (-0,2 тыһыынча); 157,4 тыһыынча таба (+5,3 тыһыынча).

2019 сыл иһигэр өлөрүүгэ анаммыт сүөһү уонна көтөр ахсаанын оҥоруу кээмэйэ (тыыннаах ыйааһынынан) 36,9 тыһыынча тонна буолбута (+1,5 тыһыынча тонна), куурусса сымыыта — 133,6 мөллүйүөн устуука[43]; 2020 сылга үүтү оҥоруу — 162,4 тыһыынча тонна (+0,4 %)[44].

2019 сылга бары категориялаах хаһаайыстыбаларга ынах сүөһүттэн ортотунан ыанар үүт кээмэйэ 2290 кг буолбута (-7 кг).

Ыһыы сирин аҥаара кэриҥэ сүөһү сиир култуураларынан дьарыктанар, оттон атына — бурдук уонна бурдук-бобтаах култууралар; хортуоска уонна оҕуруот аһа.

2020 сылга (бары категориялаах хаһаайыстыбаларга) хортуоска орто үүнүүтэ 115,3 ц/га, оҕуруот аһын — 186,7 ц/га, бурдук — 10,2 ц/га буолбута.

«Хаҥалас» ТОР территориятыгар дьоппуон «Хоккайдо Корпорейшн» хампаанньатын кытта бииргэ сылы быһа үлэлиир теплица комплекса көмүскэллээх груҥҥа оҕуруот аһын үүннэриигэ тутулла турар[45].

«Якутия» ТОР-ун «Сырдах» площадката Дьокуускай куораттан хоту 24 км тэйиччи сытар. Билигин онно 1,2 гектар иэннээх сылы быһа үлэлиир «Саюри» теплица комплекса үһүс уочаратын тутуута салҕанан барар. Олоххо киирбит уонна үлэҕэ бэриллибит эбийиэктэр иэннэрэ 2,1 гектар — бастакы уонна иккис уочараттар, ону таһынан үһүс уочарат бастакы кэрчигэ[46].

Ыһыы болуоссаттара:
сыл 1959 1990 1995 2000 2005 2010 2015
тыһ. гектар 124[47] 107,5[48] 81,4 60,7[48] 49[49] 44,1 46,5[49]

Тырааныспар

Тырааныспар суолтата Саха Сиригэр улахан. Билигин туһаныллаллар уу, массыына (бастатан туран «Өлүөнэ» (магистрал суол)) уонна салгын транспора.

Таһаҕас сырыыта үгүс өттө уу тырааныспарыгар тиксэр. Навигация кэмигэр өрүстэр (Өлүөнэ, кини салаалара Бүлүү уонна Алдан, Дьааҥы, Индигиир, Халыма) сүрүн тырааныспар сүүрээн буолаллар. Өрөспүүбүлүкэ хотугу улуустарыгар таһаҕастар Хотугу муора суолунан тиэрдиллэллэр.

Өрөспүүбүлүкэ автомобильнай ситимэ сайдар. 2008 сыл алтынньы 25 күнүгэр федеральнай суолталаах «Халыма» (Дьокуускай — Магадан) массыына суола бүтүннүү сыл устата сылдьарга аналлаах диэн официальнайдык аһыллыбыта. 2007 сыллаахха «Бүлүү» (Дьокуускай — Бүлүү — Мииринэй — Ленскэй — Уус-Кут — Тулун) массыына суола федеральнай суоллар испииһэктэригэр киирбитэ. Ол гынан баран, дьиҥэр, маннык суол суох: Ленскэй — Уус-Кут учаастага кыһыҥҥы суол буолар, онно массыына сылдьыыта сылга үс ый кэриҥэ эрэ буолуон сөп. Перспективаҕа «Амма» (Дьокуускай — Амма — Уус-Маайа) массыына суола Хабаровскай кыраайга баар Аян пуордугар тахсыахтаах. Ону таһынан, сыл устата үлэлиир «Дьааҥы» (Хаандыга — Баатаҕай — Уус-Куйга) уонна «Анаабыр» (Мииринэй — Удачнай — Өлөөн — Үрүҥ-Хаайа) трассалары тутуу былааннанар. Ол кэмҥэ Дьокуускайы Арассыыйа уопсай автомобильнай ситимин кытта холбуур федеральнай суолталаах «Өлүөнэ» массыына суола олус бөдөҥ өрөмүөҥҥэ наадыйар.

Салгын тырааныспара сайдыылаах. Өрөспүүбүлүкэҕэ 23 аэропорт үлэлиир. 2010-с сыллартан ыла кэмиттэн кэмигэр сөмөлүөт сырыылартан ураты, уопсай аналлаах авиация чартернай рейстэрэ толоруллар буолбуттара.

