Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Дьааҥытааҕы туру сир

Дьааҥытааҕы туру сир (нууч. Янская стоянка) — Буор-Хайа/Орто-Стан[1] кэнниттэн Арктикаҕа (Саха сиригэр) былыргы киһи олорбут аныгы тииптээх саамай хотугу палеолитическай туру сирэ, 32,5 тыһ. сылынан дааталанар[2].

Туру сир 2001 сыллаахха саха сирин хоту өттүгэр «Северный» көмүс хостооччулар бөһүөлэктэрин сиригэр-уотугар (Усуйаана улууһа), урут бу сиргэ түүлээх носорог уҥуоҕуттан оҥоһуллубут сэби-сэбиргэли булбут геолог Михаил Дашцерен көмөтүнэн көстүбүтэ[3]. Туру сир Дьааҥы өрүс төрдүттэн 120 км уонна х.к. 71° хоту сытар. Бу иннинэ аан дойдуга саамай хотугу сиринэн х.к. 71° кыратык соҕуруу сытар Бөрөлөөх[4], ону таһынан Бызовая, Мамонтова Курья уонна Кымынейкей диэн сирдэр ааҕыллаллара.

Дьааҥы туру сирэ (Яна RHS) Дьааҥы өрүс 18 миэтэрэ иэннээх сиринэн тайыыр иккис сирэ уонна бу сир орто дьапталҕатыгар 7-7,5 миэтэрэ үрдүккэ 2,5 км устата тарҕаммыт учаастактар бөлөхтөрө буолар.

Уонунан радиоуглероднай датировкалар 27-28,5 тыһ. сааһы биэрэллэр. Туру сиргэ таас, муос уонна сэлии муоһуттан тэриллэр, иһит-хомуос уонна араас оҥоһуктар (киэргэл, ускуустуба маллара) көстөллөр. Мальта уонна Буреть диэн туру сирдэр арыллыахтарыттан Сибииргэ аан бастаан палеолит эпоха пааматынньыгар ускуустуба тэрилин маннык баай, араас коллекцията арыллыбыта. Дьааҥытааҕы туру сир ускуустубата Евразия үөһээ палеолитын уопсай култуурунай олоҕор тиийэр дириҥ силистээх[5]. Дьааҥытааҕы туру сир матырыйаала соҕуруу дьүүктэй култууратын индустриятын кытта туох да уопсайа суох. Туру сиргэ киһи уҥуоҕун өр кэмҥэ кыайан булбатахтара.

Дьааҥытааҕы туру сир Хотугу пуунугар плейстоцен кыылларын уҥуохтарын булбуттара, туру сир олохтоохторо сир намтыыр өттүгэр олохсуйбут сирдэрин чугаһыгар бадарааннаах сиргэ мунньубуттар эбит. Чугас уот оттор холумтан култуурнай араҥа учаастага көстүбүт. Үс сэлии сарын хаптаҕайа уонна эдэр сэлии тоноҕоһун уҥа таас уҥуоҕар былыргы киһи сэптэрин-сэбиргэллэрин суола көстүбүтэ[6]. Сэлии тылын анннынааҕы уҥуохтара эмиэ ити култуурнай араҥаҕа булуллубуттара, ол гынан баран сүрүн уҥуох мунньуллууларыттан туспа, ол аата сэлии уорганнарын сибиэһэйдии сииллэрин уонна онно-манна таһалларын көрдөрөр[7]. Сэлиилэри сүнньүнэн этин сиэри буолбакка, тииһиттэн-муоһуттан булт тэрилин угун оҥороору анаан бултулларын быһаарбыттара[8][9].

АБА материальнай култуура устуоруйатын институтун экспедициятын салайааччыта Владимир Питулько этэринэн, 28,5—27 тыһ. л. н. олорбут Дьааҥытааҕы былыргы киһи туру сирин олохтоохторо киэргэллэри (оҕуруону, сүүс иилэрин («диадемалары»), бөҕөхтөрү) киһи идентификациялыыр ураты тиһик быһыытынан туһаныахтарын сөптөөх[10][11].

Палеогенетиката

Дьоно

Дьааҥытааҕы былыргы туру сиргэ көстүбүт икки ньирэй тиистэри (Yana 1 и Yana 2) чинчийиигэ, (сааһа ~31,6 тыһ. сыл анаара өттүгэр), Y-хромосомалаах P1 гаплогруппа (Y-хромосомалаах Q уонна R гаплогруппалар өбүгэлэрэ) уонна митохондриальнай U2 гаплогруппа быһаарыллыбыттара. Былыргы хотугу сибиряктар популяциялара (Ancient North Siberians, ANS) — Дьааҥытааҕы былыргы туру сирин олохтоох дьоно, ~38 тыһ. сыл анараа өттүгэр арҕаа евразийецтартан, кинилэр илиҥҥи азатттартан тэйбиттэрин кэннэ сотору тэйбиттэрэ биллэр. 20 уонна 11 тыһ. сыл анараа өттүгэр ANS нэһилиэнньэтин үгүс өттө Илин Азияттан төрүттээх норуоттарынан солбуллубут. Дьааҥытааҕы туру сир өлүктэрин генетическай секвенированиялара Мальта туру сирин холобура хотугу сибиир дьааҥыларын сыдьаана буоларын көрдөрбүтэ. Илин азиятааҕы уонна хотугу сибиир популяциялара булкуспуттара кэлин Дуван Ярыттан (9,77 тыһ. сыл анараа өттүгэр) холобурунан көрдөрүллүбүт палеосибир популяцията уонна кэлин Американы олохсуппут төрүт американецтар өбүгэлэрин үөскэппитэ[12][13]. Yana_young холобура (766 сыл анараа өттүгэр.) Y-хромосомалаах N1a1a1a1a4a1-M1993 гаплогруппалааҕа уонна митохондриалаах D4o2a гаплогруппалааҕа быһаарыллыбыта[12].

Кыыллара

28 тыһ.а.ө. олорбут Дьааҥы туру сирин ыттыҥылар Canis lupus көрүҥнэр кэргэннэрин түөрт бэрэстэбиитэллэригэр генетиктар үс митохондриальнай гаплотииби быһаарбыттар. Яна (S805) биир холобурун гаплотибин лабаата билигин суох буолбут XIV—XVIII үйэлэрдээх дьоппуон бөрөтүн (Canis lupus hodophilax) курдуга быһаарылыбыта[14].

Плейстоцен «дьааҥы» бөрөтүн аллараа сыҥааҕын генома 4,7× бүрүөһүннээх. Бу сыҥаах билиҥҥи кэмтэн 33 019,5 календарнай сыл дааталаах. «Дьааҥы» генома бөрөлөрү кытта ситимнээх, оттон Жохов туру сирин «Жохов» ытын генома ыттары кытта ордук ситимнээҕэ биллэр. «Дьааҥы» генома аныгы бөрөлөрү кытта буолбакка, Таймыр плейстоцен бөрөтүн кытта ордук ситимнээх. D-статистика биир өттүттэн Дьааҥытааҕы туру сир уонна Таймыр плейстоцен бөрөлөрүн уонна иккис өттүттэн америка-жохов көлүүр ыттарын икки ардыларыгар аллель аһара элбэҕин ыйбыта уонна бу көстүү плейстоцен бөрөлөр уонна америка-жохов көлүүр ыттарын өбүгэлэрин икки ардыларыгар буолбут булкуһууну көрдөрөр[15]

Литература

  • Ю. Мочанов, С. Феосеева // «Работы Приленской археологической экспедиции…», Иркутск, 2005
  • В. В. Питулько // Доклады II Северного археологического конгресса. Ханты-Мансийск, 2006. С.306-323
  • V. Pitulko // Quaternary Science Reviews. 2001. V.20. P.267-275
  • Питулько В. В. 2008. Основные сценарии раскопочных работ в условиях многолетнемёрзлых отложений (по опыту работ на Жоховской и Янской стоянках, Северная Якутия). Археология, этнография и антропология Евразии 2, 26-33.