2023 сылга Өлүөнэ күргэтэ тутуллан саҕаламмыта. 1,7 төгүл грузопоток, 2 төгул пассажиропоток улаатыыта күүтүллэр[50].

Туризм

Саха сиригэр туризм уонна сынньалаҥ эйгэтэ сайдаллар, туристическай маршруттар оҥоһуллаллар. Саха сирин кэрэхсэбиллээх сирдэрэ:

  • «Мир» Алмаас карьера. Планетаҕа саамай улахан карьердартан биирдэстэрэ, 525 м дириҥнээх уонна биир километр кэриҥэ кэтиттээх. 2017 сылтан карьердар сабыллыбыттара, ол эрээри аһаҕас ньыманан хостооһун оннугар хаалбыт боруоҥка баар.
  • Өймөкөөн. Тымныы полюһа: манна температура −72 °С диэри түспүтэ, уонна бу түбэлтэ кэриэтигэр Өймөкөөҥҥө пааматынньык туруорбуттара. Сайын манна «Өймөкөөн — тымныы полюһа» диэн бэстибээл ыытыллар, онно Арассыыйаттан барытыттан Тымныы Оҕонньордоро кэлэллэр. Өймөкөөн хочотугар дьикти хотугу айылҕа уонна Индигирка өрүскэ уу аннынан балыктааһын иһин эмиэ сылдьаллар.
  • Өлүөнэ туруук хайалара. ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы утумун эбийиэктэригэр киирбит айылҕа паарката. 400 мөл сыл анараа өттүгэр үөскээбиттэрэ диэн сабаҕаланар. Манна эмиэ тулукааннар — тайҕаҕа баар кумах бархааннара — бааллар. Пааркаҕа бизоннар, үрүҥ кынаттаах хотойдор, табалар уонна элбэх да атын кыыллар уонна көтөрдөр олороллор. Трекинговай маршруттар тардыллыбыттар, ыалдьыт дьиэтин арендалаан ылыахха сөп.
  • Лабыҥкыр күөлэ. Киинигэр уу таһыма уларыйбатар да, сороҕор уу үрдүнэн тахсан кэлэр, сороҕор сүтэн хаалар арыы баар. Учуонайдар иллюзия дии саныыллар, ол эрээри бу боппуруос тиһэҕэр тиийэ үөрэтиллибэтэҕэ. Күөлгэ эмиэ криптозоологтар болҕомтолорун тарпыт тыыннаах харамай олорор: кинилэр бу улахан сордоҥ, былыргы рептилия эбэтэр амфибия буолуон сөп диэн сабаҕалыыллар.
  • Баатаҕай кратера. Аан дойдуга саамай улахан ирбэт тоҥ кратера, 100 метр дириҥнээх уонна биир километр кэтиттээх. Ирбэт тоҥ ириититтэн үөскээбитэ; сыл аайы 12 метр кэҥээн иһэр. Сир үрдүгэр былыргы ойуурдар, бизоннар, овцебыктар өлүктэрэ тахсаллар. Олохтоохтор бу кратеры «аллараа дойду аана» диэн ааттыыллар[51].

Өҥө оҥорор сфера

Саха Сиригэр туризмы сайыннара турар. Өссө ааспыт үйэ 70-с сылларыттан омуктары Өлүөнэ өрүс устун уһуннаран, манна кэлэргэ угуйа сатыыллар. Билиҥҥи туругунан Өлүөнэ туруук хайалара баар сиригэр национальнай эркээйи сир диэн ааттанар паарка баар. Онно кэлин элбэх киһи сылдьар буолла. Сорох фирмалар бултааһыны тэрийэр хайаларга чубукуну эҥин бултаталлар.

Экология

Сүрүн ыстатыйа: Саха сирин экологията

Саха Өрөспүүбүлүкэтин территориятын 30%-на экологическай мониторинг ситиминэн хабылыммыт.

2009—2011 сылларга СӨ айылҕатын харыстааһыҥҥа аналлаах тэрээһиннэр бырагыраамматын кээмэйэ 2.18 млрд солкуобай буолбута (1.736 млрд солкуобай федеральнай бүддьүөттэн, 328 млн солкуобай СӨ бүддьүөтүттэн, 64.7 млн солкуобай бүддьүөттэн тас источниктар суотугар).

Өрөспүүбүлүкэ территориятын Судаарыстыбаннай айылҕа мониторинг ситимигэр, олохторун ФГУ «ЯУГМС» кэтээн көрөр ситимнэрэ оҥороллор, маннык сүрүн көрүҥнээх кэтээн көрүү ыытыллар:

  • куораттарга уонна промышленнай кииннэргэ салгын киртитиитин кэтээн көрүү;
  • сир үрдүнээҕи уулар киртитиитин кэтээн көрүү;
  • айылҕа радиоактивнай киртитиитин кэтээн көрүү.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин уотугар-сиригэр куораттарга уонна атын нэһилиэнньэлээх пууннарга атмосфера салгынын киртитиитин туругун мониторинга ФГУ «Якутское УГМС» регулярнай судаарыстыбаннай кэтээн көрүү ситимнэригэр ыытыллар, ситимнэр СӨ 5 нэһилиэнньэлээх пуунугар баар 8 стационарнай постунан тураллар.

Бэлиитикэ тутула

Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Арассыыйа Федерациятын субъекта буолар[4]. Саха Сирин Төрүт Сокуонун элбэх балаһыанньата уопсай Арассыыйа Конституциятын балаһыанньаларын хос хатылыыр.

Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр былаас источнигынан бары омук гражданнартан турар норуот буолар. Норуот биир да чааһа, туспа биир да киһи судаарыстыбаннай былааһы оҥорор быраабы ылыныан сатаммат[52].

Норуот бэйэтин былааһын быһаччы киллэрэр, ону тэҥэ судаарыстыбаннай былаас уорганнарынан уонна олохтоох салайыныы уорганнарынан оҥорор[53].

Норуот былааһын үрдүкү көстүүтүнэн референдум уонна көҥүл быыбардар буолаллар[54].

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона

Саха Өрөспүүбүлүкэтин билигин үлэлиир Төрүт Сокуона 1992 сыл муус устар 2 күнүгэр бигэргэтиллибитэ уонна 1992 сыл муус устар 27 күнүгэр — 1922 сыллаахха Дьокуускай АССР тэриллибит күнүгэр — күүһүгэр киирбитэ[55]. Бу күн өрөспүүбүлүкэҕэ судаарыстыбаннай бырааһынньыктарыттан биирдэстэрэ — Өрөспүүбүлүкэ күнэ.

Ил Дархан

Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү дуоһунастаах киһитинэн Өрөспүүбүлүкэ Ил Дархана (баһылыга) буолар, кини ону тэҥэ өрөспүүбүлүкэ ситэриилээх былааһын салайар. Ил Дархан 5 сыл устата бэйэтин эбээһинэстэрин толорор. Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ В. В. Путин «„Арассыыйа Федерациятын субъектарын судаарыстыбаннай былааһын сокуон таһаарар уонна ситэриилээх уорганнарын тэрийиитин уопсай принциптэрин туһунан“ Федеральнай сокуоҥҥа уонна „Арассыыйа Федерациятын гражданнарын быыбардыыр бырааптарын уонна референдумҥа кыттар бырааптарын сүрүн гарантияларын туһунан“ Федеральнай сокуоҥҥа уларытыылары киллэрэр туһунан» Федеральнай сокуоҥҥа илии баттаабытын кэннэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ этиитинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ талара. Билигин, 2012 сыллаахха субъектар баһылыктарын быһаччы быыбардара төннүбүтүнэн[56], Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун быһаччы, кистэлэҥ уонна уопсай куоластааһынынан талыллар.

Ил Түмэн

Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү бэрэстэбиитэллээх, сокуону оҥорор уонна хонтуруоллуур уорганынан Судаарыстыбаннай Мунньах (Ил Түмэн) — өрөспүүбүлүкэ парламена буолар.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕа биир палааталаах сокуону оҥорор уорган буолар уонна 70 дьокутааттартан турар. Мунньах 5 сыл болдьоххо талыллар[57].

Бырабыытылыстыба

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата өрөспүүбүлүкэҕэ ситэриилээх былааһы бэрэстэбиитэллиир. Бырабыыталыстыба тутула уонна састааба Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын уонна бырабыыталыстыбатын быһаарыыларынан быһаарыллаллар. Билигин Саха Сирин бырабыыталыстыбата бэрэссэдээтэлтэн (премьер-миниистириттэн), бэрэссэдээтэли үс бастакы солбуйааччыттан, бэрэссэдээтэли үс солбуйааччыттан, 18 миниистиртэн уонна Судаарыстыбаннай кэмитиэттэр биэс бэрэссэдээтэлэриттэн турар.

Култуура

Дьокуускай куоратыгар Нуучча драматическай тыйаатыра, Саха академическай тыйаатыра, Опера уонна Балет тыйаатыра. Куоракка уонна өссө Национальнай художественнай түмэл, Хоту норуоттар историятын уонна культуратын түмэлэ, Сахацирк, уонна аан дойдуга соҕотох Аан дойду норуоттарын хомус түмэлэ баар[58].

Мирнэй куоракка 2008 сыллаахха Мирнэй тыйаатыра аһыллыбыта.

2010-с сыллартан Саха Сиригэр олохтоох киинэ оҥоруута, «Сахавуд» диэн ааттанар[59], сайдан барбыта. Бу кэмҥэ элбэх саха киинэтэ Арассыыйа үрдүнэн биллибитэ.

2025 сылга Арктика эпоһын уонна ускуустубатын киинин аһыыта былааннанар, онно Олоҥхо национальнай тыйаатыра уонна филармония киириэхтэрэ[60].

Маассабай информация сириэстибэлэрэ

Саха Сиригэр хаһыаттар бэчээттэнэллэр: «Якутия», «Саха Сирэ», «Якутск вечерний», «Наше время», «Кыым» ону тэҥэ сурунааллар — «Чолбон», «Полярная Звезда» уонна 34 улуус хаһыаттара.

Тэлэбиидэнньэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр DVB-T2 форматынан сыыппара эфирнэй тэлэбиидэнньэ уонна араадьыйанан биэриини РТРС «Саха Өрөспүүбүлүкэтин РТПЦ-та» филиала ыытар. Бу филиал Саха Өрөспүүбүлүкэтин олохтоохторун сыыппара 95,0296 $ -ын 20 босхо сыыппара эфирнэй тэлэбиисэр ханаалларынан хааччыйар: Первый канал, Россия-1, Матч ТВ, НТВ, Пятый канал, Россия К, Россия 24, Карусель (телеканал), Общественное телевидение России, ТВ Центр, Рен-ТВ, Спас, СТС, Домашний, ТВ-3, Пятница, Звезда, Мир, ТНТ, Муз-ТВ уонна Радио России, Маяк, Вести ФМ араадьыйа ыстаансыйалара.

2019 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр Өрөспүүбүлүкэҕэ федеральнай тэлэбиисэр ханаалларынан аналогтаах форматынан биэрии тохтотуллубута. Эрэгийиэн уопсай Арассыыйаҕа булгуччулаах уопсай ситиһиилээх тэлэбиисэр ханаалларын сыыппара тэлэбиидэнньэҕэ көспүтэ.

Билим уонна үөрэх

Оскуолалар, лиссиэйдэр уонна гимназиялар

  • С. К. Макаров аатынан Чурапчы гимназията;
  • В. Г. Короленко аатынан Амма 1 №-дээх орто оскуолата;
  • В. В. Расторгуев аатынан Амма 2 №-дээх орто оскуолата;
  • Академик Л. В. Киренскай аатынан Амма лицейэ;
  • Тус ураты предметтэри дириҥэтэн үөрэтиигэ Үөһээ Бүлүүтээҕи М. А. Алексеев аатынан өрөспүүбүлүкэ лиссиэй-интерната;
  • И. Л. Кондаков аатынан Бүлүү гимназията;
  • Илин-Сибиир лиссиэйэ;
  • С. С. Каримова аатынан Нерюнгри куорат 1 №-дээх гимназията;
  • Куораттааҕы классическай гимназия;
  • Гуманитарнай лиссиэй;
  • Аан дойдутааҕы Арктика оскуолата;
  • Национальнай политехническэй 2 №-дээх орто уопсай үөрэхтээһин оскуолата;
  • Тус ураты предметтэри дириҥэтэн үөрэтиигэ Аллараа Бэстээх 2 №-дээх орто оскуолата;
  • А. Н. Чусовской аатынан Ньурбатааҕы техническэй лиссиэй;
  • Тус ураты предметтэри дириҥэтэн үөрэтиигэ Өрөспүүбүлүкэ лиссиэй-интерната;
  • Саха гимназията;
  • ХИФУ Сыһыарыылаах үөрэхтээһин-научнай киинэ;
  • Н. А. Алексеева аатынан Техническэй лиссиэй;
  • В. П. Ларионов аатынан Физико-техническэй лиссиэй;
  • Дьокуускай куорат лиссиэйэ;
  • Дьокуускай куорат национальнай гимназията.

Үрдүк уонна орто анал үөрэх кыһалара

  • Алданнааҕы политехническай техникум (СӨ);
  • Арктикатааҕы судаарыстыбаннай агротехнологическай университета;
  • Арктикатааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института;
  • Илин-Сибиирдээҕи экэниэмикэ уонна менеджмент института;
  • В. А. Босиков аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү муусука оскуолата (институт);
  • М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет;
  • Чурапчытааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура уонна успуорт института;
  • Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария;
  • Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай уу тырааныспарын академиятын Дьокуускайдааҕы уу тырааныспарын института (филиал);
  • Дьокуускайдааҕы инновационнай технологиялар колледжа;
  • Үлэ уонна социальнай сыһыаннар Академиятын Дьокуускайдааҕы экономика-быраап института (филиал).

Билим кииннэрэ

  • Арассыыйа Билим Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы билим киинин билим институттара, барыта 2242 киһи үлэлииллэр. Бу билим тэрилтэлэргэ киирэллэр: Академик П. И. Мельников аатынан Ирбэт тоҥу чинчийэр институт (ИМЗ СО РАН), Гуманитарнай чинчийии уонна Хоту аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын института (ИГИ уонна ПМНС СО РАН), Алмаас уонна көмүс металларын геологиятын института (ИГАБМ СО РАН).
  • РФ Үөрэх уонна билим министиэристибэтин Дьокуускайдааҕы комплекснай мэдэссиинэ проблемаларын билим киинэ.

Кэрэхсибэллээх сирдэр

  • Анаабыр улууһун кыраайы үөрэтэр-этнография түмэлэ;
  • Уус-Майатааҕы В. Г. Прокопьева аатынан кыраайы үөрэтэр түмэл;
  • «Тымныы полюһа» Үөһээ Дьааҥы улуустааҕы кыраайы үөрэтэр түмэлэ.

Саха Сирин бырааһынньыктара

Арассыыйа уопсай судаарыстыбаннай уонна официальнай бырааһынньыктарыттан ураты, Саха сиригэр өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бырааһынньыктара бэлиэтэнэллэр:

  • Олунньу 13 күнэ — Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ;
  • Кулун тутар 5 күнэ — Норуот маастарын күнэ;
  • Кулун тутар 19 күнэ — Арктика күнэ[61];
  • Муус устар 27 күнэ — Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнэ;
  • Ыам ыйын 22 күнэ — Сайылык күнэ[62];
  • Бэс ыйын 21 күнэ — Ыһыах;
  • От ыйын 1 күнэ — Национальнай бэчээт күнэ[63];
  • От ыйын 2 күнэ — Өлүөнэ өрүс күнэ;
  • Балаҕан ыйын 27 күнэ — Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһын күнэ;
  • Сэтинньи 19 күнэ — Нуучча тылын күнэ;
  • Сэтинньи 25 күнэ — Олоҥхо күнэ;
  • Сэтинньи 30 күнэ — Хомус күнэ.

Атын

  • 2006 сыллаахха Арассыыйа Баана Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр анаммыт өйдөбүнньүк манньыата таһаарбыта[64].
  • 2022 сыллаахха Саха сирэ Russian Creaative Awards национальнай бириэмийэҕэ «Креативнай эрэгийиэн» номинацияҕа кыайбыта[65].
  • 2023 сыллаахха А. Г. Колесов саха сирин олохтоохторуттан бастакынан Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа аата иҥэриллибитэ[66].
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ.
Арассыыйа Баанын манньыата
Серия: Арассыыйа Федерацията
Биметаллическай манньыат, 10 солкуобай, 2006 сыл

Саха Сирин биллиилээх дьоно

Төрөөбүттэр

Быһаарыылар

  1. ↑ Конституция (Основной Закон) Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2025. Архивировано 5 Атырдьах ыйын 2021 года., саха тылынан, ст. 1.
  2. ↑ Оценка численности постоянного населения на 1 января 2024 г. и в среднем за 2023 г. и компоненты её изменения. Федеральная служба государственной статистики (рус.) (22 Кулун тутар 2024). Сигэнии күнэ: 25 Кулун тутар 2024.
  3. ↑ Саха Сирэ > Дааннай көстүбэтэ. Баҕар, сирэй аата уларыйбыта буолуо. Проверьте справочник
  4. ↑ 1 2 Конституция (Основной Закон) Республики Саха (Якутия) / Глава 1 Основы конституционного строя. constitution.garant.ru. Сигэнии күнэ: 3 Тохсунньу 2017. Архивировано 21 Тохсунньу 2018 года.
  5. ↑ Общие сведения о Республике Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2025.
  6. ↑ Карта 1:2000000 «Республика Саха (Якутия)», ФГУП «Якутское аэрогеодезическое предприятие», 2005 год.
  7. ↑ Самойлова Г. С. САХА́ (ЯКУ́ТИЯ) / Г. С. Самойлова, Т. К., М. Д. Горячко // Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс]. — 2020. //Большая российская энциклопедия
  8. ↑ Ценцпютхъ Пеяосакхйх Яюую. Пеяосакхйю Яюую — Trasa.Ru. Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2025. Архивировано 20 Олунньу 2020 года.
  9. ↑ Природа России: Саха(Якутия). республика. Сигэнии күнэ: 14 Балаҕан ыйын 2021. Архивировано 14 Балаҕан ыйын 2021 года.
  10. ↑ Pitulko V., Yakshina I., Strauss J., Schirrmeister L., Kuznetsova T., Nikolskiy P., Pavlova E. MIS 3 kill-butchery mammoth site on Buor-Khaya Peninsula, Eastern Laptev Sea, Russian Arctic, 2014. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2019. Архивировано 1 Сэтинньи 2018 года.
  11. ↑ За полярным кругом нашли древнейших породистых собак. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2019. Архивировано 22 Тохсунньу 2022 года.
  12. ↑ Mikkel-Holger S. Sinding et al. Arctic-adapted dogs emerged at the Pleistocene-Holocene transition. Архивировано 28 Бэс ыйын 2020 года., 2020
  13. ↑ Антонов Е.П. Движение конфедералистов в Якутии (1927–1928 гг.) (рус.). Сибирская Заимка (30 Балаҕан ыйын 2002). Сигэнии күнэ: 13 От ыйын 2021. Архивировано 14 Ыам ыйын 2021 года.
  14. ↑ Декларация о государственном суверенитете Якутской-Саха Советской Социалистической Республики(недоступная ссылка — история).
  15. ↑ История Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 29 Балаҕан ыйын 2011. Архивировано 7 Алтынньы 2011 года.
  16. ↑ Постановление Верховного Совета Якутской-Саха ССР от 27 декабря 1991 года № 767-XII «О переименовании Якутской-Саха ССР». Архивировано 12 Тохсунньу 2016 года.
  17. ↑ NEWSru.com: Республику Якутия лишили суверенитета. Архивировано 27 Кулун тутар 2019 года. (17.06.2009)
  18. ↑ Переписи населения Российской империи, СССР, 15 новых независимых государств. Сигэнии күнэ: 29 Кулун тутар 2014. Архивировано 14 Ыам ыйын 2011 года.
  19. ↑ Тома официальной публикации итогов Всероссийской переписи населения 2010 года. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2019. Архивировано 29 Бэс ыйын 2020 года.
  20. ↑ Информационные материалы о предварительных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2025.
  21. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2025.
  22. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2025.
  23. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2025.
  24. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2025.
  25. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2025.
  26. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2025.
  27. ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2025.
  28. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2024 года. Федеральная служба государственной статистики (рус.) (27 Муус устар 2024). Сигэнии күнэ: 2 Ыам ыйын 2024.
  29. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (рус.) (XLSX). Сигэнии күнэ: 1 Балаҕан ыйын 2022. Архивировано 1 Балаҕан ыйын 2022 года.
  30. ↑ 1 2 3 Оценка численности населения на 1 января 2023 года по муниципальным районам
  31. ↑ 1 2 3 4 5 6 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года.
  32. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 г. Том 1: Численность и размещение населения Республики Саха (Якутия)
  33. ↑ ВРП Якутии в 2019 году превысил 1,1 триллиона рублей (рус.). РИА Новости (20200204T1652). Сигэнии күнэ: 18 Ыам ыйын 2020. Архивировано 13 Кулун тутар 2020 года.
  34. ↑ Интервью с Ринатом Резвановым. Якутская инициатива о гарантиях экспортного лимита стратегически оправданна, но способна отложить сроки транспортной части КПМИ до 2030 года (рус.). www.rzd-partner.ru. 05.02.2021. Сигэнии күнэ: 11 Олунньу 2021. Архивировано 29 Муус устар 2021 года.
  35. ↑ Ъ-Хабаровск — «Мечел» дотянулся до Эльги. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2019. Архивировано 10 От ыйын 2017 года.
  36. ↑ Чаяндинское месторождение. Сигэнии күнэ: 6 Балаҕан ыйын 2021. Архивировано 11 Атырдьах ыйын 2021 года.
  37. ↑ Среднеботуобинское месторождение - PetroDigest.ru. Сигэнии күнэ: 7 Балаҕан ыйын 2021. Архивировано 7 Балаҕан ыйын 2021 года.
  38. ↑ Ле́но-Вилю́йская газонефтено́сная прови́нция / А. Г. Москвин // Лас-Тунас — Ломонос. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 262. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 17). — ISBN 978-5-85270-350-7.
  39. ↑ Интервью с Ринатом Резвановым. Якутская инициатива о гарантиях экспортного лимита стратегически оправданна, но способна отложить сроки транспортной части КПМИ до 2030 года (рус.). www.rzd-partner.ru (5 Олунньу 2021). Сигэнии күнэ: 11 Олунньу 2021. Архивировано 29 Муус устар 2021 года.
  40. ↑ Схема и программа развития электроэнергетики Республики Саха (Якутия) на 2019-2023 годы. Глава Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 22 Ахсынньы 2019. Архивировано 22 Ахсынньы 2019 года.
  41. ↑ В Якутии поменялись приоритеты в животноводстве. Российская газета (7 Алтынньы 2021). Сигэнии күнэ: 13 Муус устар 2023. Архивировано 9 Сэтинньи 2024 года.
  42. ↑ «Золотая осень-2018»: лучшая продукция из шестидесяти регионов России. www.kp.ru. Сигэнии күнэ: 16 Сэтинньи 2024. Архивировано 14 Олунньу 2023 года.
  43. ↑ Саха(Якутия)стат Сельское хозяйство. Сигэнии күнэ: 17 Ыам ыйын 2021. Архивировано 17 Ыам ыйын 2021 года.
  44. ↑ Текущий рейтинг регионов России по производству молока. Сигэнии күнэ: 17 Ыам ыйын 2021. Архивировано 30 Атырдьах ыйын 2021 года.
  45. ↑ Проект круглогодичных теплиц в Якутии получит 300 млн рублей от ФРДВ. Сигэнии күнэ: 18 Бэс ыйын 2021. Архивировано 24 Бэс ыйын 2021 года.
  46. ↑ Строительство третьей очереди круглогодичных теплиц на площадке ТОР «Сырдах». Сигэнии күнэ: 18 Бэс ыйын 2021. Архивировано 24 Бэс ыйын 2021 года.
  47. ↑ Основные показатели сельского хозяйства по республикам, краям и областям // Сельское хозяйство СССР. Статистический сборник (1960). — Москва: Госстатиздат ЦСУ СССР, 1960. — С. 500. — 667 с. — 10 000 экз.
  48. ↑ 1 2 Госкомстат России Растениеводство. 14.1 Посевные площади всех культур // Регионы России. Социально экономические показатели. 2002. — Москва, 2002. — С. 490. — 863 с. — 1600 экз. — ISBN 5-89476-108-5 Архивированная копия. Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2025. Архивировано из оригинала 19 Муус устар 2019 года.
  49. ↑ 1 2 Федеральная служба государственной статистики Растениеводство. 14.5 Посевные площади сельскохозяйственных культур // Регионы России. Социально экономические показатели. 2016. — Москва, 2016. — С. 726. — 1326 с. — ISBN 978-5-89476-428-3
  50. ↑ Электронный фонд правовой и нормативно-технической документации: (рус.). docs.cntd.ru. Сигэнии күнэ: 10 Сэтинньи 2019. О государственной программе Республики Саха (Якутия) «Развитие транспортного комплекса Республики Саха (Якутия) на 2018—2022 годы» (с изменениями на 10 июня 2019 года)
  51. ↑ Ксения Труш. Главные достопримечательности Якутии. Youtravel.me (21 июня 2024). Сигэнии күнэ: 6 Ахсынньы 2024.
  52. ↑ Конституция Республики Саха(Якутия), Раздел Первый, Гл.1, Ст.5. Сигэнии күнэ: 20 От ыйын 2011. Архивировано 21 Тохсунньу 2018 года.
  53. ↑ Конституция Республики Саха(Якутия), Раздел Первый, Гл.1, Ст.6. Сигэнии күнэ: 20 От ыйын 2011. Архивировано 21 Тохсунньу 2018 года.
  54. ↑ Конституция Республики Сах(Якутия). Раздел первый. Гл.1. Ст.7. Сигэнии күнэ: 20 От ыйын 2011. Архивировано 21 Тохсунньу 2018 года.
  55. ↑ Конституция Республики Саха (Якутия). Гл. 5, ст. 69.1, п. 3. Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2009. Архивировано 28 Сэтинньи 2009 года.
  56. ↑ В России возвращаются прямые выборы губернаторов: напоследок Медведев подписал закон. Сигэнии күнэ: 15 Атырдьах ыйын 2016. Архивировано 11 Балаҕан ыйын 2016 года.
  57. ↑ Конституция Республики Саха (Якутия). Гл. 4, ст. 55, п. 1. Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2009. Архивировано 28 Сэтинньи 2009 года.
  58. ↑ Доев Дмитрий: «За пять лет в Якутии появилось почти три тысячи новых мест в учебных заведениях». SakhaLife (31 Атырдьах ыйын 2022). Сигэнии күнэ: 21 Кулун тутар 2023. Архивировано 7 Ахсынньы 2024 года.
  59. ↑ Сахавуд: Невидимая красота якутского кино. Архивировано 25 Ахсынньы 2019 года. — фестивальная колонка — Кино-Театр. РУ
  60. ↑ Построено бизнесом, охраняется государством. Эксперт (журнал) (10 Бэс ыйын 2024). Сигэнии күнэ: 12 Бэс ыйын 2024. Архивировано 30 Муус устар 2025 года.
  61. ↑ Владимир Таюрский. В Якутии будут праздновать День Арктики. Российская газета (12 Ахсынньы 2014). Сигэнии күнэ: 14 Балаҕан ыйын 2020. Архивировано 28 Кулун тутар 2015 года.
  62. ↑ Ольга Старостина. День сайылыка: В Якутии учрежден новый праздник. YSIA.RU (6 Сэтинньи 2018). Сигэнии күнэ: 14 Балаҕан ыйын 2020. Архивировано 15 От ыйын 2019 года.
  63. ↑ В Якутии учрежден День национальной печати. Yakutia-Daily.ru (13 Олунньу 2020). Сигэнии күнэ: 14 Балаҕан ыйын 2020. Архивировано 21 Олунньу 2020 года.
  64. ↑ Республика Саха (Якутия). Памятные монеты России, Банк России. cbr.ru. Сигэнии күнэ: 2017-7-21. Архивировано 1 От ыйын 2017 года.
  65. ↑ Якутию признали самым креативным российским регионом (рус.). Коммерсантъ (2 Ахсынньы 2022). Сигэнии күнэ: 2 Ахсынньы 2022. Архивировано 19 Кулун тутар 2025 года.
  66. ↑ Мария Архипова. Командиру первого добровольческого отряда «Боотур» Александру Колесову присвоено звание Героя России, ЯСИА (27 Муус устар 2023). Архыыптаммыт 2025, Тохсунньу 13 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 25 От ыйын 2024.

Сигэлэр

Арассыыйа Федерациятын Субъектара

Республикалар: Адыгея | Алтай | Башкортостан | Бүрээтийэ | Донецкай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэ | Дагестан | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачай-Черкесия | Карелия | Коми | Кырыым | Луганскай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэ | Марий Эл | Мордовия | Саха Сирэ | Татарстан | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Хотугу Осетия | Чечня | Чувашия |


Кыраайдар: Алтай | Забайкалье | Камчаатка | Краснодар | Красноярскай | Пермь | Приморье | Ставрополь | Хабаровскай

Уобаластар: Амур | Архангельскай | Астрахан | Белгород | Брянскай | Владимир | Волгоград | Вологда | Воронеж | Запорожье | Иваново | Иркутскай | Калининград | Калууга | Кемерово | Кировскай | Кострома | Курган | Курскай | Ленинград | Липецкай | Магадаан | Москва | Мурманскай | Нижнэй Новгород | Новгород | Новосибирскай | Омскай | Оренбург | Орел | Пенза | Псков | Ростов | Рязань | Самаара | Саратов | Сахалиин | Свердловскай | Смоленскай | Тамбов | Тверь | Томскай | Туула | Тюмень | Хэрсиэн | Ульяновскай | Челябинскай | Ярославскай

Федеральнай суолталаах куораттар: Москва | Санкт-Петербург| Севастополь

Автономиялаах уобалас: Дьэбириэй

Автономиялаах уокуруктар: Ненецтэр | Ханты-Манси — Югра | Чукотка | Ямал-Ненец

 
Түүр омуктар баар дойдулара уонна аутономиялара

Азербайджан былааҕа Азербайдьан • Казахстаан былааҕа Казахстан • Кыргыстаан былааҕа Кыргызстан • Турция былааҕа Түркийэ • Туркмениcтан былааҕа Түркменистан • Узбекистаан былааҕа Узбекистан

Билиниллибэтэх дойду: Хотуг Кипр былааҕа Хоту Кипр¹

Сүппүт дойдулар: Бухараа ханстватын былааҕа Бухара ханлыга • Илин Туркестан былааҕа Илин Түркистан • Коканд ханстватын былааҕа Коканд ханлыга • Флаг Османской империи Осман империята • Хива ханстватын былааҕа Хива ханлыга

Атын дойдуларга түүр омуктарын административнай территориальнай оҥоһуктара

Азербайдьаҥҥа: Нахчыван | Ираҥҥа: Соҕуруу Азербайдьан | Монголияҕа: Баян-Улэгей аймага | Кытайга: Илин Түркистан • Кызылсу-Кыргыз аутоном эргинэ • Или-Казах аутоном эргинэ | Молдоваҕа: Гагауз Сирэ | Россияҕа: Алтай Республиката • Башкортостан • Дагестан • Долган-Ненец аутоном эргинэ • Кабардин-Балкар Республиката • Карачай-Черкес Республиката • Саха Сирэ • Татарстан • Тыва • Хакасия • Чувашия | Украинаҕа: Кырыым | Узбекистаҥҥа: Каракалпакстан

  ¹ Хоту Кипры Түркийэ эрэ билинэр
 
Төрдө — «https://sah.ruwiki.ru/w/index.php?title=Саха_Сирэ&oldid=986879»