Быһаарыылар

  1. ↑ Pitulko V., Yakshina I., Strauss J., Schirrmeister L., Kuznetsova T., Nikolskiy P., Pavlova E. MIS 3 kill-butchery mammoth site on Buor-Khaya Peninsula, Eastern Laptev Sea, Russian Arctic, 2014. Сигэнии күнэ: 17 Кулун тутар 2026.
  2. ↑ Находка древнейшего человека современного типа в Евразии: Путь на север был открыт гораздо раньше, чем это считалось до сих пор. Сигэнии күнэ: 17 Кулун тутар 2026.
  3. ↑ Владимир Таюрский. Вандалы от науки (На Яне археологи уничтожают древний памятник мирового значения). Сигэнии күнэ: 17 Кулун тутар 2026.
  4. ↑ Лаухин С. А. Самая северная в мире стоянка людей эпохи позднего палеолита. Сигэнии күнэ: 17 Кулун тутар 2026.
  5. ↑ Питулько В. В., Павлова Е. Ю., Никольский П. А., Иванова В. В. Янская стоянка: материальная культура и символическая деятельность верхнепалеолитического населения Сибирской Арктики //Российский археологический ежегодник, 2012, № 2. Аннотации. Сигэнии күнэ: 17 Кулун тутар 2026.
  6. ↑ Fladerer F. A., Salcher‐Jedrasiak T. A., Händel M. Hearth‐side bone assemblages within the 27 ka BP Krems‐Wachtberg settlement: Fired ribs and the mammoth bone‐grease hypothesis. Quat. Int. 2014, 351, 115—133, doi:10.1016/j.quaint.2012.06.030. Сигэнии күнэ: 17 Кулун тутар 2026.
  7. ↑ Pavel Nikolskiy, Vladimir Pitulko. Evidence from the Yana Palaeolithic site, Arctic Siberia, yields clues to the riddle of mammoth hunting // Journal of Archaeological Science. — 2013-12. — Т. 40, вып. 12. — С. 4189–4197. — ISSN 0305-4403. — DOI:10.1016/J.JAS.2013.05.020.
  8. ↑ Охоту на мамонта спровоцировал дефицит древесины. Сигэнии күнэ: 17 Кулун тутар 2026.
  9. ↑ «Российское открытие»: Наши предки охотились за языками мамонтов, 08.04.2015. Сигэнии күнэ: 17 Кулун тутар 2026.
  10. ↑ жизнь, Редакция журнала Наука и. Украшения-«паспорта» из древней Сибири. Сигэнии күнэ: 17 Кулун тутар 2026.
  11. ↑ Древние охотники Сибирской Арктики использовали бусы как паспорта — учёные. Сигэнии күнэ: 17 Кулун тутар 2026.
  12. ↑ 1 2 Martin Sikora et al. История заселения северо-востока Сибири с эпохи плейстоцена. Сигэнии күнэ: 17 Кулун тутар 2026., 2019
  13. ↑ Дорога древних(нууч.), Interfax-Russia.ru (6 июня 2019). Сигэнии күнэ: 17 Кулун тутар 2026.
  14. ↑ Esther J. Lee et al. Анализ древней ДНК древнейших видов псовых из сибирской Арктики и генетический вклад в развитие домашней собаки. Сигэнии күнэ: 17 Кулун тутар 2026., May 27, 2015
  15. ↑ Mikkel-Holger S. Sinding, Shyam Gopalakrishnan, Jazmín Ramos-Madrigal, Marc de Manuel, Vladimir V. Pitulko, Lukas Kuderna, Tatiana R. Feuerborn, Laurent A. F. Frantz, Filipe G. Vieira, Jonas Niemann, Jose A. Samaniego Castruita, Christian Carøe, Emilie U. Andersen-Ranberg, Peter D. Jordan, Elena Y. Pavlova, Pavel A. Nikolskiy, Aleksei K. Kasparov, Varvara V. Ivanova, Eske Willerslev, Pontus Skoglund, Merete Fredholm, Sanne Eline Wennerberg, Mads Peter Heide-Jørgensen, Rune Dietz, Christian Sonne, Morten Meldgaard, Love Dalén, Greger Larson, Bent Petersen, Thomas Sicheritz-Pontén, Lutz Bachmann, Øystein Wiig, Tomas Marques-Bonet, Anders J. Hansen, M. Thomas P. Gilbert. Arctic-adapted dogs emerged at the Pleistocene–Holocene transition(ааҥл.) // Science. — 2020-06-26. — Vol. 368, iss. 6498. — P. 1495–1499. — ISSN 1095-9203&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&bf=4&b=&d=0&ys=&ye=&lng=&ft=&mt=&dt=&vol=&pt=&iss=&ps=&pe=&tr=&tro=&cc=UNION&i=1&v=tagged&s=0&ss=0&st=0&i18n=ru&rlf=&psz=20&bs=20&ce=hJfuypee8JzzufeGmImYYIpZKRJeeOeeWGJIZRrRRrdmtdeee88NJJJJpeeefTJ3peKJJ3UWWPtzzzzzzzzzzzzzzzzzbzzvzzpy5zzjzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzztzzzzzzzbzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzvzzzzzzyeyTjkDnyHzTuueKZePz9decyzzLzzzL*.c8.NzrGJJvufeeeeeJheeyzjeeeeJh*peeeeKJJJJJJJJJJmjHvOJJJJJJJJJfeeeieeeeSJJJJJSJJJ3TeIJJJJ3..E.UEAcyhxD.eeeeeuzzzLJJJJ5.e8JJJheeeeeeeeeeeeyeeK3JJJJJJJJ*s7defeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeSJJJJJJJJZIJJzzz1..6LJJJJJJtJJZ4....EK*&debug=false 0036-8075, 1095-9203. — DOI:10.1126/science.aaz8599.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар