Нуучча тыла

Нуучча тыла
Ис ааттара	нуучча нуучча тыла
Дойдулар	Арассыыйа, СНГ дойдулара, Грузия, Соҕуруу Осетия, Абхазия, Латвия, Литва, Эстония, Израиль, Монголия, Шпицберген, Финляндия, Арҕаа Европа дойдулара, Германия, Франция, США мегаполистара, Канада, Кытай, Австралия
Сүрүннүүр тэрилтэ	РАН В. В. Виноградов аатынан нуучча тылын института (Москва, Россия)
Саҥарар дьон ахсааннара	Төрүт тыл Арассыыйа: 111,5 мөлүйүөн киһи (2020) Аан дойду: 154 мөлүйүөн киһи (2023) Иккис тыл Арассыыйа: 22,8 мөлүйүөн киһи (2020) Аан дойду: 101 мөлүйүөн киһи (2023) Уопсай сыыппара Арассыыйа: 134,3 мөлүйүөн киһи (2020) Аан дойду: 255 мөлүйүөн киһи (2023)
Статуһа	в безопасности[d]
Наардааһын
индоевропейские языки балто-славянские языки славянские языки Илинславянскай тыллар нуучча тыла
Сурук-бичик	Кирилл алпабыыта
Тыл кодтара
ГОСТ 7.75–97	рус 570
ISO 639-1	ru
ISO 639-2	rus
ISO 639-3	rus
WALS	rus
Ethnologue	rus
Linguasphere	53-AAA-ea
ABS ASCL	3402
IETF	ru
Glottolog	russ1263

Нуучча тыла (нууч. русский язык; [ˈruskʲɪi̯ jɪˈzɨk] ^{истэргэ}) — нуучча норуотун төрүт тыла, индоевропейскай тыл дьиэ кэргэнин славянскай салаатын илин славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. 2023 сыл чахчытынан аан дойдуга саамай киэҥник тарҕаммыт тыллартан биирдэстэрэ — аан дойду тылларыгар саамай элбэх киһи бу тылынан кэпсэтэр (255 мөлүйүөн киһи) уонна бэһис миэстэҕэ илин былдьаһыы индексигэр сылдьар (2023). Нуучча тыла славян тылын курдук олус киэҥник тарҕаммыт, ордук Европаҕа киэҥник биллэр — манна төрүт бэйэтин тылын быһыытынан туттар, саҥарар, нуучча тылын илдьэ сылдьар киһи элбэх.

Нуучча тыла —Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай тыла, Белоруссия икки судаарыстыбаннай тылыттан биирдэһэ, Казахстан, Киргизия уонна да атын дойдуларга сүрүн туттуллар тыл, Киин Евразияҕа, Илиҥҥи Европаҕа, урукку Сэбиэскэй сойуус дойдуларыгар норуоттар икки ардыларынааҕы кэпсэтии биир сүрүн тыла, ООН, ЮНЕСКО уонна да атын норуоттар икки ардыларынааҕы тэриллиилэргэ сүрүн кэпсэтии 6 тылыттан биирдэстэрэ.

Арассыыйаҕа нуучча тылынан кэпсэтэр дьон ахсаана 134,3 мөлүйүөн киһи, кинилэртэн 132,3 мөлүйүөнэ күннээҕи олоххо нуучча тылын тутталлар (2020).

Уопсай иһитиннэрии

Нуучча тылын фонологическэй тутулугар уруккаттан сайдан кэлбит консонантизм систиэмэтэ (бүтэй дорҕооннор систиэмэлэрэ), бэйэтин иһигэр 37 бүтэй дорҕоон фонематын киллэрэр уонна олус уустуга суох вокализмнаах, (чопчу биир тыл аһаҕас дорҕооннорун систиэмэтэ), манна 5 эбэтэр 6 аһаҕас дорҕоон фонемалара киирэллэр. Бүтэй да дорҕоон, аһаҕас да дорҕоон систиэмэтигэр араас уларыйыылар бааллар. Чуолаан, аһаҕас дорҕоон охсуута суох усулуобуйаҕа сымныыр уонна сорох түбэлтэлэргэ уларыйбат. Нуучча тылыгар охсуу (ударение) күүстээх, ханан баҕар туруон сөп, хамсыыр.

Морфологическэй тутулунан нуучча тыла флективнай, синтетическай. Грамматическэй быһаарыы, быраабыла быһыытынан флексия (тыл бүтүүтэ) көмөтүнэн тиэрдиллэр. Хас биирдии флексия тэҥинэн хас да быһаарыылах буолар. Синтетическэй тутулу таһынан, нуучча тылыгар аналитизм элэмиэннэрэ сайдыыларынан көстөр.

Нуучча тылын синтаксиһа (этиигэ тыллар холбоһууларын үөрэтэр салаа) тыл бэрээдэгинэн арыый да көҥүл, биир уонна икки компоненнаах боростуой этиилэр, үс көрүҥ ыарахан этиилэрдээх уонна тылы араастаан күүһүрдэн, сымнатан таһаарар ньымалардаах.

Нуучча тылын лиэксикэтин састааба — төрүт нуучча. Тылдьыт пуондатын толоруу ньымалара — тыллары бэйэ моделларынан үөскэтии уонна атын омук тылларыгар майгыннатыы. Олох эрдэтээҥҥи тылларга майгыннатыыга киирэллэр — славянизм, грецизм уонна тюркизм. XVIII үйэ саҕаланыытыттан голландскай, немецкэй уонна француз тылларыттан киирии тыллар элбииллэр. XX үйэттэн — англицизм.

Нуучча тылын диалектара (тыл олоҕун арааһа) икки сыһыат тылга бөлөхтөһөллөр: хотугу уонна соҕуруу. Сыһыат тыллар быыстарыгар орто нуучча саҥалара тахсаллар, кинилэр аныгы литэрэтиирэ тылын сүрүннэрэ буолаллар..

Нуучча тылын устуоруйатыгар үс сүрүн кэми араараллар: былыргы нуучча тыла, нуучча, белорусскай уонна украина тылларын уопсай тыла (VI—XIV үйэлэр), былыргы нуучча эбэтэр улуу нуучча тыла (XIV—XVII үйэлэр) уонна төрүт нуучча тылын кэмэ (XVII үйэ ортотуттан). Сурук-бичик үөскээһинигэр былыргы славянскай кириллица олук буолар.

Нуучча тылын наукаларын биир кэлим ситимэ — лингвистическэй русистика дэнэр.

Аат туһунан

Сүрүн ыстатыйа: Нууччалар этнонимнара

«Нуучча тыла» лингвоним «Русь» этнонимыгар (норуот аата) уонна топонимыгар (географическэй эбийиэктэр ааттара) тэҥнэһэр. Историческэй уларыйыылартан сылтаан (греческэй тылтан төрүттээх о- уонна -сс- хоһулаһыы үөскээн) аныгылыы тыл, норуот уонна судаарыстыба ааттара үөскүүллэр: «русский язык», «русские», «Россия».

«Русский язык» сурук азбукаҕа В. Ф. Бурцова (Ъ уонна Ь переданы паерком), 1637 год

Араас сылларга «русский» диэн ааты кытта «российский» уонна «великорусский» диэн лингвонимнар туттуллаллар. Бастакы «Русь» греческэй ааттан — «Россия» диэн төрүттэнэр, иккис «Великороссия» диэн хоронимтан (умнууга хаалбыт тыл) үөскүүр. «Арассыыйа тыла» диэн аат XVII үйэҕэ үөскүүр уонна XVIII үйэҕэ киэҥник тарҕанар; бу тылы ордук М. В. Ломоносов («Российская грамматика») диэн үлэтигэр туттар. XIX үйэ бастакы аҥарыгар лингвоним эргэрэр уонна лексическэй устуоруйаҕа киирэр (историзм) . «Великорусский» (эбэтэр «великоросский») аат былыргы нуучча норуотун сирдэригэр Улуу, Аччыгый уонна Үрүҥ Русь диэннэргэ арахсыы барар кэмнэригэр төрүттэнэр. Үксүгэр маннык аат, төрүт омугу эбэтэр литэрэтиирэ тылын ыйыыга буолбакка, улуу нууччалар диалект тылларын бэлиэтииргэ туттуллара. XX үйэ саҕаланыыта «великорусский» тиэрмин элбэхтик туһаныыттан тахсыбыта.

Тыл географията

Туттуллар сирэ уонна ахсаана

Арассыыйа Федерацията

Нуучча тыла сүрүн киэҥник тарҕаммыт сирэ Арассыыйа Федерацията. 2020 сыллааҕы бүтүн дойдутааҕы биэрэпис түмүгүнэн, нуучча тылынан саҥарар дьон ахсаана 134 319 тыһыынча киһи (бу нуучча тылынан саҥарыы туһунан ыйытыыга эппиэттээбит дьон ахсааныттан 99,22 %), мантан нууччалара — 105 579 тыһыынча киһи. 132,3 мөлүйүөн киһи биэрэпискэ суруйбуттарынан күннээҕи олоххо нуучча тылын тутталлар (дойду нэһилиэнньэтин 89,9 %). Ол эрэн дойду бүттүүн нэһилиэнньэтигэр нуучча тыллааҕа — 87,22 %, онтон нууччалыы саҥалаахтан дьиҥ чахчы нуучча тыллааҕа — 81,6 %. Нуучча тылын төрүт, саҥаран улааппыт тыл быһыытынан билинэр киһи — 111 546 тыһыынча, кинилэртэн төрүт нууччата — 103 489 тыһыынча (98 % нуучча тылын төрүт тыл быһыытынан ылыналлар), төрүт нуучча тыллаах атын омуктар — 8075 тыһыынча киһи (украиналар — 614 тыһыынча, татардар — 759,8 тыһыынча, чуваштар уонна армяннар — 268-тыы тыһыынча уо.д.а.).

Сэбиэскэй кэм ыһыллыытын кэннэ тыл туттуллуута

Нуучча тыла Арассыыйа Федерациятын таһынан (Арассыыйаҕа туттуллууттан региональнай уратылаах) ССРС састаабыгар киирэ сылдьыбыт атын судаарыстыбаларга эмиэ киэҥник тарҕанар.

2021 сыл чахчытынан Украинаҕа «Социальный мониторинг» киин ыыппыт ыйытыыларыгар олоҕуран, 50 %-тан үөһээ украина дьоно дьиэлэригэр нуучча тылынан кэпсэтэллэр. Ол иһигэр 27,1 % олохтоох, украина уонна нуучча тылынан. биир кэмник кэпсэтэллэр, ол иһигэр 13,6 %-на нуучча тылын тутталлар, онтон 11,3 % — чуолаан нууччалыы эрэ саҥараллар.

Казахстаҥҥа, 2021 сыллааҕы биэрэпис көрдөрүүтүнэн, нуучча тылын төрүт тыл быһыытынан 2853 тыһыынча киһи билинэр (95,6 %). Маны таһынан 14 391 тыһыынча, Казахстаҥҥа олорор араас омуктар (83,7 %) этэллэринэн, нуучча тылын билэллэр уонна тутталлар: 100 % нууччалыы кэпсэтэр тылы өйдүүллэр, холкутук ааҕаллар — 14 356 тыһыынча киһи (99,7 % тылы билэр дьонтон), холкутук кэпсэтэллэр 12 310 тыһыынча киһи (85,5 %) уонна холкутук суруйаллар — 8631 тыһыынча киһи (59,9 %).

2021 сыл чахчытынан Узбекистаҥҥа 720,3 тыһыынча нуучча олорор, бу нэһилиэнньэ 2 % ылар (2021 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи түмүгүнэн нэһилиэнньэ ахсаана 34,6 мөлүйүөн киһиэхэ тэҥнэһэр), ол иһигэр 50 % кэриҥэ олохтоох нуучча тылын син хайа эмэ билэр, онтон 2,7 % бэйэтин төрүт тылынан ааҕар.

2019 сыллааҕы Белоруссияҕа ыытыллыбыт биэрэпис түмүгүнэн, нуучча тылын 3983 тыһыынча олохтоох төрүт тыл быһыытынан ааҕар (мантан 3044 тыһыынчата этническэй белорустар, 684 тыһыынчата нуучча); күннээҕи олоххо туттуллар тыл быһыытынан нуучча тылын 6718,5 тыһыынча киһи туһанар (бу сыыппарттан 5670 тыһыынчата белорустар, 687 тыһыынчата нууччалар).

Киргизияҕа 2022 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн, нуучча тылын 304,6 тыһыынча олохтоох төрүт тыл быһыытынан ылынар (мантан 265 тыһыынчата нуучча, 9,3 тыһыынчата киргизтэр); иккис тыл быһыытынан 3064 тыһыынча киһи туһанар (мантан 15 тыһыынчата нуучча, 3049 тыһыынчата киргизтэр). Бишкекка нуучча тылын 97,49 % киһи билэр, ортотунан Кыргызстаҥҥа нуучча тылын олохтоох нэһилиэнньэттэн 82,03 % киһи толору туһанар; онтон 17,97 % олохтоох киһи нуучча тылын үчүгэйдик билбэт, холкутук туһаммат.

2024 сыл түмүгүнэн Молдавияҕа, манна нуучча нэһилиэнньэтэ 5,95 % ылар, нуучча тылынан кэпсэтэри 16 % кэриҥэ олохтоох талар (ол аата 402,5 тыһыынча киһи).

2021 сыллааҕы Литва нэһилиэнньэтин биэрэпиһин түмүгүнэн, статистика департамена суруйарынан, 2021 сыллаахха 60,6 % олохтоох нуучча тылын билэр эбит. Дьиҥэр нуучча нэһилиэнньэтэ баара-суоҕа уопсай нэһилиэнньэ ахсааныттан 5 % ылар (141,1 тыһыынча киһи). Нуучча тылын статуһа Литваҕа сокуонунан бигэргэммэтэх тыл.

2021 сыллаахха Латвияҕа, статистика салалтата иһитиннэриитинэн, нуучча тыллаах нэһилиэнньэтин ахсаана 40 % (760 тыһыынча) тэҥнэһэр. 2023 сыл чахчытынан 91,3 % Латвия олохтооҕо 25 сааһыттан 64-гэр диэри нуучча тылын билэллэр. Латыш тылын кэнниттэн нуучча тыла иккис миэстэҕэ сылдьар, ол эрэн нуучча тыла омук тыла статустаах буолан баҕа өттүнэн эрэ үөрэтиллэр (2026 сылтан нуучча тылын иккис тыл быһыытынан үөрэтииттэн аккаастанар былааннаахтар).

Эстонияҕа, 2022 сыл чахчытынан, олохтоох нэһилиэнньэттэн нууччатын ахсана 24 % (быһа барыллаан 322 тыһыынча киһи). Бу дойдуга нуучча тыла эмиэ киэҥник тарҕанар, эстонскай тыл кэнниттэн иккис миэстэҕэ турар, ол эрэн 1991 сыллаахтан омук тылын эрэ быһыытынан биллэр, бигэргэммит статуһа суох.

Кыраныысса таһынааҕы ыраах дойдулар

Кыраныысса таһыгар сытар ыраах дойдуларга нуучча тылын туһанааччы дьон ахсаана — европейскэй судаарыстыбаларга, АХШ, Канада, Израиль уонна да атын дойдуларга бааллар. Нуучча тылын төрүт тыл быһыытынан ылынар дьон АХШ элбэх (850 тыһыынча киһи, 2017) уонна Германияҕа (3—4 мөлүйүөн кэриҥэ киһи, 2019).

Аан дойду үрдүнэн нуучча тылын билэр, туһанар дьон ахсаана 154 мөлүйүөн киһиэхэ тэҥнэһэр (2023), нуучча тылынан кэпсэтэр дьон ахсаана 255 мөлүйүөн киһи (2022).

Арассыыйаны уонна ССРС иһигэр киирэ сылдьыбыт дойдулары таһынан, 2010 сыллааҕы түмүгүнэн, нуучча тылын Илиҥҥи Европаҕа уонна Балкаҥҥа — 12,9 мөлүйүөн киһи, Арҕаа Европаҕа — 7,3 мөлүйүөн, Азияҕа — 2,7 мөлүйүөн, Илиҥҥи дойдуларга уонна Хотугу Африкаҕа— 1,3 мөлүйүөн, Африкаҕа (Сахараттан Соҕуруу) — 0,1 мөлүйүөн, Латинскай Америкаҕа — 0,2 мөлүйүөн, АХШ, Канада, Австралия уонна Новай Зеландия дойдуларыгар 4,1 мөлүйүөн киһи билэллэр уонна саҥараллар.

Кыраныысса таһынааҕы ыраах дойдуларга нуучча тылын төрүт, иккис эбэтэр атын омук тылын быһыытынан ылыныы испииһэгэ (2010):

Брайтон-Бич, Нью-Йорк оройуонугар нуучча тылынан сурук ыйаммыт

Дойдулар	Уопсай ахсаан (тыһ. киһи)	нэһилиэнньэ өлүүтэ дойдуга, %
Польша тыллара	5500	14,3
Германия тыллара	5400	6,7
АХШ тыллара	3500	1,1
Болгария тыллара	2000	27,2
Чехия тыллара	2000	19,2
Сербия тыллара	1400	19,7
Словакия тыллара	1300	24,0
Монголия тыллара	1200	45,3
Израиль тыллара	1000	13,2
Китай Норуодунай Республикатын тыллара	700	0,05

Тыл тарҕаныытыгар (тылы туһанар дьон ахсааныгар), 2023 сыллаах көрдөрүүнэн, нуучча тыла аан дойдуга 9-с миэстэҕэ турар, 255 мөлүйүөн көрдөрүүлээх. Кини иннигэр англия тыла (1,456 миллиард киһи саҥарар, туһанар), хотугу китай (1,138 миллиард, хинди (609,5 мөлүйүөн), испанскай (559,1 мөлүйүөн), французскай (309,8 мөлүйүөн), араб тыла (274,0 мөлүйүөн) уонна бенгальскай (272,8 мөлүйүөн), португальскай (263,6 мөлүйүөн).

Социолингвистическэй иһитиннэриилэр

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тыла аан дойдуга

1991 сылга диэри нуучча тыла ССРС норуоттарын икки ардыгар тутуллар тыл, судаарыстыбаннай тыл аналын толороро. Бүгүҥҥү күҥҥэ эрдэ ССРС састаабыгар киирэр дойдуларга туттулларын сал5ыыр, манна олохтоох улахан аҥарыгар төрүт тыл быһыытынан биллэр, норуоттары ситимниир..

Бүгүҥҥү күҥҥэ нуучча тыла Арассыыйаҕа уонна сэбиэскэй кэм ыһыллыытын кэннинээҕи сорох дойдуларга уонна регионнарга официальнай статустаах. Элбэх судаарыстыбаҕа, Арассыыйаҕа олохсуйан олорор араас омуктар төрүт тылларын курдук, нуучча тыла сокуонан бигэргэнэн туттуллар.

Нуучча тыла араас дойдуларга аан дойду регионнарыгар уонна дойдуларыгар

Арассыыйа Федерациятын Конституциятыгар олоҕуран (1993) уонна «О государственном языке Российской Федерации» (2005) сокуонугар тирэҕирэн дойду бары территориятыгар нуучча тыла судаарыстыбаннай тыл. Кини Арассыыйа политическэй, экономическэй, социальнай уонна култуурунай олоҕун бары хайысхатыгар туттуллар, Арассыыйа үрдүк үөрэҕин кыһаларыгар, оскуолаларга сүрүн үөрэх быһыытынан үөрэтиллэр. Арассыыйа Федерациятын субъектарыгар — Өрөспүүбүлүкэлэргэ, хас биирдии олохсуйан олорор норуот төрүт тылын тэҥэ, нуучча тыла судаарыстыбаннай суолталаах.

2023 сыллаахха А. С. Пушкин аатынан нуучча тылын Судаарыстыбаннай института «Индекс положения русского языка в мире» диэн 3-с таһаарыыта бэчээттэммитэ . Бу чинчийиигэ судаарыстыбаннай уонна общественнэй хамсааһыннарга, үөрэхтээһин, культура, наука эйгэтигэр тирэҕирэн нуучча тылын туһаныы анаалыстанар, ол түмүгэр постсоветскай кэм дойдуларыгар нуучча тыла бигэ туругун индиэксэтэ оҥоһуллар (УС-Индекс). 2023 сыллаахха «Нуучча тыла судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай эйгэҕэ» диэн бастыҥы быһаарар риэйтиҥҥэ Беларусь, Казахстаан уонна Кыргыстаан инники күөҥҥэ тахсыбыттара. Бу судаарыстыбаларга нуучча тыла судаарыстыбаннай диэн статустааҕын таһынан, туох баар судаарыстыбаннай былаас уорганнарын саайтарыгар толору туттуллар. Нуучча тыла кыратык, эбэтэр олох да туттуллубат тыл быһыытынан Украина, Литва, Латвия уонна Грузия судаарыстыбаннай дойдуларыгар биллэр. Орто уонна үрдүк үөрэх кыһаларыгар (үөрэнээччи ахсаанынан, русист учууталлар ахсааннарыттан уонна да атын көрдөрүүлэринэн) нуучча тыла ордук Соҕуруу Осетияҕа, Белоруссияҕа, Абхазияҕа уонна Киргизиияҕа киэҥник биллэр, туһаныллар эбит. Нуучча тылынан үөрэнээччи ахсаана аҕыйаҕа Казахстаҥҥа уонна Молдоваҕа баара биллибит. Онтон олох нуучча тылын туһаныыга кыра көрдөрүүлээх Армения, Литва, Грузия, Туркменистан уонна Украина эбит.

Нуучча тыла Белоруссияҕа судаарыстыбаннай тыл быһыытынан биллэр (белорусскай тылы кытта тэҥ), Соҕуруу Осетия өрөспүүбүлүкэтигэр (осетинскай тылы кытта тэҥҥэ) уонна Приднестровскай Молдавскай Республикаҕа (молдавскай уонна украинскай тылы кытта тэҥҥэ). Маны сэргэ нуучча тыла официально, судаарыстыбаннай тэрилтэлэргэ Абхазия Республикатыгар, Казахстаҥҥа уонна Киргизияҕа тутуллар. Норуоттар икки ардыларынааҕы кэпсэтии быһыытынан кини Таджикистаҥҥа биллэр. Узбекистаҥҥа нуучча тыла Саахса уонна нотариальнай уорганнарга туттуллар эбит. Молдавияҕа конституцияҕа туһунан суруллар, ол эрэн туох да юридическэй тутула суох. Украинаҕа үөрэхтээһин систиэмэтигэр атын омук тыла диэн статустаах. Туркменияҕа, Азербайджаҥҥа, Арменияҕа, Грузияҕа уонна Балтия дойдуларыгар нуучча тыла конституционнай статуһа суох.

Сорох дойдуларга, территорияларга нуучча тыла уопсастыбаннай аналлары толорор. Польшаҕа, Молдавия биир регионугар (Гагаузия), Норвегияҕа (Шпицберген) уонна Румынияҕа нуучча тыла региональнай тус бигэргэммит тыллартан биирдэстэрэ эбэтэр төрүт кыратык туттуллар тыллларга киирсэр. АХШ-га, Нью-Йорк сорох штаттарыгар, нуучча тылынан быыбардары кытта сибээстээх докумуоннар тылбаастанар ирдэнэр.. Израильга эмп хахтарыгар хайаан да эмп туһунан иһитиннэрии сиһилии иврит тылынан эрэ буолбакка, нууччалыы уонна арабтыы баар буолара булгуччулаах.

Киһи-аймах бастакы тылларын, сиртэн муҥутуур ыраах космоска Ю. А. Гагарин нуучча тылынан 1961 сыллаахха муус устар 12 күнүгэр «Восток-1 космическэй хараабылтан саҥарбыта»

Нуучча тыла сорох норуоттар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэргэ, холбоһуктарга тус бигэргэммит уонна үлэ тылын быһыытынан тутуллар, онно киирэрллэр: ООН уонна сорох кини анал тэрилтэлэрэ, маны сэргэ, СНГ, ОДКБ, ЕАЭС, ШОС, ОБСЕ, МФОКК уонна КП, ГУАМ уонна да атыттар

Нуучча тыла анал статустаах эрэ судаарыстыбаларга туттуллубат, кини атын да дойдуларга киэҥник тарҕаммыт тыл буолар. Аан дойду тылларыгар киэҥник сайдыбыт, тарҕаммыт буолан норуоттар икки ардыларынааҕы кэпсэтиигэ туһаныллара элбэх, холобур, «наука тыла» диэнинэн биллэн аан дойду учуонайдара тутталлар, көннөрү кэпсэтии эрэ быһыытынан буолбакка, икки атахтаах билиитин харыстааһыҥҥа, уопуту үллэстэргэ улахан оруоллаах. Кини көмөтүнэн аан дойду култууратыгар уонна наукатыгар уус-уран, научнай, култуурунай эйгэҕэ баай үлэлэр түмүллэллэр, үөскүүллэр уонна тылбаастаналлар. «Index Translationum» тылбаастар реестырдарын электроннай баазатын чахчытынан, нуучча тыла саамай элбэхтик тылбаастанар тылларга киирсэр. Холобур, кинигэлэр тылбаастанар тылларыгар, нуучча — 7-с миэстэҕэ сылдьар. Онтон нууччаттын атын омук тылыгар тылбаастааһыҥҥа — 4-с миэстэ. 2013 сыллаах иһитиннэриинэн Интернекка нуучча тыла саамай биллэр тыл эбит, 2-с миэстэҕэ сылдьар.

Аан дойдуга нуучча тыла тарҕаныытыгар нуучча тыллаах дойдулар политическэй оруоллара улахан. Нуучча тылын кытары сибээстээх култуура, бастакы уочарат XIX үйэ нуучча классическэй литературата сүрүн миэстэни ылар. Аан дойду элбэх дойдутугар нуучча тылын омук тыл быһыытынан орто уонна үрдүк үөрэх кыһаларыгар тутталлар. 1967 сыллаахтан нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин үөрэтииини норуоттар икки ардыларынааҕы ассоциация сүрүннүүр, бу холбоһук 200-тэн тахса кэллэктиипнэй чилиэннэри ситимниир (русистар төрүт сойуустара, улахан университеттар уонна да атыттар). 1973 сыллаахха А. С. Пушкин аатынан нуучча тылын Судаарыстыбаннай института төрүттэнэр — сүдү суолталаах үөрэнэр, научнай-чинчийэр киин. Бу киин биир сүрүн сыалынан кыраныысса таһыгар нуучча тылын уонна култууратын үөрэтиини тарҕатыы. 1980-с сылларга нуучча тыла ССРС тас өттүгэр, 22-24 мөлүйүөн оскуолаҕа үөрэнэр оҕолордоох, устудьуоннардаах 90-тан тахса тас дойдуга тарҕанар (бастатан туран Илиҥҥи Европа дойдуларыгар). 500 мөлүйүөнтэн тахса киһи нуучча тылын төрүт эбэтэр иккис тыл, араас таһымнаах билиилээх атын омук тылын быһыытынан билэллэр. XX үйэ бүтүүтэ, XXI үйэ саҕаланыыта, аан дойдуга геополитическэй уларыйыылар кэмнэригэр, нуучча тылын эбии тыл уонна омук тылын быһыытынан үөрэтээччи дьон ахсаана аҕыйыыр. 1990-сылларга нуучча тылын Арассыыйа тас өттүгэр уонна постсэбиэскэй кэмҥэ үөрэтээччи ахсаана 10—12 мөлүйүөн киһиэхэ тэҥнэһэр.

XXI үйэҕэ нуучча тыла аан дойду үрдүнэн, Арассыыйа да иһигэр, инники кирбиигэ сылдьыытын сүтэрэн барар. ССРС иһигэр киирэр урукку дойдуларга нуучча тыла олохтоох омуктар төрүт тылларынан солбуллар (манна улахан оруолу нуучча ахсаана 1991 сылтан 2006 сылга диэри 25-30 мөлүйүөнтэн 17 мөлүйүөҥҥэ диэри аччаабыта ылар, бу үксэ эмиграцияттан, депопуляцияттан уонна национальнай идентификация уларыйыытыттан төрүөттээх), онтон Арассыыйаҕа нуучча тылын туһаныы нуучча олохтооҕун ахсаана аҕыйаабытыттан төрүөттэнэр.

Барыллаан этиинэн, 2025 сылга нуучча тылынан саҥарааччы ахсаана 110 мөлүйүөн киһиэхэ диэри аччыан сөп, бу сыыппара аан дойдуга — 215 мөлүйүөҥҥэ тэҥнэһиэҕэ, онтон 2050 сылга аан дойдуга — 130 мөлүйүөҥҥэ тэҥнэһиэ диэн сабаҕалааһын баар.

1900—2023 сылларга сир ийэ дойду нэһилиэнньэтин уопсай ахсааныттан нуучча тылынан саҥарар дьон ахсаанын уларыйыыта (сыанабыл):

Сыллар	Аан дойдуга нэһилиэнньэ олохтооҕо, мөл киһи.	Арассыыйа импиэрийэтин олохтооҕун ахсаана, ССРС, РФ, мөл киһи.	Нэһилиэнньэ Аан дойдутааҕы ахсааныгар өлүүтэ, %	Нуучча тылынан саҥарар дьон, мөл киһи.	Аан дойдуга нэһилиэнньэ ахсааныгар өлүүтэ, %
1900	1650	138,0	8,4	105	6,4
1914	1782	182,2	10,2	140	7,9
1940	2342	205,0	8,8	200	7,6
1980	4434	265,0	6,0	280	6,3
1990	5263	286,0	5,4	312	5,9
2004	6400	144,1	2,3	278	4,3
2010	6820	142,9	2,1	260	3,8
2023	8008	146,2	1,8	255	3,18

Аан дойду араас дойдуларыгар нуучча тылын туһаныы, нуучча диаспораларынан өйөбүллэнэр. Эмиграннар түөлбэлээн олорор сирдэригэр (Канаада, АХШ, Германия, Исраил уонна да атын дойдулар) уонна урукку ССРС иһигэр киирэр дойдуларга нуучча тыллаах таһаарыылар бэччээттэнэллэр, радиостанциялар уонна телевидение ханааллара үлэлииллэр, нуучча тыллаах чааһынай оҕо уһуйааннара, оскуолалар, Арассыыйа үрдүк үөрэҕин кыһаларын филиаллара уонна да атын үөрэх кыһалара тэриллэллэр. Нуучча тыллаах диаспораларга үксүлэригэр хас да тылынан саҥарыы тэнийбитэ биллэр..

Институт русского языка имени В. В. Виноградова РАН

Аныгы төрүт нуучча тыла хас да форманан туһаныллар. Олортон биир сүрүннэрэ литэрэтиирнэй тыл. Кыра оруолу социальнай, территорияларынан арахсар диалект тыллар уонна көннөрү кэпсэтэр тыллар ылаллар. Ханнык да бөлөх буоллун, нуучча тылынан кэпсэтээччилэр бэйэ-бэйэлэрин бэккэ өйдөһөллөр. Тоҕо диэтэххэ, бэйэ бэйэтигэр икки чугас фонетика уонна грамматика систиэмэлэрэ туһаныллар, маны сэргэ, биир сүрүн тылдьытынан ситимнээхтэр. Нуучча тылын литэрэтиирнэй тыла Москва уонна кини кытыытынаааҕы нууччалар саҥарар тылларыгар олоҕурар. Манна икки араас көрүҥ киирэр, суругунан уонна тылынан. Аныгы литэрэтииринэй нуучча тыла бастакы омооннорун XIX үйэ бастакы аҥарыгар ылар, толорутук уонна кыраһыабайдык литэрэтииринэй тыл нуормалара А. С. Пушкин айымньыларыгар ситиһиилээхтик көстөллөр. Мантан салгыы нуучча тыла XIX—XX үйэ суруйааччыларын айымньыларын көмөтүнэн, нуучча наукатын политическэй суруйууларыгар тирэҕирэн киэҥник тэнийэр, тарҕанар. XX үйэҕэ литэрэтииринэй нуучча тыла саамай үрдүк таһымнаах уонна баай ис хоһоонноох тыл буолары ситиһэр. Уопсай үөрэхтээһин сайдыытын кытта уонна маассабай иһитиннэриини киэҥник тарҕатыы оруола күүскэ оонньоон литэрэтииринэй тыл, нуучча тылын сорох формаларын туоратан, нуучча норуотун биир саамай туттуллар тыла буолар.

Нуучча тылын наука өттүнэн чинчийэр киининэн В. В. Виноградов аатынан нуучча тылын института РАН (Арассыыйатааҕы Наукалар Академиялара) буолар, 1944 сыллаахха төрүттэнэр. Институт научнай үлэтигэр русистика бары салаалара, ол иһигэр грамматиканы төрүттээһин, нуучча тылын тылдьытын сайыннарыы киирэллэр. Научнай чинчийии быһыытынан нуучча тыла элбэх Арассыыйа уонна кыраныысса таһынааҕы научнай уонна үөрэх кыһаларын тэрилтэлэригэр киирэр.

Региональнай көрүҥнэрэ

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылын региональнай көрүҥнэрэ

Хас биирдии региоҥҥа нуучча тылынан, бэйэ олохтоох саҥарар, кэпсэтэр көрүҥэ тэнийэр. Бу маннык көрүҥ нуучча литэрэтииринэй төрүт тылыттан, нуорматынан араас биричиинэлэринэн араастаһар.

Нуорматтан уларыйыыга үксүн Арассыыйа тас өттүгэр олохсуйан олорор, нуучча тылын төрүт тыл оҥостубут, ол эрэн атыннык саҥарар дьон кэпсэтэр тыла киирсэр. Сорох чинчийээччилэр маннык уларыйыылары нуучча тылын региональнай көрүҥнэрэ диэн салааҕа киллэрэллэр (атыннык-территориальнай койне (лингвистика)). Кэнники кэмҥэ постсэбиэскэй сабардамҥа, белорусскай, украинскай, казахстанскай уонна да атын судаарыстыбаларга, нуучча тылыгар фонетическэй, грамматическэй, лексическэй уонна да атын көрүҥнэргэ титульнай этностар уратыларын дьайыылара көстөр. Нуучча тылыгар маннык койне эмиграннарга, кыраныысса таһынааҕы ыраах дойдулар диаспораларыгар, баар буолар.

Олохтоох нуучча диалект тылларын дьайыылара, историческэй, экономическэй уонна социальнай быһыылаах региональнай уратылар уонна да атын көстүүлэр, атыннык «региональнай тупсарыллыбыт тылы» Арассыыйа араас уобаластарыгар (Пермскай, Уһук Илин, Дагестанскай) үөскэтэллэр. Манна өссө «региональнайй көрүҥ» эбэтэр «региолект» диэн тиэрминнэри туттуохха сөп.

Нуучча литэрэтииринэй тылын суругар-бичигэр региональнай көрүҥ диэн суох, кэпсэтэр тылыгар эрэ баар. Ол да буоллар XX—XXI үйэ литэрэтииринэй тылыгар бэйэтэ туспа эйгэ быһыытынан баай уус-уран литэрэтиирэлээх кыраныысса таһынааҕы нуучча тыла көрүллэр.

Булкаастаах уонна үөскээбит идиомалар

Сүрүн ыстатыйа: Нууччалыы олохтоох контактнай тыллар

Нуучча тыла — пиджин диэн өйдөбүл (бэйэ икки ардыгар кэпсэтэр судургу тыллар) уонна араас тыл формаларын булкаастара үөскүүллэригэр тирэх буолар.

Нуучча тылыгар тирэҕирэн үөрэтиллибит, чинчийиллибит ордук биллэр «пиджиннэринэн» руссенорскай, таймырскай кэпсэтии уонна кяхтинскэй пиджин буолаллар. Бастакы, ол эбэтэр руссенорскай, Кольскай полуостровка тарҕаммыт нуучча уонна норвержскай тыллары төрүт тыл быһыытынан илдьэ сылдьааччы дьон быһа сибээстэригэр олоҕуран үөскээбит, онтон иккис Таймырга, бааһынайдар, нгнасаннар уонна долганнар кэпсэтиилэрин түмүгэр, үһүс, Забайкальеҕа нууччалар уонна кытайдар кэпсэтэр тылларын булкуһуутугар үөскээбит.. Ордук киэҥник биллэр булкаастаах тылынан, Медный арыыга олорор алеуттарга тарҕаммыт, алеутско-мелновскай тыл буолар.

Булкаастаах кэпсэтии тылыгар ураты форманан «суржик» диэн илиҥҥи, соҕуруу-илин уонна Украина киин уобаластарыгар (Запорожье, Донбасс, Кривой Рог, Одесса), олохтоммут көрүҥ буолар, маны сэргэ Крымҥа, уонна Белоруссияҕа «трасянка» диэнинэн сүрэхтэммит көрүҥ баар. Бу формалар нуучча лексиката украина уонна белоруссия фонетикатын уонна грамматикатын силбэһиилэрин түмүгэр үөскээбиттэр диэн бэлиэтэнэр.

Үөһээ этиллэр уратылар идиш диэн еврей тылын сабыдыалынан үөскээбит Одесса нуучча тылын кытта эмиэ сибээстээхтэр. Одессаҕа нуучча тыла киэҥ эйгэҕэ билиниини ылыыта, киинэ уонна литературнай айымньылар тарҕаныыларын кытта сибээстээхтэр. Чинчийээччилэр этэллэринэн, ити нуучча тылын региональнай көрүҥүн быһыытынан уонна булкаастаах тыл быһыытынан биллэр.

Диалектар

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылын диалектара

Аныгы кэмҥэ нуучча диалектарын тарҕаныытын икки хайысхаҕа араарыахха сөп: бастакы бөлөххө Арассыыйа Европейскай чааһын киин оройуоннара киирэллэр — төрүт олохтоох нууччалар олохсуйан олорор сирдэрэ, бу сирдэргэ сүрүннээн XV үйэҕэ диэри нуучча диалектара уонна нуучча төрүт тыла олохтоммута. Иккис бөлөх Орто уонна Аллараа Поволжьены, Кавкаһы, Уралы, Сибири, Уһук Илини уонна да атын дьон-сэргэ хойутуу олохсуйбут сирдэрин хабар. Бу сирдэргэ XVI үйэттэн саҕалаан XX үйэҕэ диэри нуучча омуга олохсуйан төрүттэммитин кэнниттэн нуучча тыла уонна диалектара олохтоноллор.

Территорияларга икки улахан нуучча диалектарын бөлөхтөрө үөскүүллэр — хотугу уонна соҕуруу сыһыаттар (наречие), кинилэр бэйэ-бэйэҕэ утарылаһар диалектнай дьайыылары көрдөрөллөр. Ол курдук, холобур, хотугу нууччалар саҥаларыгар окайдыыр уонна фонема (тыл фонетическэй систиэмэтигэр киирэр дорҕоон) /г/ — г кытаанах -т туохтуурдарга тыл бүтүүтэ 3-с сирэйтэн барар (но́сит, но́сят); аат тыл форматыгар үөскэтэр падеж у жон[ы́]; маннык тыллар киирсэллэр зы́бка, о́зимь, ла́ет уонна да атыттар. Бу диалект тылларга соҕуруу нуучча саҥалара утарылаһаллар: аакайдыыр, фрикативнай үөскээһин /г/ — ɣ, сымнаҕас -т’ туохтуурдарга тыл бүтүүтүгэр 3-с сирэйтэн барар (но́сит’, но́сят’); формата у жен[é]; тыл суолтата уларыйбат лю́лька, зеленя́, бре́шет уонна да атыттар Маны сэргэ диалект тылларга орто нууччалар (среднерусский) саҥалара киирэр. Кинилэргэ уопсай, бэйэ диалект тыллара суох уонна икки сыһыат уратыларынан ситимнээхтэр: среднерусскай диэн саҥа, биир өттүнэн, хотугу нууччалар саҥаран таһаарыыларынан барар /г/, онтон биир өттүнэн — соҕуруу нууччалар аакайдыыллара киирэр. Бу хойут төрүттэммит саҥаларга чопчу диалектнай араарыы суох, атын регионнартан көһүү түмүгэр үөскээбит булкаас саҥалар уонна эрдэ үөскээбит саҥалары батыһыы көстөр .

1965 сыллаахха нуучча тылыгар диалектары араарыы түмүгэр, К. Ф. Захарова уонна В. Г. Орлова этии киллэрбиттэринэн, сыһыат састаабыгар уонна орто нууччалар саҥаларыгар тыл олоҕун арааһа бөлөхтөргө арахсар уонна бэйэтэ туспа сатаан бөлөх буолбат саҥаларга арахсар. :

Нуучча тылын диалектара бастакы төрүттэммит сирдэригэр (нуучча тылын диалектологическэй картата
1965 сыл)

• Хотугу сыһыат:
  • Ладого-Тихвинскай бөлөх саҥалара;
  • хотугу сыһыаттар зоналар икки ардыларынан саҥалара (Онежскай бөлөх саҥалара, лачскай саҥа, белозерскай-бежецкэй саҥалар);
  • Вологодскай бөлөх саҥалара, Костромскай бөлөх саҥалара;
  • Архангельскай (Поморскай) бөлөх саҥалара.
• Соҕуруу сыһыаттар:
  • Арҕаа бөлөх саҥалара, Үөһээ-Днепровскай бөлөх саҥалара, Үөһээ-Деснинскай бөлөх саҥалара;
  • Соҕуруу сыһыаттарга А саҥа зоналар икки ардыларыгар;
  • Курско-Орловскай бөлөх саҥата;
  • Соҕуруу сыһыакка Б саҥа зоналар икки ардыларыгар (Тульскай бөлөх саҥата, елецкэй саҥа, оскольскай саҥа);
  • Илиҥҥи (Рязанскай) бөлөх саҥата;
  • Донскай бөлөх саҥата.
• Орто нууччалар саҥалара:
  • Арҕааҥҥы орто нууччалар саҥалара:
    • Арҕааҥҥы орто нууччалар аакайдыыр саҥалара :
      • Новгородскай саҥалар;
      • Гдовскай бөлөх саҥата;
    • Арҕааҥҥы орто нууччалар аакайдыыр саҥалара:
      • Псковскай бөлөх саҥата;
      • Селигер-торжковскай саҥалар;
  • Илиҥҥи орто нууччалар саҥалара:
    • Илиҥҥи орто нууччалар оокайдыыр саҥалара:
    • Владимирскай-Поволжскай бөлөх саҥалара (Тверскойтан уонна Нижегородскай кыра бөлөхтөрүнэн);
    • Илиҥҥи орто нууччалар аакайдыыр саҥалара :
      • Илиҥҥи орто нууччалар аакйадыыр саҥаларын А салаата;
      • Илиҥҥи орто нууччалар аакайдыыр саҥаларын Б салаата ;
      • Илиҥҥи орто нууччалар аакайдыыр саҥаларын Б салаата ;
      • чухломской арыы саҥата.

Сыһыаттартан уонна саҥа бөлөхтөртөн ураты өссө диалектнай зоналарга арахсыы баар, кинилэр көмө оруолун толороллор: арҕааҥҥы, хотугу, хотугулуу-арҕаа, хотугулуу-илин, соҕурууҥҥу, соҕуруулуу-арҕаа, соҕуруулуу-илин уонна киин.

Аныгы нуучча тылыгар диалект тыллар бөлөхтөрүн оҥоруу былыргы үйэтээҕи нуучча тылын диалектарын саҥалыы бөлөхтөөһүҥҥэ хардарыта дьайсыы түмүгэр оҥоһуллубут . Новгородскай уонна ростово-суздальскай диалектарга олоҕуран хотугу сыһыаттар уонна орто нууччалар саҥалара үөскээбит (кэнникилэр— соҕуруу нууччалар диалектнай уобаластарын хардарыта дьайсыытынан). Соҕуруу сыһыаттар соҕуруу нууччалар аакайдыыр төрүттэригэр уонна смоленско-полоцкай диалект аакайдыыр саҥата дьайыытыгар олоҕурбут.

Нуучча тылыгар диалектнай арахсыылар араас регионнартан уратылаһар саҥалары илдьэ сылдьааччыларга уонна литэрэтииринэй тылы илдьэ сылдьааччылары кытта наһаа күүскэ утарыласпаттар. Кэнники сылларга маассабай иһитиннэрии сайдыыта, үопсай үөрэхтээһин таһыма үрдээһининэн, XX үйэҕэ улахан мастааптаах нэһилиэнньэ миграцията, диалектнай уларыйыылары аччатта уонна олох ураты киэҥ туттуу эргиирин синньэттэ. Үгэс буолбут саҥалар кыра нэһилиэктэргэ, үксүгэр кырдьаҕас дьон олорор сирдэригэр бааллар, онтон куорат сирдэргэ көннөрү боростуой кэпсэтии курдук буолла.

Сурук-бичик

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча суругун устуоруйата

Нуучча тылыгар сурукка алпаабыт туттуллар, кини кириллицаҕа олоҕурар; аныгы нуучча алпаабыта— бу гражданскай модификация кириллицата. Кириллическэй алпаабыт византийскай греческэй алпаабыкка олоҕуран славянскай фонемнары бэлиэтииргэ анаан буукубалар эбиилээх оҥоһуллубут. Руська кириллица X үйэ саҕаланыыта үөскээбит, уонна христианизация хаамыытын кэмигэр тарҕаммыт. X үйэттэн саҕалаан XVIII үйэҕэ диэри кириллицаҕа шрифт уларыйыыны ааһар — араас кэмнэргэ устаап, түргэн сурук уонна да атыттар тарҕаналлар. XVIII үйэттэн саҕалаан кириллическэй алпаабыт итэҕэл литэрэтиирэтигэр эрэ туттуллар, онтон атын эйгэҕэ Петр I 1708 сыллаахха олоххо киллэрбит гражданскай шрифт киэҥник тутуллар. Салгыы графика уонна таба суруйуу (орфография) хас да уларыйыыны ааһаллар (обургу уларыйыылар 1918 сыллааҕы уларыта тутуу кэмигэр киирэллэр), ол түмүгэр і, ѣ, ѳ уонна ѵ буукубалар алпаабыттан сотуллаллар, ол оннугар й уонна ё буукубалар киирэллэр. Бүгүҥҥү күҥҥэ 1918 сыллаахха ылыллыбыт графика уонна таба суруйуу алпаабыта сир аайы киэҥник тарҕаналлар; олох аҕыйах кыраныысса таһынааҕы нуучча таһаарыыларыгар таба суруйуу былыргы оҥкула тутуллар.

33 буукубалаах нуучча тылын алпаабыта:

А а	Б б	В в	Г г	Д д	Е е	Ё ё	Ж ж	З з	И и	Й й
К к	Л л	М м	Н н	О о	П п	Р р	С с	Т т	У у	Ф ф
Х х	Ц ц	Ч ч	Ш ш	Щ щ	Ъ ъ	Ы ы	Ь ь	Э э	Ю ю	Я я

Нуучча тылын орфографията фонетическэй уонна төрүт элэмиэн араастардаах морфологическэй көрүҥҥэ киирсэр. Морфема (тыл лексическэй эбэтэр грамматическэй суолтатын сорҕото) араастара фонемтан уратылара диэн бииргэ суруллалар: вода́ [vʌdá] — во́ды [vódɨ], дуб [dup] — дубы [dubɨ]. Фонетическэй (фонетика — тыл дорҕоонун састааба) сүрүннэр аҕыйах түгэҥҥэ тутуллаллар:

• Түмүк фонемалаах приставка (тыл сорох чааһа, тыл олоҕун иннигэр турар) суруллуутугар /з/: разбить, безоружный, аһаҕас уонна ньиргиэрдээх бүтэй дорҕоону тиэрдэр буукуба иннигэр турар, ол эрэн воспалённый, исписать тылларга глухой бүтэй дорҕоону тиэрдэр буукуба иннигэр турар;
• и оннугар ы тыл олоҕун иннигэр турар, тыл төрдүгэр бүтэһигэр кытаанах бүтэй дорҕоонноох: предыстория, разыграть уонна да атыттар.

Үгэс буолбут суруйуулар элбэҕэ суох түбэлтэтэрэ: собака, генеалогия, колибри, расти, доброго, ночь (но луч) уонна да атыттар.

Нуучча тылын суругар охсуу (ударение) туспа арахсыбат, охсуу бэлиэтин аһаҕас дорҕоон буукубатын иннигэр туруорарга омографтары араарыыны билии наадалаах : за́мок уонна замо́к.

Устуоруйата

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылын устуоруйата

Нуучча тылын устуоруйатыгар үс сүрүн кэм ыйыллар:

• древнерусскай, былыргы үйэ нууччатын тыла
• старорусскай, эргэ тыл
• төрүт тыл кэмэ

Былыргы үйэ нуучча тылын кэмигэр , үгэс быһыытынан русистикаҕа нуучча тылын устуоруйатын сайдыытын саҥа түһүмэҕэ көрүллэр, аныгы илиҥҥи славян (восточнославянскай) тылын бөлөҕүн өбүгэлэриттэн үөскээбит былыргы нуучча тылын устуруойата буолар.

Былыргы нуучча тылын кэмэ

Сүрүн ыстатыйа: Былыргы нуучча тыла

Былыргы нуучча тылын саҕаланар кэминэн илиҥҥи славяннары уопсай славянскай ситимтэн туора тутуу саҕаланыытын кэмин уонна бастакы илиҥҥи славян тылын бэлиэлэрин үөскээһиннэрин этиэххэ сөп (VI—VII үйэлэр). Бу кэм сүрүн чааһа (IX—XIV үйэлэр) былыргы нуучча тылын олохтонуутун, сайдыытын уонна илиҥҥи праславянскай диалектар оҥкулларын ыһыллыытын кэмигэр тиксэр.

Славян тылларын диалектара А. А. Зализняк

Былыргы нуучча тылын кэмигэр диглоссия култуурунай уонна тылынан быһыыта-майгыта уратылаах. Бу кэмҥэ нууччалар төрүт тылы көннөрү кэпсэтэр тыл (наддиалектнай) быһыытынан ылынар кэмнэригэр сурук-бичик тыла (церковнославянскай), былыргы нуучча тылын кытта тэҥҥэ күннээҕи олоххо тутуллаллар. Былыргы нуучча тылын судаарыстыбатыгар икки идиомалар (биирдии тылынан тылбаастаатахха ис хоһооно тахсыбат сомоҕо этии) араас эйгэни хабаллара, бэйэ бэйэлэрин кытта хардарыта дьайсыылара күүстээх: тыыннаах былыргы нуучча тылыгар древнерусскай литература церковнославянскай тылын уратылара киирэллэр, онтон церковнославянскай тыл илиҥҥи славян тылын элэмиэннэрин иҥэринэр (бу былыргы нуучча тыла төрүттэниитин үөскэтэр).

Церковнославянскай тылтан былыргы нуучча тыла аҕыйах пааматынньыктааҕынан биллэр — сүрүннээн ол туоска суруктар (Новгородтан, Смоленскайтан, Звенигорода-Галичскайтан уонна да атын куораттартан) уонна юридическэй, дьыалабыай суруктар. Маны таһынан, наддиалектнай элэмиэннэрдээх былыргы нуучча тыла Русь кэмигэр төрүттэммит церковнославянскай литэрэтииринэй пааматынньыктар бэлиэтэнэллэр, Новгородскай кодекс (XI үйэ бастакы чиэппэрэ), Остромирово Евангелие (1056 / 1057 сыллар) уонна да атыттар. Кириллицанан суруллубут былыргы нуучча тылын пааматынньыктарыгар суруктар сатаан хараллыбытахтар.

Инники өттүгэр улуу нуучча тылын сиригэр-уотугар былыргы нуучча тылын кэмин устуоруйатыгар, биир өттүнэн, былыргы новгородскай ураты тыл уонна да атын Хотугулуу илиҥҥи Русь диалект тыллара олус чугасыһаллар. Онтон биир өттүнэн, тыл араастаһыыта үөскүүр, хотуну уонна хотугу-илин Русь тылларыгар арҕааттан уонна соҕуруу-арҕаа өттүттэн арахсыы буолар. XIV үйэ чугаһыгар Русь сирин хотугулуу-илин өттүгэр, арҕааҥҥы уонна соҕуруулуу-арҕааҥҥы сирдэригэр Литовскай уонна Польша улуу кинээстэрин урукку састаабыгар баар, Москватааҕы кинээстээһин былааһыгар арахсыы буолан, тыллар үөскүүр уратылара күүһүрэр. XIV—XV үйэлэргэ былыргы нуучча тыла ыһыллар уонна үс илиҥҥи славян тылыгар арахсар.

Эргэ нуучча тылын кэмэ

Сүрүн ыстатыйа: Эргэ нуучча тыла

Эргэ нуучча тыла (эбэтэр улуу нуучча тыла) тыл сайдыытын кэмэ быстах кэрчик кэми ылар, XIV үйэттэн XVII үйэҕэ диэри. Бу кэмҥэ фонетическэй, морфологическэй уонна синтаксическэй систиэмэлэр олохтоноллор, кинилэр аныгы нуучча тылын систиэмэтигэр чугастар. Маны сэргэ, тылга бу курдук уларыйыылар буолаллар:

• е буукуба о уларыйар, кытаанах аһаҕас дорҕоон иннигэр сымнаҕас аһаҕас дорҕоон турар : [н’ес] > [н’ос];
• кытаанах/сымнаҕас уонна бүтэй/ньиргиэрдээх бүтэй дорҕооннор утарсыыларын систиэмэтэ бүтэһиктээхтик оҥоһуллар;
• ц, з, с бүтэй дорҕооннору араарыы формата к, г, х буукубаларга уларыйар (руцѣ, нозѣ, оннугар сосѣрукѣ, ногѣ, сохѣ); украина уонна белоруссия тылларыгар маннык түһүктэр (падежтар) арыттара оннунан хаалаллар: укр. на руці, на нозі; белор. на руцэ, на назе;
• икки ахсаан бөлөхтөрө сүтэллэр;
• ыҥырар (звательный) падеж формата сүтэр, ааттыы (именительный) түһүккэ уларыйар (брат!, сын!), ыҥырар падеж украина тылыгар, быстах белоруссия тылыгар оннунан хаалар: укр. брате!, сыну!; бел. браце!;
• аат тылларга элбэх ахсааҥҥа турар ааттыы падежка флексия -а кэлэр уонна киэҥник тарҕанар (города, дома, учителя) украина уонна белоруссия тылларыгар бу суох : укр. доми, вчителі; бел. гарады, дамы, вучыцелі;
• түһүктэринэн уларыйыыны биир тииптээх оҥоруу;
• адъективнай тыл бүтүүлэрин уларытыы [-ыи̯], [-ии̯] в [-ои̯], [-еи̯] (простый, сам третий манна уларыйар простой, сам трете́й);
• соруйар киэп формалара төрүттэнэр -ц-, -з- оннугар с -к-, -г- (пеци оннугар пеки, помози оннугар помоги) уоннаа -ѣте оннугар -ите (несите несѣте оннугар несите);
• туохтуур ааспыт бириэмэтин форматыгар тыыннаах тылы сыһыарыы — урукку туохтуур аат -л уларыйар перфект форматын састаабыгар киирэр;
• Уопсай улуу нуучча тыллар үөскүүллэр крестьянин, мельник, пашня, деревня уонна да атын элбэх тыл.

«Хожение за три моря», бастакы сирэй

Диалектар истэригэр, XII үйэ иккис аҥарыгар— XIII үйэ бастакы аҥарыгар кэлэр кэм улуу нуучча тылын сиригэр (новгородскай, псковскай, смоленскай, ростово-суздальскай, Үрдүкү уонна орто Ока аакайдыыр диалега уонна Оки Сейма өрүстэр икки ардыларыгар), диалектар истэригэр ростово-суздальскай инники күөҥҥэ тахсар, чопчулаан эттэххэ, бу московскай саҥа диэн буолар.

XIV үйэ иккис чиэппэриттэн Москва улуу нуучча норуотун сирдэрин политическэй уонна култуурунай киинэ буолар, онтон XV үйэҕэ Москва былааһынан Москватааҕы улуу кинээстэргэ киирсэр улахан нуучча сирдэрэ холбоһоллор. Москва саҥатыгар олоҕуран, уонна да атын сорох диалект тылларга тирэҕирэн (рязанскай, новгородскай уонна да атыттар) XVI үйэ диэки москвалыы кэпсэтэр тыл нуормата үөскүүр. Бу нуормаларга хотугу нуучча (г бүтэй дорҕоон, кытаанах т туохтуурдар үһүс сирэйдэрин бүтүүтүгэр уонна да атын) уонна соҕуруу нуучча тылын сүрүннэрин ылар тыллар киирэллэр (аакайдыыр уонна да атын.). Московскай койне холобурга киирэр, атын нуучча куораттарыгар тарҕанар уонна былыргы нуучча суругунан тылыгар күүстээх дьайыыны оҥорор. Манна эбии тыл унификациятыгар XV—XVI үйэҕэ үөскээбит кинигэ бэчээттээһинэн дьайар. Бу кэмҥэ таҥара дьиэлэригэр уонна үрдүкү үтүөлэр уопсастыбаларыгар полуустав туттуллан барар. Москвалыы кэпсэтэр тылга олоҕуран XV—XVII үйэ тус докумуоннара уонна айымньылара суруллан саҕалыыллар: «Хожение за три моря» Афанасий Никитин, Иван IV Грознай суруйуулара, «Повесть о Петре и Февронии Муромских», «Повесть о псковском взятии», сатирическэй литература уонна да атытар.

XIV—XVII үйэлэргэ улам диглоссияны уларытар «литературное двуязычие» диэн өйдөбүл олохтонор: церковнославянскай тыл норуот тылыгар олоҕуран нуучча литэрэтиирэтин тылын быһыытынан салҕыы тыыннаах хаалан салҕанар. Бу тыллар икки ардыларыгар араас көһүү көрүҥнэрэ бааллар. Литэрэтиирэ уонна тыл сайдыыларыгар араас көстүүлэр бааллара бэлиэтэнэр:

• биир өттүнэн, XIV үйэ бүтэһигиттэн норуот тылыгар олоҕуран нуучча уопсастыбатыгар чугас, сэҥээриини ылар араас жанрдар үөскүүллэр,
• атын өттүттэн — соҕуруу славянскай тыл дьайыытынан элбэх айымньыларга тыл архаизацията күүһүрэр; мантан сылтаан ол кэминээҕи норуот тылын кытта буккуһан араас дьайыылар үөскүүллэр.

Эргэ нуучча тылын кэмигэр нуучча тылын диалектнай арахсыыта уларыйар. XVII үйэ саҕаланыыта икки улахан диалектнай бөлөхтөр үөскүүллэр — хотугу нуучча тыла уонна соҕуруу нуучча сыһыаттара, маны сэргэ, кинилэри быыһыктыыр орто нуучча тылларын саҥалара баар буолаллар.

Төрүт нуучча тылын кэмэ

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча литэрэтииринэй тылын устуоруйата

XVII ортотуттан нуучча нацията төрүттэнэр уонна московскай койне5а оло5уран нуучча төрүт тыла олохтонор. Төрүт нуучча тыла олохтонуутугар сайдыытыгар сурук-бичик сайдыыта, үөрэхтээһин уонна наука эйгэтэ киэҥ хабааннаах үлэтэ суолтаны ылар .

«Российскай грамматика»
М. В. Ломоносов, 1755 сыл

Нуучча төрүт тыла сайдыытык кэмигэр икки тыллаах литэрэтиирэ туора тутуллар. XVI үйэ иккис аҥарыттан церковнославянскай тылы туттуу ыыра кыччыыр, XVII—XVIII үйэлэр кирбиилэригэр литургия эрэ тылын быһыытынан хаалар. Нуучча литэрэтииритин тылыгар киирэ сылдьар, Церковнославянизм диэн өйдөбүл, стилистика өттүнэн хайа да өттүгэр майгыннаабат буолар, архаизмнар уопсай өйдөбүллэригэр киирэн биэрэр уонна атын тыл элэмиэннэрин курдук ылыныллар.

Нуучча литературнай тылын нуормалара XVII—XVIII үйэлэргэ оҥоһуллаллар. XVIII үйэ ортотугар тыл уонна кэпсэтии литэрэтииринэй ирдэбиллэр көрүҥнэрэ үөскүүр. 1755 сыллаахха М. В. Ломоносов нуучча литэрэтииринэй тыл нуормаларын бигэргэтэн бастакы грамматиканы төрүттүүр («Российская грамматика»). Нуормалары бигэртитиигэ, стилистика туттуллуутун толору баһылааһыҥҥа, тылдьыт пуондатын толорууга А. Д. Кантемир, В. К. Тредиаковскай, М. В. Ломоносов, А. П. Сумароков, Н. И. Новиков, Д. И. Фонвизин, Г. Р. Державин, Н. М. Карамзин, И. А. Крылов, А. С. Грибоедов, А. С. Пушкин айар үлэлэригэр көстөллөр. Нуучча уопсастыбатыгар А. С. Пушкин айымньыларыгар олоҕуран кэпсэтэр, таҥара итэҕэлин тыллара уонна атын омук тыллара киэҥ биһирэбили ылаллар. Чуолаан бу форманан нуучча тыла бүгүҥҥү күҥҥэ диэри сүппэккэ, харыстанан кэллэ. Пушкин кэминээҕи нуучча тылын тутула XIX—XX үйэлэргэ бу суруйааччылар көмөлөрүнэн тупсар, сайдар— М. Ю. Лермонтов, Н. В. Гоголь, И. С. Тургенев, Ф. М. Достоевскай, М. Е. Салтыков-Щедрин, Л. Н. Толстой, А. П. Чехов, М. Горькай, И. А. Бунин уонна да атыттар. XIX үйэ ортотуттан нуучча литэрэтиирэтин тылын туһаныыга, сайыннарыыга нуучча науката уонна айымньыларын тыла улахан оруоллаахтар.

А. С. Пушкин

Нуучча төрүт тылын сайдыытын кэмигэр омук тылларыттан киирбит, уларсыллыбыт тыллар нуучча тылыгар уонна суругар-бичигэр олохсуйан бараллар. Петр I кэмигэр бу ордук биллэрдик харахха быраҕыллар. XVII үйэҕэ ордук элбэхтик польскай тылтан иҥэринии баар: соҕуруу европа тылларыттан нууччалыы иҥэринии сотору-сотору польша тылыттан кэлэрэ. XVIII үйэ саҕаланыыта нуучча тылыгар немец уонна голландия тылларын ордук элбэхтик ылаллара. XIX үйэҕэ франция тылыгар муода буолар. XX иккис аҥырыгар — XXI саҕаланыыта атын омуктартан иҥэриллэр тылга аны англия тыла киирэр. Лексическэй пуонданы байытыыга наука сайдыыта, техника, култуура үрдүк таһымҥа тахсыыта, норуоттар икки ардыларынааҕы сибээһи олохтооһун улахан олуктары уурар. Тыл састаабын уларыйыытыгар, маны сэргэ, XX үйэҕэ нуучча уопсастыбатыгар политическэй уларыйыылары киллэрэллэр (Октябрьскай революция, ССРС ыһыллыыта).

1708 сыллаахха гражданскай уонна церковнославянскай алпаабыттары араарыы саҕаланар. 1918 сылга нуучча тылын сөпкө суруйуу реформата оҥоһуллар, 1956 сыллаахха орфографияҕа уларыйыылар киирэллэр.

Нуучча төрүт тылын сайдыытын кэмигэр диалектнай тыллар тарҕаныылара бытаарар, кыраныыссалар аа-дьуо сүтэллэр. Нуучча саҥалара «низшяя языковая форма» диэн өйдөбүлгэ киирэр литэрэтииринэй тыл саҥарар-кэпсэтэр форматын арааһыгар киирэн бараллар..

XX үйэҕэ нуучча тыла аан дойду тылларыгар киирэр. Нуучча тыла маннык киэҥник тарҕаныытыгар Арассыыйа импиэрийэтин, кэлин ССРС, билигин Арассыыйа Федерациятын, күүстээх дьайыыта улахан оруоллаах. Бүгүҥҥү күҥҥэ Арассыыйа саамай улахан болуоссаттаах сувереннай судаарыстыба буолар.

Нуучча төрүт тылын устуоруйатын сайдыытын түмүктүүр түһүмэҕэр араас элбэх көрүҥүнэн сайдыы бэлиэтэнэр, ол барыта дьон-сэргэ, уопсастыба олоҕор киэҥник туһаныллар, тыл нуормалара олохтоноллор.

Тыл үөрэҕин быһаарыыта

Фонетика уонна фонология

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча фонетиката

Аһаҕас дорҕоон

Нуучча литэрэтииринэй тыла 5 эбэтэр 6 аһаҕас дорҕоон фонемаларыттан турар. Аһаҕас дороҕооннор тыл үөһээ тахсыытыттан уонна тыл дорҕооннорун саҥарыыга уостан тутулуктаахтар:

Нуучча тылын аһаҕас дорҕоонноро: фонемалар (харалар) уонна аллофоннар (кыһыллар)

Подъём	Ряд
	Передний	Средний	Задний
	нелабиализованные		лабиализованные
Верхний	/и/	(/ы/)	/у/
Средний	/е/		/о/
Нижний		/а/

/и/ фонема сымнаҕас бүтэй дорҕоон кэнниттэн, инники эрээт тылын саҕаланыыта турар и], онтон кытаанах бүтэй дорҕоон кэнниттэн — орто эрээт дорҕооно [ы] буолар. Маны сэргэ, /и/ уонна /ы/ икки араас фонема быһыытынан көрүллүөхтэрин сөп. Аһаҕас дорҕооннорго күүстээх балаһыанньа — күүһүрдүүнэн бэлиэтэнэр, күүһүрдүүтэ суох балаһыанньаҕа сорох аһаҕас дорҕоон фонемалара (/о/, /а/, /е/) сорох түгэннэргэ сымнаан биэриэхтэрин уонна уларыйымыахатрын сөп (редукцияҕа (ыарахантан боростуойга көһүүгэ) киирэллэр): в[ó]ды — в[ʌ]дá, [л’е]с— [л’и^е]сá. Ол эрэн араас балаһыанньаларга күүһүрдүллүбүт тыл сүһүөҕэр (бастакы, иккис уонна үһүс күүһүрдүү иннигэр уонна кэннигэр) аһаҕас дорҕооннор араастык көһүүгэ киирэллэр. Күүһүрдүүтэ суох балаһыанньаҕа атын аһаҕас дорҕооннор артикуляцияны сымнаталлар . Маны таһынан, кытаанах бүтэй дорҕоон балаһыанньатын кэнниттэн /и/ орто эрээт дорҕоонун [ы] курдук иһиллэр: игра — под[ы]грывать, в‿[ы]гре.

Нуучча тылыгар тыл сүһүөҕүн төрүттээһиҥҥэ, быраабыла быһыытынан, аһаҕас дорҕооннор (олох сэдэхтик түргэн тылга сонорнай киирэр (сонанта- ньиргиэрдээх бүтэй дорҕооннор бөлөхтөрө) уонна бүтэй дорҕооннор буолаллар театр, вопль).

Бүтэй дорҕоон

Нуучча литэрэтииринэй тыла 37 бүтэй дорҕоон фонемалардаах. Икки көрүҥ бүтэй дорҕоон бөлөҕө баар — ньиргиэрдээх уонна тыастаах; балар иккиэн төрүттэнии ньыматыттан уонна миэстэтиттэн араастаһаллар (скобкаҕа позиционнай көрүҥнэр фонемалара, хоһуласпыт бүтэй дорҕооннорго хаҥас өттүгэр, глухой бүтэй дорҕооннор уҥа өттүгэр — ньиргиэрдээх):

по способу образования			по месту образования
			губные		переднеязычные		средне- язычные	задне- язычные
			губно- губные	губно- зубные	зубные	пост- альвеол.
шумные	взрывные	тв.	/п/ /б/		/т/ /д/			/к/ /г/
		м.	/п’/ /б’/		/т’/ /д’/		/к’/ /г’/
	аффрикаты	тв.			/ц/ (д͡з)
		м.				/ч/ (д͡ж’)
	фрикативные	тв.		/ф/ /в/	/с/ /з/	/ш/ /ж/		/х/ (ɣ)
		м.		/ф’/ /в’/	/с’/ /з’/	/щ/ /ж̅’/	/х’/
сонорные	носовые	тв.	/м/		/н/
		м.	/м’/		/н’/
	боковые'	тв.			/л/
		м.			/л’/
	скользящие	м.					/j/
	дрожащие	тв.				/р/
		м.				/р’/

Бүтэй дорҕоон фонемалара /ж̅’/ уонна /щ/ атыттарга утарылаһаллар, кылгастарга уһун бүтэй дорҕооннор. /г/ — ɣ щелевой (фрикативнай) көрүҥ бүтэй дорҕоон — олох сэдэхтик, ордук саҥа аллайыыларга көстөр « О,го́споди», «ей-бо́гу», «ага́».

Бүтэй дорҕооннор, сымнаҕас/кытаанах уонна дьүлэй/ньиргиэрдээх, хоһуласпыт уонна хоһуласпатах буолуохтарын сөп: /ж/, /ш/, /ц/ кытаанах эрэ буолаллар, /ж̅’/, /щ/, /ч/, /j/ сымнаҕас эрэ буоллалар ; /ц/, /ч/, /х/, /х’/ бүтэй эрэ буолуллар, бары сонорнай көрүҥнэр — ньиргиэрдээх эрэ буолаллар. Ураты сыыгынас (шипящие) бөлөххө киирэллэр (/ш/, /ж/, /щ/, /ж̅’/, /ч/) уонна (/с/, /з/, /с’/, /з’/, /ц/) иһирэр (свистящие) бүтэй дорҕооннор.

Бүтэй дорҕооҥҥо күүстээх балаһыанньа — аһаҕас дорҕоон иннигэр. Хоһуласпыт ньиргиэрдээх бүтэй дорҕооннор тыл бүтэһигэр уонна бүтэҥи бүтэй дорҕооннор иннилэригэр сымныыллар (ду[б]ы — ду[п], в коро[б]е — коро[п]ка), хоһуласпыт бүтэҥи бүтэй дорҕооннор ньиргиэрдээхтэр иннилэригэр күүһүрэллэр (ко[с’]ить — ко[з’]ба). Сорох балаһыанньаларга бүтэй дорҕооннор араастаспаттар, кытаанах/сымнаҕас хоһулаһыылар бааллар. Тиискэ сыстар сымнаҕас дорҕооннор иннигэр (/л’/ ураты) кытаанах тиискэ (зубные мягкие) сытааччылар сымныыллар /с/, /з/ и /н/: боро[з]да — боро[з’д’]ить. Бары бүтэй дорҕооннор иннилэригэр, сымнаҕас губнойдар уонна /j/ ураты, кытаанах бүтэй дорҕооннор буоллаллар: ру[б’]ить — ру[б]лю. /с/, /с’/, /з/, /з’/ бүтэй дорҕооннор, /ш/, /щ/, /ж/, /ч/ сыыгынас бүтэй дорҕооннор иннилэригэр сыыгынас буолаллар: [с]крепить — [ш]шить (сшить) уонна да атыттар

Тыл добуннарын тутула (просодия)

Просодия диэн тыл добун чааһын науката (структура звуков слова), ону сахалыы тыл добуннарын тутула дииллэр. Нуучча тылыгар охсуу (ударение) — саҥа тахсыытыгар күүстээх дьайыылаах тыл сүһүөҕэ, ханан баҕар туруон сөп (холобура, сорох омук тылларыгар охсуу мэлдьи биир тыл сүһүөҕэр туруон сөп, тыл саҥатыгар эбэтэр бүтэһигэр), хамсыыр— ханнык баҕар тыл сүһүөҕэр, эбэтэр биир тыл морфематын араас форматыгар охсуулаах буолуон сөп (голова́ — го́лову — голо́в).

Ол да буоллар нуучча тылыгар охсууга морфологизованность бэлиэлэрэ баар буолуохтарын сөп: манна сорох уларыйыылар тыл морфемнай чилиэннэрин кытта сибээстээхтэр. Холобурга, тыл олоҕор уонна тыл форматыгар флексияҕа охсуу : дорóг-а (дорóг-и, дорóг-е, дорóг-у уонна да атыттар) уонна черт-á (черт-ы́, черт-é, черт-у́ уонна да атыттар). Сорох ардыгар охсуу араас оруоллаах буолар (се́ло — село́). Боростуой суолталаах тыллар сорох сэргэстэһэр тыллары кытта дьүөрэлэһэн биир фонетическэй тыл буолуохтарын сөп (биир охсуулаах): нé был, пó два, перед дóмом. Сорох тылларга, ордук уустуктук ааҕыллар тылларга, эбии охсуу эмиэ иһиллиэн сөп: парово̀зострое́ние, вы̀шеизло́женный.

Нуучча тылыгар уһатан саҥарыы уонна куолас утарылаһыыта туттуллубат. аһаҕас дорҕоону уһатыы кэпсэтэр тылга эрэ туттуллара бэлиэтэнэр: «Ну о-о-очень интересная книга!».

Тыл морфологиятын уонна фонетикатын чинчийии

Нучча тылыгар морфемалар икки ардыларыгар араас тылы үөскэтэр көстүүлэр бааллар. Үксүгэр ол фонемалары солбуһуннарыы, биирдэ эмэ тыл олоҕун линейнай төрүттэниилэрэ — салҕааһын буолар (высок-ий — выш-е, рву-т — рв-ать). Маны сэргэ, сэргэстэһэр морфтары холбооһун : курский (-ск — тыл олоҕун чааһа уонна тэҥинэн суффикс (тыл олоҕун уонна бүтүүтүн икки ардыгар турар тылга суолта биэрэр эбиискэ). Нуучча тылыгар морфонологическэй көстүү сүрүн чааһа, сайдыылаах суффиксациялаах тыллар курдук, тыл олоҕор уонна суффиксыгар бэлиэтэнэллэр.

Быраабыла быһыытынан, нуучча тылыгар тыл олоҕо, сүрүнэ бүтэй дорҕоонунан бүтэр: дом, стен-а (бу быраабылаҕа тас омуктартан киирбит тыллар киирсибэттэр: кофе, шоссе), оччоҕо туохтуур олохторо эбэтэр бүтэй дорҕоонунан бүтэллэр (вид-ит), эбэтэр аһаҕас дорҕоонунан (зна-л). Тыл олоҕун морфаларын тыл чаастарыгар формуларара: CVC (бүтэй дорҕоон-аһаҕас дорҕоон-бүтэй дорҕоон) — ааттарга, CV (бүтэй дорҕоон-аһаҕас дорҕоон) уонна CVC — туохтуурдарга. Манна бастакы бүтэй дорҕоон суох буолуон сөп (ус, об-у-ть). Өссө эбии туоратыылар бааллар, тыл олоҕо бүтэй дорҕооннортон эрэ турар буоллаҕына: зл-ой, сп-ит. Атын морфтар формулалара (префикс, суффикс уонна да атыттар): C, CV, VC. Кылгас көрүҥнэргэ морфалар хатыланан кэҥиэхтэрин сөп. Флексия морфаларын көрүҥнэрэ— V, VC эбэтэр VCV.

Нуучча тылыгар маннык фонемнар морфологическэй солбуһуулара баар:

• вокалическэй: /о/ ~ ø, /е/ ~ ø, /и/ ~ ø, эбэтэр имигэс (беглый) аһаҕас дорҕоон: сон-ø — сн-а, рвать — рыв-ок; /о/ ~ /а/: откопать — от-кáп-ыва-ть;
• консонантнай: хоһуласпыт кытаанах ~ хоһуласпыт сымнаҕас бүтэй дорҕоон (тыл кэннигэр (заднеязычный) сылдьааччылартан ураты): горо/д/ — в горо/д’/-е; хоһуласпыт, кытаанах тыастаах ~ сыыгыныыр бүтэй дорҕооннор (/т/ ~ /ч/, /д/ ~ /ж/, /ст/ ~ /щ/ уонна да атыттар), кытаанах, уостаах ~ уоһу кытта дьүөрэлэһиннэрии /л’/ (/б/ ~ /бл’/ уонна да атыттар): пря/т/ать — пря/ч/-ут, дре/м/ать — дре/мл’-у/т уонна атын солбуһуулар.

Саҥарыы уратылара (Орфоэпия)

Нуучча литэрэтиирэтин, устуоруйа быһыытынан, московскай койнеҕа (Мосвка олохтоохторун тыла) олоҕурар. Арассыыйа киин куоратын Санкт-Петербургка көһөрбүттэрин кэннэ икки тэҥ бырааптаах нуучча литэрэтиирэтин саҥарар формата олохтоммута, икки үйэ тухары мосвкалыы саҥарыы (үрдүк уонна намыһах формаларынан) уонна москвалыы саҥаҕа олоҕуран петербургскай саҥа тутуллубута. Бүгүҥҥү күҥҥэ биир тэҥ орфоэпическэй уратылаах саҥарар нуорма, москвалыы уонна петербургскайдыы олохтонон туттуллаллар.

Тыл форматын үөрэтэр салаа

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылын морфологията

Уопсай иһитиннэрии

Нуучча — сүрүннээн флективнай уонна синтетический тыл. Тыл уларыйыыта тыл бүтүүтүттэн (флексия) тутулуктаах уонна сэдэхтик суффикстан. Маны сэргэ агглютинация (тыл олоҕор суффикс сыһыарыыта) элэмиэннэрэ бааллар : постфикстар -ся / -сь, -те. Нуучча тылыгар тыл формата биир форманан суруллар, маннык форма синтетическэй дэнэр, манна грамматика өйдөбүлэ хас да морф көмөтүнэн көстөр. Маны сэргэ, тыл формата суолталаах уонна служебнай тыллартан турар, ол аналитическэй дэнэр. Сороҕор аналитическэй тутуллар туохтуур бириэмэтигэр ситэтэ суох көрүҥ буолаллар (бу́ду говори́ть), буолуон сөптөөх хайааһын киэбин формалара (говори́л бы) уонна да атыттар. Маны сэргэ, аналитическэй ньыманан тыл грамматитческэй суолтата даҕааһын аат тэҥниир киэбигэр көстөр (более умный); соруйар киэп формалара пусть диэн тыл көмөтүнэн үөскүүллэр (пусть делает); үөскээһиннэр (мужской, женскай, средняй), чыыһыла уонна түһүк уларыйбат аат тылын формалара (серое пальто — серого пальто уонна да атыттар); аат тыл уопсай үөскээһиннэрэ (Иван/Мария умница) уонна да атыттар

Нуучча тылыгар саҥа барыта тыл чааһыгар арахсар.. 3 көрүҥ тыл чааһа баар: знаменательнай (аат тыл, даҕааһын аат, ахсаан аат, солбуйар аат, туохтуур, сыһыат), служебнай (өлүүскэ, сойуус, дьөһүөл) уонна междометие. Бу ыйыллыбыттартан атын тыл чаастара эмиэ бааллар. Холобур, тыл знаменательнай чааһыгар тыл туругун көрдөрөр тыллар бааллар «категории состояния» диэн ааттаналлар. Сорох тыл чаастарыгар причастие (туохтуур аат) уонна деепричастие (сыһыат туохтуур) диэннэр бааллар.

Аат тыл

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылыгар аат тыл

Аат тыл диэн малы бэлиэтиир саҥа ирээтэ. Нуучча тылыгар мужской, женскай уонна средняй род диэннэргэ арахсар, маны сэргэ тыынар уонна тыыммат диэнинэн быһаарыллар. Чыыһылаларынан уонна түһүктэринэн арахсар (сорох бөлөх тыллар киирсибэттэр, холобур pluralia tantum аат тыл). Аат тыл синтаксическэй аналын форматын быһыытынан туһаан, кэпсиирэ уонна эбиилэр киирэллэр. Семантика өттүттэн этиигэ аат тыл аналлара эбийиэги, хамсааһыны, предикативнай бэлиэни көрдөрөллөр (кэпсиирэ аналын толорор буоллаҕына): Мой отец — инженер), атрибут (человек дела, женщина преклонного возраста).

Аат тылга мужской, женскай, средняй род бөлөхтөрө тылга уларыйбаттар. 3 сүрүн родтары таһынан уопсай тылынан этэр родтар диэн бааллар : сирота́, пла́кса, недотро́га уонна дьахтары, эр киһини араарар тыллар. Манна арахсыы биир ахсааннаах формаларга көстөр, морфологическэй (флексия көмөтүнэн) уонна синтаксическэй.

Аат тыл тыынар (кыыллар, дьоннор) уонна тыыммат (хамсаабат предметтэр, наро́д, ста́я, кинигэ уонна да атыттар) арахсар. Тыынар (одушевлённай) аат тыллар туохтуу түһүккэ уонна араарыы түһүккэ формалара майгыннаһаллар. Онтон тыыммат (неодушевлённай) аат тылларга туохтуу түһүккэ уонна ааттыы түһүк формаларыгар майгыннаһаллар.

Ахсаан бөлөхтөрө — биир ахсаан, элбэх ахсаан диэҥҥэ арахсар. Иккиэлэспит чыыһылалар, былыргы нуучча тылыгар туттуллар, сүтэн турар, аҕыйах паарнай предмеккэ көстөр (о́чи, у́ши, пле́чи). Биир ахсааҥҥа арахсар бөлөхтөр singularia tantum: толщина́, зверьё, молоко́ эбэтэр элбэх ахсаан бөлөҕөр барсааччылар pluralia tantum: хло́поты, фина́нсы. Ахсаан бөлөҕө согласуемай ахсаан форматынан көстөр: но́вое пальто́ — но́вые пальто́, одно́ пальто́ — три пальто́).

Аат тыл падежнай формаларга арахсар флексияларынан уратылаһар, 6 падеж баар. 6 түһүктэн ураты өссө былыргы формалар бааллар, онно киирэр звательный падеж (Бо́же, Го́споди, о́тче). Маны сэргэ сорох чинчийээччилэр, чуолаан А. А. Зализняк, эбии түһүктэри киллэрэр: второй родительный (партитив), второй предложный (локатив). Бу түһүк формалара мөккүөрдээхтэр, тоҕо диэтэххэ киэҥник тарҕамматахтар, элбэх ахсааҥҥа туттуулара суох. Мантан сиэттэрэн нуучча тылыгар 6-тан элбэх түһүк (падеж) туттуллуута ырытыыны таһаарар. А. А. Зализняк киллэрэр түһүктэрэ ити этиллэр 6 түһүк иһигэр эмиэ син биир киирэ сылдьаллара бэлиэтэнэр..

Аат тыл 3 көрүҥ араарыылаах. Ордук чуолкайдык бу көрүҥнэр биир ахсаан форматыгар көстөллөр :

• I көрүҥ— аат тыл ааттыы түһүккэ (именительный падеж) нулевой флексиялаах мужской родтаах: стол, конь; средний род флексиялаах /-о/ (сурукка-о уонна -е): окно́, по́ле; мужской род флексиялаах /-о/: доми́шко, волчи́ще, подмасте́рье;
• II көрүҥ — женскай, мужской уонна уопсай родтаах флексиялаах аат тыллар ей /-а/ (сурукка -а уонна -я) ааттыы түһүккэ: ка́рта, земля́, ю́ноша, сирота́;
• III көрүҥ — ааттыы түһүккэ нулевой флексиялаах женскай родтаах аат тыл: о́бласть, ночь; мужской родтаах аат тыл путь; средняй родтаах аат тыл бре́мя, вре́мя, вы́мя, зна́мя, и́мя, пле́мя, пла́мя, се́мя, стре́мя, те́мя уонна дитя́.

Биир ахсааннаах аат тыллар түһүктэрин формата:

Түһүк	I уларытыы көрүҥэ				II уларытыы көрүҥэ			III уларытыы көрүҥэ
Ааттыы	стол	конь	окно́	по́ле	ка́рта	земля́	сирота́	степь	путь	и́мя
Үөскэтэр	стола́	коня́	окна́	по́ля	ка́рты	земли́	сироты́	степи́	пути́	и́мени
Сыһыарыы	столу́	коню́	окну́	по́лю	ка́рте	земле́	сироте́	степи́	пути́	и́мени
Туохтуу	стол	коня́	окно́	по́ле	ка́рту	зе́млю	сироту́	степь	путь	и́мя
Туттуу	столо́м	конём	окно́м	по́лем	ка́ртой, -ою	землёй, -ёю	сирото́й, -о́ю	сте́пью	путём	и́менем
Холбуу	(о) столе́	(о) коне́	(об) окне́	(о) по́ле	(о) ка́рте	(о) земле́	(о) сироте́	(о) степи́	(о) пути́	(об) и́мени

Сорох ардыгар биир ахсааннаах аат тыллары уларытыы бэйэтэ уратылаах :

• Аат тылларга үөскэтэр түһүккэ (родительный падеж) -а буукубаны кытта тэҥҥэ -у буукубанан бүтүөн сөп (ча́ю, са́хару);
• холбуу түһүккэ аат тыл бүтүүтүгэр охсуу баар буолуон сөп -у́, онтон атын түһүккэ араарыыга бүтэһик буукуба -и буолар (в лесу́, на берегу́, в степи́);
• Аат тыл холбуу түһүккэ турар буоллаҕына -ий уонна средняй род-ие диэҥҥэ уларыйар, икки араары буоллаҕына -ия в сыһыарыы уонна холбуу түһүктэргэ -и флексия бэлиэтэнэр (о санато́рии, о зна́нии, к ли́нии, о ли́нии) уонна да атыттар.

Элбэх ахсааннаах аат тыллар түһүктэринэн уларыйыыларын формата:

Түһүк	мужской род			средний род			женский род, общий род
Ааттыы	столы́	ко́ни	боя́ре	о́кна	поля́	имена́	ка́рты	зе́мли	сиро́ты	сте́пи
Үөскэтэр	столо́в	коне́й	боя́р	о́кон	поле́й	имён	карт	земель	сиро́т	степе́й
Сыһыарыы	стола́м	коня́м	боя́рам	о́кнам	поля́м	имена́м	ка́ртам	зе́млям	сиро́там	степя́м
Туохтуу	столы́	коне́й	боя́р	о́кна	поля́	имена́	ка́рты	зе́мли	сиро́т	сте́пи
Туттуу	стола́ми	коня́ми	боя́рами	о́кнами	поля́ми	имена́ми	ка́ртами	зе́млями	сиро́тами	степя́ми
Холбуу	(о) стола́х	(о) коня́х	(о) боя́рах	(об) окна́х	(о) поля́х	(об) имена́х	(о) ка́ртах	(о) зе́млях	(о) сиро́тах	(о) степя́х

Элбэх ахсааннаах аат тыллар pluralia tantum формаларынан уларыйыылара. Ааттыы түһүккэ -а эбэтэр -е буукубаларынан тыл бүтэр: сту́лья; ребя́та; господа́, хозя́ева; года́, края́; адреса́, учителя́; молдава́не, крестья́не; боя́ре. Сорох аат тыллар -и буукубаҕа бүтэллэр: я́блоки; коле́ни, пле́чи.

Сорох аат тыллар үөскэтэр түһүккэ нулевой флексиялаахтар: крестья́н; ребя́т; боти́нок; грамм; солда́т; муже́й (-ей олоххо киирэр). Үөскэтэр түһүк флексията -ей сымнаҕас уонна сыыгыныыр хоһуласпыт бүтэй дорҕооннор кэннилэриттэн (ноже́й, жи́телей). Тыллар ортолоругар II-с араарыылаах -ей флексиялаах тыллар баар буолаллар: ю́ношей, дя́дей . -ов диэнинэн бүтэр үөскэтэр падеж формата I-кы көрүҥ араарыыга киирсэр: дере́вьев; очко́в; пле́чиков; облако́в.

Сорох аат тыллар адъективнай көрүҥүнэн уларыйаллар: портно́й, лесни́чий, запята́я.

Сорох аат тыллар түһүгүнэн уларыйыыга киирсибэттэр:

• Атын омук тылларыттан киирбит тыллар аһаҕас дорҕоонунан бүтэллэр (пальто́, ра́дио, кака́о, ол иһигэр дьон ааттара — Гёте, Золя́, Чика́го);
• -ко сыһыарыынан бүтэр араспаанньалар Шевче́нко; бүтэй дорҕоонунан бүтэр дьахтар араспаанньалара (Гри́нберг, Засу́лич);
• Аһаҕас дорҕооннаах буукуба аббревиатуралара уонна добун (звуковой) аббревиатуралар (СНГ, ЭВМ, гороно́);
• кылгатан этиллэр тыллар, холобура, завка́федрой, комро́ты.

Даҕааһын аат

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылыгар даҕааһын аат

Даҕааһын аат -саҥа чааһа, бэрэдьимиэт, көстүү бэлиэтин көрдөрөр. Даҕааһын аат уларыйбат, этиигэ быһаарыы бэлиэтэ буолар. Даҕааһын ааттары качественнай уонна относительнай көрүҥнэргэ арараллар. Хаачыстыбаннай даҕааһын ааттарга (үчүгэй, кыраһыабай, тупсаҕай тэҥнэбиллэр киирэллэр). Киэҥ өйдөбүлгэ даҕааһын ааттар кылаастарын састаабыгар бэрээдэктэммит ахсаана ааттар киирэллэр (пе́рвый, второ́й) уонна солбуйар даҕааһын ааттар (тако́й, любо́й). Даҕааһын аат синтаксическэй анала аат тылы уонна кэпсиирэни быһаарыы буолар.

Даҕааһын аат родовой (мужской, женскай, средняй) формата аат тылы уопсай тылынан быһааран, дьүөрэлээн биэрэр. Холобура, ма́ленький пла́кса — ма́ленькая пла́кса.

Даҕааһын аат чыыһылата тыллар ситимнэригэр синтаксическэй сибээһи олохтуур. Сорох түбэлтэлэргэ даҕааһын аат аат тылы кытта биир ахсааҥҥа туттуллар. Холобура, биир этии элбэх ахсаана, кэнники тыллара биир ахсааҥҥа буолуохтарын сөп — стро́гие ма́ма и па́па; аахсаан ааттары кытта два, три, четы́ре — два кирпи́чных столба́.

Даҕааһын аакка түһүк формата аат тыл түһүгүн форматыттан тутулуктаах. Толору формалаах даҕааһын ааттар эрэ уларыйаллар. Суффикстаах даҕааһын ааттар түһүктэрин форматын уларыйыыта төрүт көрүҥтэн атын -ин (дя́дин), -ий (во́лчий) уонна -ов (отцо́в). Туспа миэстэни нулевой уларыйылаах даҕааһын ааттар ылаллар (цвет беж, цвет ха́ки, вес бру́тто) .

Молодо́й уонна бе́лый диэн тылларга даҕааһын ааттар уларыйыылара таблицаҕа көстөр.

Түһүк		Биир ахсаан			Элбэх ахсаан
		Мужской род	Средний род	Женский род
Ааттыы		молодо́й / бе́лый	молодо́е / бе́лое	молода́я / бе́лая	молоды́е / бе́лые
Үөскэтэр		молодо́го / бе́лого		молодо́й / бе́лой	молоды́х / бе́лых
сыһыарыы		молодо́му / бе́лому		молодо́й / бе́лой	молоды́м / бе́лым
Туохтуу	неодуш.	молодо́й / бе́лый	молодо́е / бе́лое	молоду́ю / бе́лую	молоды́е / бе́лые
	одуш.	молодо́го / бе́лого			молоды́х / бе́лых
Туттуу		молоды́м / бе́лым		молодо́й, -о́ю / бе́лой, -ою	молоды́ми / бе́лыми
Холбуу		(о) молодо́м / (о) бе́лом		(о) молодо́й / (о) бе́лой	(о) молоды́х / (о) бе́лых

Тыл кэннигэр сылдьар бүтэй дорҕооннор /к/, /г/, /х/ си́ний уонна ди́кий диэн тылларга сымнаҕас олохтоох даҕааһын ааттарга уларыйыылара кэлэр таблицаҕа көстөр :

Түһүк		Биир ахсаан			Элбэх ахсаан
		Мужской род	Средний род	Женский род
Ааттыы		си́ний / ди́кий	си́нее / ди́кое	си́няя / ди́кая	си́ние / ди́кие
Үөскэтэр		си́него / ди́кого		си́ней / ди́кой	си́них / ди́ких
Сыһыарыы		си́нему / ди́кому		си́ней / ди́кой	си́ним / ди́ким
Туохтуу	неодуш.	си́ний / ди́кий	си́нее / ди́кое	си́нюю / ди́кую	си́ние / ди́кие
	одуш.	си́него / ди́кого			си́них / ди́ких
Туттуу		си́ним / ди́ким		си́ней, -ею / ди́кой, -ою	си́ними / ди́кими
Холбуу		(о) си́нем / (о) ди́ком		(о) си́ней / (о) ди́кой	(о) си́них / (о) ди́ких

-ов суффикстаах даҕааһын аат уларыйыыта отцо́в диэн тылга көстер:

Түһүк		Биир ахсаан			Элбэх ахсаан
		Мужской род	Средний род	Женский род
Ааттыы		отцо́в	отцо́во	отцо́ва	отцо́вы
Үөскэтэр		отцо́ва		отцо́вой	отцо́вых
Сыһыарыы		отцо́ву		отцо́вой	отцо́вым
Туохтуу	неодуш.	отцов	отцо́во	отцо́ву	отцо́вы
	одуш.	отцо́ва			отцовых
Туттуу		отцо́вым		отцо́вой, -ою	отцо́выми
Холбуу		(об) отцо́вом		(об) отцо́вой	(об) отцо́вых

-ин, -ий диэн төрүттээх даҕааһын ааттар ааттыы түһүк флексиятыгар уларыйыылара (дя́дин, дя́дино, дя́дина, дя́дины; ли́сий, ли́сье, ли́сья, ли́сьи) уонна туохтуу түһүккэ маннык уларыйаллар (дя́дин/дя́диного, дя́дино, дя́дину, дя́дины/дя́диных; ли́сий/ли́сьего, ли́сье, ли́сью, ли́сьи/ли́сьих).

Даҕааһын аат кылгас (предикативнай) формалара, толору (атрибутивнай) төрүттэнэллэр: бе́лый — бел, бела́, бело́, белы́. Кылгас формалар хаачыстыбаннай даҕааһын ааты биэрбэттэр, ол эрэн сорох даҕааһыннар толору формалара суох буолуон эмиэ сөп: рад, гора́зд, до́лжен, малова́т, одинёшенек.

Тэҥниир формалар сүрүннээн суффикс көмөтүнэн төрүттэнэллэр:

• -ее/-ей: до́брый — добре́е/добре́й;
• -е: большо́й — бо́льше, сороҕор -к-, -н- бүтэй доҕооннортон быһа охсуу баар буолар эбэтэр даҕааһын аат олоҕуттан -ок- бөлөхтөн (ре́дкий — ре́же, по́здний — по́зже, широ́кий — ши́ре);
• -ше: холобура, ста́рый — ста́рше.

Үрүт (превосходнай) степень формата -ейш уонна -айш- суффикс көмөтүнэн үөскүүр: до́брый — добре́йший, сла́дкий — сладча́йший. Ол эрэн -наи префикс көмөтүнэн үөскүүр формалар эмиэ бааллар : бо́льший — наибо́льший.

Тэҥнэбил форматын степенэ уларыйыыта суох. Үрүт степеннээх даҕааһын ааттар ахсаанынан, түһүктэринэн уонна родтарынан ойууланаллар. Тэҥнэбил уонну үрүт степеннэр аналитическэй формалаах буолуохтарын сөп: краси́вый — бо́лее краси́вый — са́мый краси́вый.

Ахсаан аат

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылыгар ахсаан аат

Ахсаан аат атын саҥа чаастартан уратыта диэн бэлиэлэрин быһаарыы арыый уустук. Холобур, бэрээдэктэммит ахсаан ааттар морфологическэй уонна синтаксическэй бэлиэлэринэн даҕааһын ааттан уратылара. Кинилэри «количественнэй числительнайдары» кытта семантика ситимниир. Морфологическэй уонна синтаксическэй уратылара диэн ахсаан ааҕыытыгар түһүктэринэн уларыйаллар (оди́н, два, о́ба, полтора́ тыллартан ураты) уонна араас түһүк формалаах аат тыллары кытта синтаксическэй сибээстэрэ уратылаһар .

Киэҥ өйдөбүлгэ, ахсаан аат 3 көрүҥнээх: ахсаанынан (два, пять, два́дцать), холбоһук (о́ба, дво́е, пя́теро) уонна бэрээдэгинэн (пе́рвый, пя́тый, двадца́тый). Татым өйдөбүлгэ морфологическэй уратылар, синтаксическэй аналлар киирэллэр, ахсаан аат састаабыгар икки эрэ көрүҥ киирэр, ахсаанынан уонна холбоһугунан.

Чыыһылаттан соҕотох оди́н диэн тыл түһүктэринэн, ахсаанынан, родтарынан уларыйар :

Түһүк		Биир ахсаан			Элбэх ахсаан
		Мужской род	Средний род	Женский род
Ааттыы		оди́н	одно́	одна́	одни́
Үөскэтэр		одного́		одно́й	одни́х
Сыһыарыы		одному́		одно́й	одни́м
Туохтуу	неодуш.	оди́н	одно́	одну́	одни́
	одуш.	одного́			одни́х
Туттуу		одни́м		одно́й, -о́ю	одни́ми
Холбуу		(об) одно́м		(об) одно́й	(об) одни́х

Онтон атын чыыһылалар ахсаанынан хас да көрүҥнэринэн уларыйаллар :

• два, три, четы́ре ахсаан ааттары уларытыы;
• ахсаан ааттары араарыы (от пяти до десяти) ахсаан ааттары -дцать диэн сыһыарыыга уларытыы (оди́ннадцать, двена́дцать уонна да атыттар) уонна десят (пятьдеся́т, шестьдеся́т уонна да атыттар);
• две́сти, три́ста, четы́реста ахсаан ааттары -сот сыһыарыынан уларытыы;
• со́рок, девяно́сто, сто уонна полтора́, полтора́ста ахсаан ааттары уларытыы;
• о́ба, тро́е, че́тверо, немно́го, мно́го, сто́лько, ско́лько, не́сколько ахсаан ааттары уларытыы

Два, полтора́, оба диэн чыыһылалары ахсаанынан уларытыы бу таблицаҕа баар:

Түһүк		Мужской и средний род	Женский род
Ааттыы		два / о́ба / полтора́	две / о́бе / полторы́
Үөскэтэр		двух / обо́их / полу́тора	двух / обе́их / полу́тора
Сыһыарыы		двум / обо́им / полу́тора	двум / обе́им / полу́тора
Туохтуу	неодуш.	два / о́ба / полтора́	две / о́бе / полторы́
	одуш.	двух / обо́их	двух / обе́их
Туттуу		двумя́ / обо́ими / полу́тора	двумя́ / обе́ими / полу́тора
Холбуу		(о) двух / (об) обо́их / (о) полу́тора	(о) двух / (об) обе́их / (о) полу́тора

Бэрээдэгинэн ахсаан ааттар, эмиэ даҕааһын аат курдук, уларыйаллар (тре́тий — ли́сий диэн даҕааһын аат курдук, атыттар — бе́лый эбэтэр молодо́й курдук) . Онтон, холобура, ты́сяча девятьсо́т се́мьдесят четвёртый ахсааҥҥа бүтэһик тыл эрэ уларыйар. Састаабынан ахсаан ааттары уларытарга бары тыллар уларыйаллар.

Оба, дво́е, тро́е, че́тверо курдук холбоһук ахсаан ааттарга, элбэҕи быһаарар тылларга, холобура, мно́го, немно́го, сто́лько-то даҕааһын аат уларыйыытынан ойоҕос түһүктэр формалара үөскүүллэр.

Солбуйар аат

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылыгар солбуйар аат

Солбуйар аат ахсаан аат, солбуйар аат курдук чопчу, судургу быһаарыыта суох. Солбуйар аат- аат тыл, холобура, я, он, себя́, кто уонна да атыттар, курдук морфологическай уонна синтаксическай бэлиэлэринэн аат тылга барсаллар. Онтон солбуйар даҕааһын ааттар (како́й, чей, тот, весьуонна да атыттар) даҕааһын ааттартан уратылара суох, солбуйар ахсаан ааттар (сто́лько, не́сколько уонна да атыттар) —бэрээдэктэммит ахсаантан уларыйбаттар, солбуйар сыһыаттар (где, когда́, потому́ уонна да элбэх) — сыһыаттартан уратыта суохтар. Саҥа чааһыгар туспа таһаарарга солбуйар ааттар уонна аат тыллар сүрүн буолаллар: түһүктэринэн уларыйыы, он диэн тылтан ураты; ураты флексия баар; сорох тылларга — падежнай супплетивизм.

Солбуйар ааттар уларыйа сылдьар буолуохтарын сөп (я, кто, како́й, весь) уонна уларыйбат (здесь, почему́, когда́, где) тыллар бааллар. Уларыйар солбуйар ааттар морфологическэй өттүнэн тус-туспалар: сорох чааһа түһүк бөлөҕүнэн эрэ (ско́лько), атына— түһүк бөлөҕүнэн, род көмөтүнэн уонна тыынар тыыммат диэҥҥэ арахсар (кто, что), үһүс — род бөлөҕүнэн, чыыһыланан, түһүгүнэн (како́й, вся́кий) уонна да атыттар

Семантическэй төрүттээһининэн солбуйар аат тыллар бу курдук арахсаллар:

• тус солбуйар ааттар: тус — я, ты, он/она́/оно́, мы, вы, они́, — тардыылаах мой, твой, наш уонна солбуйар сыһыаттар — по-мо́ему, по-ва́шему;
• бэйэни солбуйар ааттар: себя́, свой, маны сэргэ, бэйэни солбуйар аат тыла — по-сво́ему;
• ыйытыылаах солбуйар ааттар: кто, како́й, чей, солбуйар аат сыһыаттары киллэрэн туран — где, куда́;
• ыйар солбуйар ааттар: это, тот, тако́й, солбуйар сыһыаттары киллэрэн туран — там, здесь;
• быһаарар солбуйар ааттар: весь, ка́ждый, друго́й, араарар солбуйар ааттары киллэрэн туран— сам уонна са́мый;
• утарар солбуйар ааттар: никто́, ниче́й, никуда́;
• биллибэт солбуйар ааттар: кто́-то, сто́лько-то, ско́лько-нибудь, не́что, кое-что́, како́й-либо, не́кий, кое-где́, не́когда уонна да атыттар.

Элбэх солбуйар ааттаах даҕааһыннар (весь, ниче́й, друго́й, вся́кий, са́мый уонна да атыттар) адъективнай көрүҥүнэн уларыйаллар; солбуйар ааттаах ахсааннар (ско́лько, сто́лько-то, ниско́лько) хомуллар ахсаан аат быһыытынан уларыйаллар ; түһүгүнэн уларытыы уратылара субстантивнай көрүҥнээх солбуйар ааттарга эрэ сыһыаннаахтар.

Тус сирэйгэ түһүгүнэн уларытыы (бастакы, иккис сирэйгэ):

Түһүк	Биир ахсаан		Элбэх ахсаан		Төннөр
	1-кы сирэй	2-с сирэй	1-кы сирэй	2-с сирэй
Ааттыы	я	ты	мы	вы	—
Үөскэтэр	меня́	тебя́	нас	вас	себя́
Сыһыарыы	мне	тебе́	нам	вам	себе́
Туохтуу	меня́	тебя́	нас	вас	себя́
Туттуу	мной, -о́ю	тобо́й, -о́ю	на́ми	ва́ми	собо́й, -ою
Холбуу	(обо) мне	(о) тебе́	(о) нас	(о) вас	(о) себе́

Солбуйар ааттары, аат тыллары үһүс сирэйгэ уларытыы :

Түһүк	Биир ахсаан			Элбэх ахсаан
	Мужской род	Средний род	Женский род
Ааттыы	он	оно́	она́	они́
Үөскэтэр	его́		её	их
Сыһыарыы	ему́		ей	им
Туохтуу	его́		её	их
Туттуу	им		ей (е́ю)	и́ми
Холбуу	(о) нём		(о) ней	(о) них

Ыйар солбуйар ааттары түһүктэргэ уларытыы:

Түһүк		Биир ахсаан			Элбэх ахсаан
		Мужской род	Средний род	Женский род
Ааттыы үөскэтэр		тот	то	та	те
Үөскэтэр		того́		той	тех
Сыһарыы		тому́		той	тем
Туохтуу	неодуш.	тот	то	ту	те
	одуш.	того́			тех
Туттуу		тем		той (то́ю)	те́ми
Холбуу		(о) том		(о) той	(о) тех

Себя́ солбуйар ааттан ураты ааттыы түһүк солбуйар ааттара формалара суохтар не́кого, не́чего уонна друг дру́га. Сыһыарар солбуйар ааттар мой, твой, свой, чей ли́сий диэн даҕааһын аат курдук араарыллаллар; наш, ваш, э́тот, сам солбуйар ааттар— оди́н диэн биир ахсаан курдук. Тардыылаах солбуйар ааттар его́, её уонна их уларыйбаттар . Префиксальнай солбуйар ааттар ойоҕос түһүктэригэр (ол эбэтэр не- уонна ни- приставка көмөтүнэн үөскээбиттэргэ : нигде, некуда, никто) дьөһүөллэри кытта дьөһүөл (предлог) префикс кэнниттэн турар: не́ с кем, ни от кого́. Маннык курдук друг дру́га диэн тылга дьөһүөл тутуннахха : друг с дру́гом диэн тахсар.

Туохтуур

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылыгар туохтуур аат

Туохтуур дьайыыны эбэтэр туругу бэлиэтиир саҥа чааһа, көрүҥү кэпсиир киэби, бириэмэни, сирэйи көрдөрөр бөлөхтөрдөөх. Этиигэ туохтуур кэпсиирэ синтаксическэй оруолун толорор.

Туохтуур парадигматын төрүт формата — инфинитив, кини көрдөрүүтэ — суффикс -ть: чита-ть. Туохтуур атын формалара икки олохтоохтор — ааспыт кэм олоҕуттан (сүрүннээн инфинитив олоҕун кытта сөп түбэһэр) уонна билиҥҥи кэм бириэмэтин олоҕуттан.

Төннөр туохтуур -ся көмөтүнэн үөскүүр, сүрүн суолтата: төннөр туохтуур (умыва́ться); хардарыта төннүү (целова́ться); эбийиэгэ суох төннөр (крапи́ва жжётся); уопсай төннүү (ра́доваться); ойоҕос төннүү (прибира́ться); сирэйэ суох (хо́чется).

Туоруур (переходной) уонна туораабат (непереходной) туохтуурдар көрүҥнэрэ баар . Бастакыга эбийиэккэ туһаайыллыбыт туохтуурдар, туохтуу түһүккэ (ардыгар үөскэтэр түһүккэ) сыһыаннаахтар: оплати́ть прое́зд, дости́чь це́ли. Иккискэ, бары туохтуурдар киирсэллэр.

Сорох туохтуурдары ааттыы түһүгү кытта барсыбат, тус сирэйэ суох этиллэри, безличнай диэн ааттыыллар (холода́ет, недостаёт). Кинилэр маннык форманы ылаллар:

• инфинитив (зноби́ть, хоте́ться);
• Бүгүҥҥү эбэтэр кэлэр бириэмэ биир ахсаанын 3-с сирэйэ (зноби́т, бу́дет хоте́ться);
• ааспыт бириэмэ биир ахсаанын средняй рода уонна буолуон сөптөөх хайааһын киэбэ (зноби́ло, е́сли бы хоте́лось).

Көрүҥнэр бөлөхтөрүгэр туохтуур икки бөлөҕун утары туруортаан көрүллэр: түмүктээх уонна түмүгэ суох. Сорох туохтуурдар маннык паарнай формалары үөскэтэллэр: де́лать — сде́лать, говори́ть — сказа́ть. Түмүктээх уонна түмүгэ суох туохтуурдар бэйэ бэйэлэриттэн префиксация көмөтүнэн үөскүүллэр (лечи́ть — вы́лечить) эбэтэр суффиксация (дать — дава́ть). Бу икки көрүҥнэр ис хоһоонноро икки көрүҥнээх (двувидовай) туохтуурдары үөскэтэллэр: жени́ть, веле́ть уонна да атыттар. Ис хоһоонтон таһаарыыны кинилэр түмүктээх уонна түмүгэ суох туохтууру көрдөрөргө туттуллаллар

Нуучча тылыгар туохтуурга икки көрүҥ залог формата баара биллэр: действительнай (актив) уонна страдательнай (пассив). Тус эбийиэктэх этии туохтуу түһүгэр олоҕурар (Рабо́чие стро́ят дом) уонна туттуу түһүк форматын кытта утарылаһар (Дом стро́ится рабо́чими). Действительнай залог анал көрдөрөр бэлиэтэ суох. Страдательнай залог ис хоһоонугар бу сириэстибэлэринэн анал көстүү баар:

• билиҥҥи эбэтэр ааспыт кэм страдательнай туохтуур аат (гоним, написан, издан);
• пассивнай конструкциялаах -ся постфикстаах туохтуурдар (строиться, печататься).

Нуучча тылыгар туохтуурдары икки көрүҥ сирэйдэринэн уларытыы баар — бастакы (I) уонна иккис (II).

Туохтуурдары биэс таһаарыылаах кылаастаах диэҥҥэ араараллар ( ол эбэтэр кинилэр көмөлөрүнэн саҥа көрүҥ туохтуурдар үөскүөхтэрин сөп) уонна таһаарыыта суох (непродуктивнай)бөлөхтөр:

• сирэйдэринэн уларытыыга туохтуурдар I эбэтэр II арахсыылара;
• ааспыт уонна бүгүҥҥү бириэмэҕэ сыһыарыынан;
• инфинитив формата төрүттэниитин бэлиэтээһининэн.

Биэс таһаарыылаах кылаастаах туохтуурдар эбиллэ тураллар — атын омук тылларыттан киирбит саҥа туохтуурдар, барыта кинилэргэ киирэллэр. Таһаарыыта суох бөлөхтөр приставка уонна постфикс көмөтүнэн эрэ эбиллиэхтэрин сөп.

Таһаарыылах кылаастар:

• 1кылаас (I сирэйгэ уларытыы): чита́-ла — чита́/j-у/т (а — а/j/); чита́-ть (а + ть);
• 2 кылаас (I сирэйгэ уларытыы): владе́-ла — владе́/j-у/т (е — е/j/); владе́-ть (е + ть);
• 3 кылаас (I сирэйгэ уларытыы): рисова́-ла — рису́/j-у/т (ова — у/j/); рисова́-ть (ова + ть);
• 5 кылаас (II сирэйгэ уларытыы): ходи́-ла — хо́д-ят (и — ø); ходи́-ть (и + ть).

Таһаарыыта суох (непродуктивнай) туохтуурдар араас классификациялаах туохтуурдары холбуур улахан бөлөхтөрү үөскэтэллэр. Сорох туохтуурдар ханнык да бөлөххө, кылааска киирбэттэр, маннык изолированнай көрүҥнэргэ киирэллэр, сирэйдэринэн уларыйбат туохтуурдар— бежать, хотеть уонна чтить; туйгуннук сирэйдэринэн уларыйар, тыл бүтүүтэ баар туохтуурдар— дать, есть, созда́ть, надое́сть; супплетивнай олохтоох туохтуурдар — идти́ (ш-ла — ид-у́т); уонна быть, забы́ть уонна да атыттар.

Туохтуур 3 кэпсиир киэптээх : изъявительнай, повелительнай уонна сослагательнай. Изъявительнай киэп билиҥҥи, ааспыт, кэлэр бириэмэҕэ дьайыыны көрдөрөр : читаю, читал, буду читать, почитаю уонна да атыттар Повелительнай киэп күүрдүүнү, күһэйиини көрдөрөр. Повелительнай киэп туохтуурдар иһигэр биир ахсаан иккис сирэйин форматыгар араараллар (читай, давай читать, почитай) уонна элбэх ахсаан (читайте, давайте читать, почитайте), маны сэргэ «формы совместного действия» диэн ааттанар формалар бааллар: (давайте) почитаем. Маны таһынан, повелительнай киэп өлүүскэ (частица) көмөтүнэн бэриллиэн сөп пусть (пускай) эбэтэр да: Пусть он читает; Да будет мир! Сослагательнай киэп формата (читал бы, читали бы и т. д.) сабаҕалыыры көрдөрөллөр.

Бириэмэ бөлөхтөрө изъявительнай киэп туохтуурдарыгар чугастар. Аныгы нуучча тылыгар бүгүҥҥү кэм формата (түмүгэ суох көрүҥ туохтуура), ааспыт кэм (түмүктээх уонна түмүгэ суох көрүҥ туохтуура), инники уустук (түмүгэ суох көрүҥ туохтуура) уонна инники боростуой (түмүктээх көрүҥ туохтуура). Туохтууру бүгүҥҥү уонна инники кэмҥэ сирэйинэн уларытыы таблицата.

Сирэй	I араарыы		II араарыы
	биир ахсаан	элбэх ахсаан	биир ахсаан	элбэх ахсаан
1-кы сирэй	несу́, чита́/j-у/ (чита́ю)	несём, чита́/j-е/м (чита́ем)	кричу́, горю́	кричи́м, гори́м
2-с сирэй	несёшь, чита́/j-е/шь (чита́ешь)	несёте, чита́/j-е/те (чита́ете)	кричи́шь, гори́шь	кричи́те, гори́те
3-с сирэй	несёт, чита́/j-е/т (чита́ет)	несу́т, чита́/j-у/т (чита́ют)	кричи́т, гори́т	крича́т, горя́т

Дать, созда́ть, есть уонна надое́сть туохтуурдарга тыл түмүктэрэ I уонна II сирэйдэринэн уларытыыга араастаһаллар (создать сирэйинэн уларыйыыта дать диэн буолар, онтон надоесть — есть), хоте́ть, бежа́ть уонна чтить туохтуурдар сирэйдэринэн уларыйыылара бу курдук:

Сирэй	Биир ахсаан					Элбэх ахсаан
1-кы сирэй	дам	ем	хочу́	бегу́	чту	дади́м	еди́м	хоти́м	бежи́м	чтим
2-с сирэй	дашь	ешь	хо́чешь	бежи́шь	чтишь	дади́те	еди́те	хоти́те	бежи́те	чти́те
3-с сирэй	даст	ест	хо́чет	бежи́т	чтит	даду́т	едя́т	хотя́т	бегу́т	чтут / чтят

есть диэн биир ахсаан 3-с сирэйин формата уонна суть диэн 3-с сирэйгэ, элбэх ахсааҥҥа туттуллар кинигэ форматыттан ураты, Быть туохтуур, бүгүҥҥү бириэмэ формата нуучча тылыгар сүппүт. Туохтуурдар тус формаларын толору систиэмэлэрэ (бу́ду, бу́дешь, бу́дет; бу́дем, бу́дете, бу́дут) кэлэр кэминээҕи синтетическэй формалары көрдөрөллөр .

быть туохтууру сирэйинэн уларытыы холобура :

Сирэй	Биир ахсаан	Элбэх ахсаан
1-кы сирэй	бу́ду чита́ть / бу́ду ходи́ть	бу́дем чита́ть / бу́дем ходи́ть
2-с сирэй	бу́дешь чита́ть / бу́дешь ходи́ть	бу́дете чита́ть / бу́дете ходи́ть
3-с сирэй	бу́дет чита́ть / бу́дет ходи́ть	бу́дут чита́ть / бу́дут ходи́ть

Ааспыт кэм туохтуурдарын формалара -л- суффиксынан уонна родовой эбэтэр числовой окончаниенан бүтэллэр :

Биир ахсаан			Элбэх ахсаан
мужской род	средний род	женский род
чита́л	чита́ло	чита́ла	чита́ли

Туохтуурга атрибутивнай форма быһыытынан туохтуур ааты уонна сыһыат туохтууру киллэрэллэр. Туохтуур ааттарга туохтуур уонна даҕааһын аат сибээстээхтэр. Сыһыат туохтуурга — туохтуур уонна сыһыат. Туохтуур аат уонна сыһыат туохтуур сүрүн хамсаныыга арыаллааһыны, эбиини киллэрэллэр. Кинилэр этиигэ полупредикативнай чилиэннэр оруолларыгар кыттыыны ыллаллар (туохтуур аат уонна сыһыат туохтуур).

Туохтуур аат 4 көрүҥҥэ арахсар — действительнай уонна страдательнай залогтар туохтуур ааттара, билиҥҥи уонна ааспыт кэм көрдөрөллөр: чита́ющий, чита́вший, чита́емый, чи́танный. Туохтуур сыһыат туохтуурун түмүгэ суох көрүҥүн формалара чита́я, бу́дучи (-а, -учи суффикстардаах), түмүктээх көрүҥэ — прочита́в, замёрзши, рассмея́вшись (-в (-вши), -ши суффикстардаах).

Сыһыат

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылыгар сыһыат

Сыһыат — саҥа ирээтэ, сүрүн дьайыыны көрдөрөр хаттыгас дьайыы. Бастакы түгэҥҥэ сыһыат этиигэ уопсай тарҕанар формальнай-синтаксическай аналлаах (Дóма — ра́дость). Иккис түнэҥҥэ сыһыат биир сүбэтэ суох (несогласованнай) быһаарыы оруолун толорор (доро́га домо́й) эбэтэр координицията суох кэпсиир (Оте́ц дóма). Сыһыат ураты көрүҥэр предикативнай сыһыаттар, кэпсиирэлэр (сказуемое) киирсэллэр, кинилэр киһи туругун (грустно, весело, стыдно) уонна этиигэ кылаабынай чилиэн аналын көрдөрөллөр: Ему́ ве́село. -о суффикстаах хаачысытьыбаннай сыһыаттар даҕааһын ааттаах буолуохтарын сөп, тэҥнэбил көрүҥун формата туттуллар: кре́пко — кре́пче; мне гру́стно — ему́ ещё грустне́е. Семантика өттүттэн сыһыат этиигэ атрибут оруолун толорор, предикативнай сыһыат этиигэ кэпсиирэ оруолун толорор.

Дьөһүөл

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылыгар дьөһүөл

Дьөһүөл —көмө саҥа чааһа, этиигэ атын тылларга сыһыаннары көрдөрөр, солбуйар аат эбэтэр туохтуур ханнык түһүккэ туруохтааҕа дьөһүөлтэн тутулуктаах.

Дьөһүөллэр арахсаллар — первообразные (төрүт— для, за, из, ме́жду, на) уонна непервообразные (саҥа чаастарыттан төрүттэмиттэр: ввиду́, во и́мя, сверх, включа́я); простые, ол эбэтэр биир тылтан тураллар (в/во, на, по), уонна составной (в зави́симости, в отли́чие, во избежа́ние).

Ситим тыл

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылыгар ситим тыл

Ситим тыл — көмө саҥа чааһа, ыарахан тылга саҥа чаастарын ситимнииргэ көмө буолар, сороҕор боростуой этии чилиэннэрин эмиэ ситимниир. Синтаксическэй аналынан арахсаллар — сочинительные (и, а, но, и́ли) уонна подчинительные (что, как, е́сли, потому́ что). Былыргы төрүт ситим тыллары кытта саҥа үөскээбит ситим тыллар эмиэ бааллар:

• знаменательнай уонна дейктическэй тыл суолтатыгар киирэллэр: в зави́симости от того́, что; в результа́те того́, что; несмотря на то, что и пр.;
• ситим тыллары кытта дейктическэй тыллары кытта дьүөрэлээһин: до того́, как; вроде того́, как; всле́дствие того́, что.

Эбиискэ

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылыгар эбиискэ

Эбиискэ— көмө саҥа чааһа, аналитическэй формалары төрүттээһиҥҥэ, араас иэйиини, утарыыны, күүрдүүнү) этии суолтатын көрдөрөр аналитическэй форма тылларын үөскэтэр.

Эбиискэ көрүҥнэрэ: форманы оҥорор (бы, пусть, да уонна тыл форматын, этиини үөскэтэр эбиискэлэр), утарар (не, ни), ыйытар (а, ли, неуже́ли, ра́зве), араас дьайыыны көрдөрөр (бы́ло, быва́ет, чуть (было) не, то́лько что не), модальнай (и, ведь, вон, даже, ни, же, именно, только) .

Эбиискэлэр первообразные (бы, да, же, неужели уонна да атыттар), непервообразные, простые, уонна составные диэҥҥэ арахсаллар. Маны сэргэ, фразеологизм эбиискэлэр диэн бааллар, кинилэр составнойга киирсэллэр (не иначе как, то и дело, нет-нет да и, того и гляди уонна да атыттар.).

Саҥа аллайыы

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылыгар саҥа аллайыы

Саҥа аллайыы киһи туругун көрдөрөр тыл туспа бөлөҕө (ах, ура́, ну и ну́, поми́луйте). Саҥа аллайыы синтаксическэй ис хоһооно — этии модальнай компонена (Ай как просто!), кэпсиирэ (Характер у неё ой-ой!) эбэтэр этиигэ тэҥнээх : «Э!» — сказали мы с Петром Ивановичем (Н. В. Гоголь). Аҕыйаҕа суохтук саҥа аллайыыга тыаһы үтүктэр тыллар киирэллэр (мя́у, ха-ха́, хм, брр).

Тыл төрүттэниитэ

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылыгар тыл төрүттэниитэ

Тыл төрүттэниитигэр нуучча тылыгар киирэллэр префиксация, суффиксация, постфиксация, субстантивационнай сложение, сращение, неморфемнай усечение. Саамай тыһалаах ньыма суффиксация буолар .

Этии тутула

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылын синтаксиһа

Синтаксис — этиигэ тыллар холбоһор ньымалара. Анаммыт быраабылаалахтар, этии уонна ыарахан синстаксическэй тутулга арахсаллар (көннөнү тыл эрэ буолбааака, хас да тыл холбоһон этии, тиэкис үөскүүр, кинилэр анал быравбылаларынан сибээстэһэллэр). Ыарахан синтаксическэй тутул боростуой уонна ыарахан этиилэри, сойуус көмөтүнэн ситимниир.

Тыллар холбоһуулара (словосочетание) — синтаксическай тутул, тыл формаларыгар арааран араас саҥа чаастарынан ситимнэһэр.

Нуучча тылыгар этиилэр боростуой (биир грамматическэй олохтоох) уонна ыарахан (икки уонна онтон элбэх грамматическэй олохтоох). Боростуой этиилэр биир уонна икки састааптаах диэҥҥэ арахсаллар. Кинилэртэн ураты, фразеологизированнай тутуллар диэннэр бааллар, ол тыллар синтаксическэй быраабыланан буолбакка, идиоматическай көрүҥүнэн сибээстэһэллэр (холобур: Люди как люди. Нет чтобы помолчать).

Биир састааптаах этии кылаабынай чилиэнинэн буолаллар: ааттыы түһүккэ аат (Тишина́), инфинитива (Молча́ть!) уонна атын формалар (Сюда́!; Иду́ уонна да атыттар). Икки састааптаах этиилэр бэйэ бэйэлэригэр утары сөп түбэһиннэрии бэлиэтинэн (координируемость) / сөп түбэһиннэриитэ суох (некоординируемость) туһаантан уонна кэпсиирэттэн тураллар. Сөп түбэһэр кылаабынай чилиэннээх этиилэргэ кэпсиирэ уонна аат туруон сөп: Заво́д рабо́тает; Го́род краси́в; Э́тот сад — наш; Оте́ц — инжене́р. Туохтуур (инфинитив эбэтэр туохтуурдаах саҥа аллайыы) эбэтэр аат (аат тыл, уларыйбат даҕааһын аат, сыһыат) кэпсиирэ быһыытынан сөп түбэһиннэриитэ суох кылаабынай чилиэннээх этиилэр киирэллэр: Его́ цель — пое́хать в го́род; Татья́на — ах!; Он булты́х в во́ду; Э́та кни́га — интере́снее; Хозя́ин — до́ма.

Субъект уонна объект икки ардыларыгар сыһыаҥҥа туһаан уонна кэпсиирэ активнай тутуллара тураллар. Объектнай сыһыаннаһыылар туохтуур аат уонна сыһыат туохтуур араас формаларынан көстөллөр. Маны таһынан, объект уонна субъект формалара тыл уларыйыытын актыыбынай тутулугар эмиэ уларыйыахтарын сөп.

Нуучча тылыгар тыл турутуун бэрээдэгэ көҥүл буолуон сөп. Этии чилиэннэрин турар сирдэрэ уларыйыан сөп. Ол эрэн маннык уларыйыыларга хааччах баар: ис хоһоону уларытарга синтаксическэй арахсыы тутуһуллуохтаах. Маны таһынан тыл турар сирин уларыйыыта этии ис хоһоонун уларытар кутталлаах, ол иһин нуучча тылыгар синтаксическэй тутул хайаан да баар буолуохтаах..

Кылаабынай уонна икки суолталаах этии чилиэннэрин синтаксическэй сүрүннэрэ маннык быһаарыллар: туһаан, кэпсиирэ, эбии саҥа чаастарын быһаарыы, (согласованнай уонна несогласованнай), маны сэргэ, этии детерминирующай чилиэннэрэ (этии ис хооһонугар бүтүннүү тарҕанар суолта). Грамматикаҕа синтаксическэй санаалар чуолкайдык суруллаллар. Ол эрэн хас биирдии этии чилиэнин суолтата тыл хайдах бэрээдэктээх турарыттын тутулуктаах, кэпсэтии тылыгар бу улахан оруолу оонньообот (Ср.: Он вспоминал дом за рекой (какой? определение). — За рекой (где? обстоятельство) он вспоминал дом). .

Тыл иһинээҕи уонна этии иһигэр баар тыллар сыһыаннаһыылара диэн арахсыы баар. Тыл иһинээҕи сибээскэ сыстыы араас көрүҥнэрэ уонна объектнай сыһыаннаһыылар киирэллэр. Эттигэ үөскүүр синтаксическэй сыһыаннаһыыларга киирэллэр:

• туһааны уонна кэпсиирэни сөпсөһүннэрии (Он вошёл — Они́ вошли́ уонна да атыттар);
• этиини кытта детерминирующай (детерминизм — айылҕа уонна общество бары көстүүлэрэ биричиинэлээх үөскүүллэрин научнайдык өйдөөһүн) чилиэннэр сибээстэрэ сыстыһыылара: В сенях пахло свежими яблоками и висели волчьи и лисьи шкуры (Л. Н. Толстой);
• бу курдук сөпсөһүүлээх сибээстэр (Он вошёл в ко́мнату весёлый/весёлым; Он прие́хал как ревизо́р/ревизо́ром/в ка́честве ревизо́ра).

Ыйытыы биэрэргэ аналлаах интонационнай уонна синтаксическэй конструкциялар тутуллаллар, иккис көрүҥ ыйытар солбуйар ааты кытта саҥа көрүҥүн (интонацияны) дьүөрэлиир.

Уустук этиилэр үс көрүҥнээхтэр:

1. Сойууһунан сибээстэммит этиилэр: тэҥҥэ холботолуур сойуус -сочинительнай (и, а, но, и́ли); бас бэринэр (подчинительный) сойуустар (что, что́бы, потому́ что).
2. Солбуйар ааттары кытта сибээстээх этиилэр . Маннык этиилэргэ этии чаастарын кытта сибээс солбуйар аат көмөтүнэн оҥоһуллар кто, что, чей, когда́ уонна да атыттар. Бу көрүҥ үксүгэр икки өрүттээх буолар: солбуйар аат этии салаатыгар кылаабынай чааска тирэнэр: Жара́ така́я, какой не бывало много лет.
3. Сойуустара суох этиилэргэ сойуустаах уонна солбуйар аат сибээстээх бары сыһыаннаһыылар киирэллэр. Сойуустара суох этиигэ улахан оруолу интониция ылар, ол иһигэр дейктическэй . Ол эрэн манна, бу сибээс, кэпсиирэ анал форматын кытта көстүөн сөп: Приди́ он во́время, беды́ бы не случи́лось.

Элбэхтик бу сыһыаннаһыылар уустук этиигэ туһаныллаллар, туохтуур аат уонна сыһыат туохтуур нөҥүө көстүөн сөп.

Тыл саппааһа

Сүрүн ыстатыйа: Нуучча тылын лексиката

Нуучча тылыгар тыл саппааһын төрүт былыргы тыллартан уонна атын омук тылларыттан киирбит тыллар олохтууллар. Хас да араҥалаах :

• уопсай индоевропейскэй (три, мать, вода́, быть),
• уопсай славянскай (рука́, ле́то, до́ждь, трава́, коро́ва, хоте́ть, до́брый, бе́лый),
• илиҥҥи славянскай (дя́дя, семья́, хоро́ший, со́рок, тепе́рь),
• нуучча.

Үөскээбит тыллар нуучча тылыгар тылдьыт састаабын 95 % тиийэ ылаллар. Киирии тыл саппааһа бириэмэлэринэн арахсаллар, сүрүннээн улахан чааһа церковнославянизм кэмиттэн буолар.

Нуучча тылыгар славянизмнар эбэтэр церковнославянизмнар (старославянскайтан уонна церковнославянскайтан киирбиттэр) хас да бэлиэҕэ арахсаллар:

• неполногласнай дьүөрэлээһин ра, ре, ла, ле (төрүт нуучча — оро, ере, оло, еле): враг — во́рог, дре́во — де́рево, власть — во́лость, плен — поло́н;
• тыл саҕаланыыта ра, ла дьүөрэлэһиитэ (ро, ло сөп түбэһэр): ра́вный — ро́вный, ладья́ — ло́дка;
• жд дьүөрэлэһиитэ (ж кытта дьүөрэлэһиитэ): чу́ждый — чужо́й;
• щ фонема туттуута (ч кытта дьүөрэлэһиитэ): освеща́ть — свеча́;
• е — тыл саҕаланыыта (о кытта дьүөрэлэһиитэ): еди́ный — оди́н;
• а — тыл саҕаланыыта (я кытта дьүөрэлэһиитэ): а́гнец — ягнёнокуонна да атыттар.

Нуучча тылыгар славянизмнар стилистическай уонна семантическай ассимиляцияҕа түбэһэллэр, онно сорох чааһа төрүт нуучча тылын кытта холбоһор (о́бласть, среда́, достоя́ние), сорох чааһа үрдүкү, поэтическэй лексика састаабыгар киирэр (внимать, глас, созидать, таинство), үсүһэ эргэрбит тыллар састааптарыгар киирэр. Сорох славянизмнар нуучча тылын кытта иккис буоллаллар (дублеты), тыл суолтатытан эбэтэр стилистикатынан арахсаллар: власть/во́лость, глава́/голова́. Славянизмнар улахан аҥардара греческэй тыллары кытта куоппуйа.

Славянизмнартан ураты эрдэтээҥҥи нуучча тылыгар киирбит тыллар грецизмнар бааллар. Кинилэр саҥа көмөтүнэн (византиецтары уонна болгардары кытта алтыһыы түмүгэр) киирэллэр (крова́ть, па́рус, хор, тетра́дь, кедр). Маны таһынан нуучча тылын былыргы пааматынньыктарыгар тюркизмнар бааллар: алты́н, арка́н, барсу́к, башма́к, каза́к, сара́й, сунду́к. Финскай тыллартан нуучча тылын эрдэтээҥҥи кэмигэр бу тыллар киирэллэр, сёмга, ту́ндра, пурга́, пи́хта; скандинавскай— крюк, ларь, кнут, се́льдь. Германскай тыллартан киирии уопсай славянскай кэмҥэ барсар (бук, карп, князь, коро́ль, хлев), былыргы нуучча кэмигэр германскай тыллар ба́рхат, вал уонна да атыттар киирэллэр.

Греческэй тылтан киирии тыллар XVII—XIX үйэлэр хойукку кэмнэригэр диэри салҕаммыта, ол эрэн бастакы уочарат французскай тыл (философия, меха́ника, иде́я, поли́тика, дра́ма, поэ́зия) нөҥүө, арҕааҥҥы европескай тыл көмөтүнэн киирэллэр. Маны сэргэ нуучча тылыгар XVII—XVIII үйэлэргэ арҕаа европейскай тыллартан французскай, немецкай, польскай — латинизмнар киирэллэр: гло́бус, объе́кт, прокуро́р, ре́ктор, шко́ла. XVI—XVII үйэлэргэ польскай тыл киирии тылларга инники сылдьар (а́дрес, аккура́тный, бу́лка, зая́длый, осо́ба, рыча́г, справедли́вый уонна да атын тыллар) киирэллэр. Латинизмнартан ураты, польскай нөҥүө, нуучча тылыгар элбэх тыллар романскай уонна германскай тыллартан киирбиттэрэ.

Петр I кэмиттэн саҕалаан арҕаа европа дойдуларыттан тыллар киириилэрэ өссө түргэтиир. XVIII—XIX үйэлэргэ голландскай тылтан бу тыллар киирэллэр, абрико́с, га́вань, дрель, дюйм, зо́нтик, конво́й, матро́с, флю́гер, шторм; немецкэйтэн — абза́ц, бутербро́д, га́лстук, парикма́хер, цифербла́т, штамп; французскайтан — аванга́рд, бале́т, вестибю́ль, гала́нтный, жанр, жест, кафе́, меню́, наи́вный, пальто́, пейза́ж, прести́ж, сюже́т; итальянскайтан — виртуо́з, либре́тто, сона́та, шпа́га; англияттан — бойко́т, комфо́рт, ли́дер, ми́тинг, спорт, тексти́ль, чемпио́н уонна да атыттар. Сорох лексемалар арҕаа европа тылларын куоппуйалара буолаллар: предме́т (лат. objectum), влияние (фр. influence), изы́сканный (фр. recherché), всесторо́нний (ниэм. allseitig).

XX үйэҕэ англия тылларыттан сүрүн туһаныы, киллэрии барар (аквала́нг, би́знес, дете́ктор, компью́тер, конте́йнер, ла́йнер, нейтро́н, пика́п, сейф, та́нкер, шо́рты, шо́у); французскай лексикаттан киирэр (дема́рш, пацифи́зм, репорта́ж), немецкэйтэн (рента́бельный, шля́гер), итальянскайтан (автостра́да, са́льто) уонна да атын тыллар. XX—XXI үйэлэр кирбиилэригэр нуучча тылыгар англицизмнар киирэллэр (ба́ртер, и́мидж, инве́стор, ма́рке́тинг, менеджмент, офшо́р, рие́лтор, три́ллер, хо́лдинг) .

Маны таһынан, түүр тылларын таһынан илиҥҥи тыллар оруоллара көстөллөр: персидскэй (база́р, бирюза́, изъя́н), арабскай (кинжа́л, кандалы́, бу́сы, шариа́т), японскай (кимоно́, дзюдо́, ге́йша), китайскай уонна да атыттар. Польскайтан ураты, сорох киирии тыллар, атын славян омук тылларыттан кэлэллэр: чешскай (бе́женец, грубия́н, ро́бот), украинскай (банду́ра, гопа́к, жупа́н, хлеборо́б) уонна да атыттар .

Аныгы нуучча тылыгар интернациональнай лексика улахан миэстэни ылар, быраабыла быһыытынан кини анал тыл эйгэтигэр туттуллар. Элбэхтик, интернационализмнар, латинскай уонна греческэй силистээхтэр.

Үөрэтии устуоруйата

Сүрүн ыстатыйа: Лингвистическэй русистика

Нуучча тылын тиэмэтин үөрэтиигэ, XVII үйэттэн саҕалаан, учуонайдар Л. И. Зизаний, М. Смотрицкай, Н. Г. Курганов, В. Е. Адодуров, А. А. Барсов уонна да атыттар ылса сылдьыбыттара, ол эрэн дьиҥ-чахчы нуучча тылын чинчийиитигэр научнай сыһыан XVIII үйэ ортотуттан М. В. Ломоносов үлэлэригэр көстөр. Кини аныгы русистиканы төрүттээччи быһыытынан биллэр. М. В. Ломоносов «Российская грамматика» (1755) диэн бастакы нуучча тылын научнай быһаарыытын ааптара уонна «Предисловие о пользе книг церковных в российском языке», (1758) теория үс ураты туттуутун ньыматын төрүттээччи. Бу үлэлэр нуучча литэрэтииринэй тыла олохтоноругар, сайдарыгар биир кэлим форманы олохтуурга төһүү күүс буолбуттара. М. В. Ломоносов сабыдыала нуучча лексикографията оҥоһуллуутугар көстөр — кини теорията уонна практиката бастакы нуучча тылын тылдьыта «Словарь Академии Российской» (1789—1794) оҥоһулларыгар көмө буолбуттара.

М. В. Ломоносов

А. Х. Востоков

«Словарь Академии Российской» тылдьыттан биир сирэй (1789)

И. И. Срезневский

XIX үйэ бастакы аҥарыгар нуучча тылын чинчийиинэн А. Х. Востоков, И. Ф. Калайдович, Н. И. Греч, Г. П. Павский, И. И. Давыдов, К. С. Аксаков, Н. П. Некрасов уонна да атыттар дьарыктаналлар. Русистиканы үөрэтиигэ сүрүн оруоллаах А. Х. Востоков үлэлэрэ буолаллар, кини үлэлэрэ былыргы славян суругун-бичигин, нуучча грамматикатын уонна да атын славян тылларын пааматынььыктарын үөрэтиигэ туһуланаллар. XIX үйэ биир улахан чинчийээччитэ — И. И. Срезневский. Кини научнай үлэтин сүрүн хайысхата нуучча тылын устуоруйата этэ («Мысли об истории русского языка», 1849), маны сэргэ, былыргы славян уонна нуучча суругун-бичигин чинчийбитэ. И. И. Срезневскэй «Материалов для словаря древнерусского языка» (3 томнаах, 1893—1903) ааптара. Маны таһынан, А. Х. Востоковы кытта нуучча диалектологиятын төрүттэниитигэр бэлиэтэнэр, кинилэр көмөлөрүнэн 1852 сыллаахха «Опыт областного великорусского словаря» бэчээттэнэр.

Нуучча тылын чинчийиигэ бэйэлэрин кылааттарын XIX ортотугар уонна иккис аҥарыгар Ф. И. Буслаев, бастакы нуучча историческэй грамматикатын ааптара («Опыт исторической грамматики русского языка», 1858), В. И. Даль («Толковый словарь живого великорусского языка» төрүттээччи, 4 томнаах, 1863—1866), нуучча уонна украина тылын үөрэтээччитэ, Харьковтааҕы лингвистическэй оскуоланы төрүттээччи А. А. Потебня («Из записок по русской грамматике» үлэ ааптара, 4 томнаах, 1874—1941) уонна Я. К. Грот, нуучча тылын сөпкө суруйууну бэрээдэктээбит, нуучча литэрэтииринэй академическэй тылдьытын бэчээттээһини саҕалаабыта. Кини оҥорон бэлэмнээбит быраабылалара («Русское правописание», 1885) 1917—1918 сыллардааҕы орфографическэй реформаҕа диэри холобур буолар үлэ этэ..

А. И. Соболевский

А. А. Шахматов

XIX—XX үйэлэр кирбиилэригэр нуучча тылын үөрэтээһин бу ааттары кытта сибээстээх: Ф. Ф. Фортунатов (Москватааҕы лингвистическйэй оскуоланы салйааччы), А. А. Шахматов (аныгы литэрэтииринэй тылы, диалектологияны, лингвистическэй текстология курдук аныгы русистика хайысхаларын төрүттээбитэ), А. И. Соболевскай (былыргы нуучча суругун-бичигин, нуучча тылын историятын улахан чинчийээччитэ), И. А. Бодуэн де Куртенэ (Казанскай лингвистическэй оскуоланы төрүттээччи, кэлин Петербургскай лингвистическэй оскуоланы төрүттээбитэ, фонологияны төрүттээччи) уонна да атыттар. Ф. Ф. Фортунатов санааларын, толкуйдарын кини үөрэнээччилэрэ салҕаабыттара — М. Н. Петерсон, Н. Н. Дурново, А. М. Пешковский, Д. Н. Ушаков уонна да атыттар. А. А. Шахматов үлэтин салҕааччыларынан Л. В. Щерба, В. В. Виноградов буолбуттара, онтон А. И. Соболевскайы— Н. М. Каринскай салҕаабыта. И. А. Бодуэном де Куртенэ кытта тэҥҥэ казанскай оскуола бэрэстэбиитэллэринэн Н. В. Крушевскай уонна В. А. Богородицкай буолбуттара.

1920—1930 сылларга нуучча тылын чинчийиигэ тыл араас уобаластарыгар олус элбэх үлэ бэчээттэнэр, русистикаҕа саҥа хайысхалар сайдан бараллар. Диалектология уоблаһыгар Е. Ф. Карскай, А. М. Селищев, П. Я. Черных үлэлэрэ бэлиэтэнэллэр; грамматика хайысхатыгар — С. П. Обнорскай, А. М. Пешковскоай, Н. Н. Дурнов, М. Н. Петерсон үлэлэрэ; нуучча литэрэтииринэй тылын чинчийиигэ уонна устуоруйатын үөрэтиитигэ — В. В. Виноградов, Л. А. Булаховскай; фонетика уонна литэрэтииринэй саҥа хайысхатыгар — В. А. Богородицкай, Д. Н. Ушаков, Л. В. Щерба; тыл историятыгар — Н. Н. Дурнов, Б. А. Ларин; лексикография хайысхатыгар — Л. В. Щерба уонна да атыттар ааттаналлар

1940—1980 сылларга нуучча тылын үөрэтии салгыы сайдар. Историческэй русистика элбэх көрүүлэрэ В. И. Борковскай, С. И. Котков, П. С. Кузнецов, Т. П. Ломтев, С. П. Обнорскай, Ф. П. Филин, П. Я. Черных, Л. П. Якубинскай чинчийиилэригэр көстөллөр. Нуучча диалектологиятыгар Р. И. Аванесов, К. Ф. Захарова, В. Г. Орлова, К. В. Горшкова, С. В. Бромлей, Л. Н. Булатова, И. Б. Кузьмина үлэлэри бэчээттииллэр. Фонетики уонна фонология хайысхаларыгар Москватааҕы фонологической оскуола бэрэстэбиитэллэрин үлэлэрэ бэчээттэнэллэр — Р. И. Аванесов, А. А. Реформатскай, П. С. Кузнецов, М. В. Панова, Ленинградскайдааҕы фонологическэй оскуола бэрэстэбииттэллэрэ — Л. Р. Зиндер, М. И. Матусевич буолаллар. Орфоэпия уобалаһыгар — Р. И. Аванесов уонна Н. А. Еськова үлэлэрэ биллэллэр. Интонацияҕа — Е. А. Брызгунова, Т. М. Николаева үлэлэрэ сэҥҥэриини ылаллар. Грамматика уобалаһыгар — В. Н. Сидоров, П. С. Кузнецов, Н. С. Поспелов, Т. П. Ломтев, А. В. Исаченко, Б. Н. Головин, Ю. С. Маслов, Н. Ю. Шведова, Д. Н. Шмелёв, А. В. Бондарко, А. А. Зализняк, Ю. Д. Апресян, И. П. Мучник, Г. А. Золотова, В. А. Белошапкова, Н. Д. Арутюнова, И. А. Мельчук, Е. В. Падучева, Т. В. Булыгина, Е. Н. Ширяев үөрэтэллэр. Тылы үөскэтии хайысхата — Г. О. Винокур, Е. А. Земская, Н. М. Шанский, В. В. Лопатин, И. С. Улуханов, А. Н. Тихонов, Г. С. Зенков, Н. А. Янко-Триницкай, И. Г. Милославскай бэчээттэнэллэр. Лексикология уобалаһа — С. И. Ожегов, О. С. Ахманова, Ю. С. Сорокин, Л. Л. Кутина, Д. Н. Шмелёв, Ю. Н. Караулов, Ф. П. Сороколетов, П. Н. Денисов. Стилистика уонна уус-уран литература тыла — Г. О. Винокур, Б. В. Томашевскай, Б. А. Ларин, И. С. Ильинская, А. Д. Григорьева, В. П. Григорьев, Т. Г. Винокур, Е. А. Иванчикова. Нуучча литэрэтииринэй тылын устуоруйатын уобалаһыгар — Г. О. Винокур, Б. А. Ларин, Ю. С. Сорокин, Б. А. Успенскай уонна да атыттар ааттара ааттанар

С. И. Ожегов тылдьыта

XX үйэ иккис аҥарыгар русистика сайдыытын кылаабынай хайысхалара В. В. Виноградов үлэлэригэр көстөллөр уонна кини төрүттээбит лингвистическэй оскуолатыгар.

Нуучча тылын устуоруйатын үөрэтиигэ улахан кылааттаах академическэй үлэлэр буолаллар: «Грамматика русского языка» В. В. Виноградов эрэдээксийэтинэн (1952—1954), «Грамматика современного русского литературного языка» (1970, Н. Ю. Шведова эрэдээксийэтинэн), «Русская грамматика» (2 томнаах, 1980, Н. Ю. Шведова эрэдээксийэтинэн), «Историческая грамматика русского языка» (1978—1982); «Русский язык» кылгас энциклопедия (1979, 1997 хаттаан тахсар); этимологическэй тылдьыттар (ол иһигэр 4 томнаах тылдьытын таһаарыыта, 1986—1987); историческэй тылдьыттар; литэрэтииринэй тыл нормативнай тылдьыттара (Д. Н. Ушаков эрдээксийэтинэн , 1935—1940, С. И. Ожегов эрэдээксийэтинэн, 1949, Н. Ю. Шведова эрэдээксийэтинэн, 1972); «Словарь русского языка» (А. П. Евгеньева эрэдээксийэтинэн, 2-с таһаарыы, 1981—1984) уонна нуучча литэрэтииринэй тылын аныгы тылдьыта (3-с таһаарыы, 2004); «Словарь русских народных говоров» (Ф. П. Филин эрэдээксийэтинэн, 20 томнаах, 1965—1985) уонна региональнай диалектологическэй тылдьыттар; «Грамматический словарь русского языка» А. А. Зализняк (1977), «Орфоэпический словарь русского языка» (Р. И. Аванесов эрэдээксийэтинэн, 1983, кэнники Н. А. Еськова эрэдээксийэтинэн) уонна да атыттар. Диалектология уобалаһыгар ситиһии «Диалектологический атлас русского языка» таһаарыыта (1986—2005). Былыргы нуучча уонна улуу нуучча суругун-бичигин пааматынньыктара бэчээттэнэллэрэ тиһигин быспат, ол иһигэр туоска грамоталар суруллаллар. Нуучча кэпсэтэр тылын, нуучча тылын омук тылын быһыытынан үөрэтиигэ араас чинчийиилэр ыытыллаллар, нуучча тылын национальнай корпуһа оҥоһуллар.

Кыраныысса таһыгар нуучча тылын үөрэтии

XIV—XVII үйэлэргэ нуучча тыла кыраныысса тыаһыгар атыыга туһаайан уонна дипломатияҕа анаан үөрэтиллэрэ. Бу кэмҥэ ниэмэстэр, французтар уонна скандинавтар, нуучча норуотун олоҕун кэпсиир, култууратын сырдатар хас да тылдьыты оҥорон таһаарбыттара. XVIII үйэҕэ, Арассыыйа бэйэтэ кыаҕырар кэмигэр, атын омуктар нуучча тылыгар интэриэстэрэ улааппыта. XIX үйэҕэ диэри кини европейскэй грамматика киэптэринэн үөрэтиллибитэ. XIX үйэҕэ европеецтар классическэй нуучча литэрэтиирэтигэр болҕомтолорун уураллар (Ф. М. Достоевскай, Л. Н. Толстой, А. П. Чехов), бү түмүгэр кыраныысса таһыгар нуучча тылын үөрэтээччи ахсаана элбиир.

XIX үйэҕэ тыл устуоруйатын тэҥнэбилэ күүһүрэн барбыта, бу кэмҥэ русистика сайдыытыгар Арассыыйаҕа үлэлиир омук учуонадара кылааттарын киллэрэн саҕалыыллар : О. Брок, И. Миккола, М. Фасмер, В. Мансикка, Б. Унбегаун, А. Мазон уонна да атыттар. XIX—XX үйэлэр кирбиилэригэр нуучча институттарыгар нуучча тылын үөрэтэр, омук устудьуоннара элбииллэр. Олортон сорохторо кэлин бэйэлэрин дойдуларыгар русистиканы үөрэтэр оскуолалары арыйаллар. Великобританияҕа русистиканы төрүттээччилэринэн Ф. Тритен, У. Морфилл, Италияҕа — Э. Ло Гатто, Францияҕа — Л. Леже, П. Буайе ааттаналлар. Францияҕа русистика кафедратыгар 1877 сыллаахха тыыннаах илиҥҥи тыллар оскуолаларыгар университетка нуучча тылын үөрэтии үгэһэ төрүттэнэр. Нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин үөрэтиини эмиграция түмүгэр төрүттэммит диаспоралар баар сирдэригэр бастаан үөрэтэн саҕалаабыттара: Франция, Канада, США.

Сэбиэскэй кэмҥэ, Аҕа дойду улуу сэриитин кэнниттэн, нуучча тыла аан дойду тылларыттан биирдэстэрэ буолбута, араас дойдуларга үөрэтэн саҕалаабыттара. Интэриэс сылтан сыл улаатара биллэр этэ, ССРС аан дойду уларыйыыларыгар дьайыыта эмиэ баара. Нуучча тыла наука кылаабынай тыла буолбута, кытай уонна англия тылларын кэнниттэн үһүс миэстэҕэ турара. 90 судаарыстыбаҕа үөрэтэллэр этэ (1700 университет), актыыбынйадык славянскай дойдуларга (Польша, Чехословакия, Болгария, Венгрия, Румыния). 1945 сыл кэнниттэн Великобританияҕа, АХШ-га уонна Канадаҕа русистика академическэй дьиссипилиинэ буолбута. Нуучча тылын Африкаҕа (Эфиопия, Бурунди, Гане, Уганде уонна да атын дойдуларга), уонна Латинскай Америка 11 дойдутугар, Азия (Китай, Япония, Индия уонна да атыттар) үөрэтэллэр. Русистика төрүт оскуолалара Германияҕа, Норвегияҕа, Францияҕа, АХШ-га, Канадаҕа, Японияҕа уонна да атын дойдуларга төрүттэммиттэрэ.

ССРС ыһыллыытын кэннэ нуучча тылын үөрэтии аан дойду таһымыгар түһэн киирэн барбыта. Сэбиэскэй кэм сылларыгар аан дойдуга 20 мөлүйүөн киһи үөрэтэр эбит буоллаҕына, постсэбиэскэй кэмҥэ үөрэтии сыыппарата 1 мөлүйүөнтэн эрэ тахса буолбута..

Бэлиэтээһиннэр

Быһаарыылар

Төрүт матырыйаал

Литература

• Русская грамматика// Фонетика. Фонология. Ударение. Интонация. Словообразование. Морфология / Н. Ю. Шведов (главный редактор). — М.: «Наука», 1980. — Т. I. — 789 с. — 25 000 экз.
• Русская грамматика / Н. Ю. Шведова (главный редактор). — М.: «Наука», 1980. — Т. II. Синтаксис. — 710 с. — 25 000 экз.
• Русский язык. Энциклопедия / Гл. ред. Ю. Н. Караулов. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Научное издательство «Большая Российская энциклопедия»; Издательский дом «Дрофа», 1997. — 721 с. — ISBN 5-85270-248-X
• Арефьев А. Л. Русский язык на рубеже XX—XXI веков.. — М.: Центр социального прогнозирования и маркетинга, 2012. — 482 с. — ISBN 978-5-906001-12-2
• Богданов С. И., Евтюхин В. Б., Князев Ю. П. и др. Морфология современного русского языка: учебник для высших учебных заведений Российской Федерации. — СПб.: Факультет филологии и искусств СПбГУ, 2009. — 634 с. — ISBN 978-5-8465-0983-2
• Бромлей С. В., Булатова Л. Н., Гецова О. Г. и др. Русская диалектология / Под ред. Л. Л. Касаткина. — М.: Academia, 2005. — 288 с. — ISBN 5-7695-2007-8
• Валгина Н. С. Современный русский язык. Пунктуация. — М.: Высшая школа, 1989. — 176 с. — ISBN 5-06-000194-6
• Горшкова К. В., Хабургаев Г. А. Историческая грамматика русского языка: Учебное пособие для ун-тов. — М.: «Высшая школа», 1981. — 359 с.
• Диброва Е. И., Касаткин Л. Л., Николина Н. А. Современный русский язык. Теория. Анализ языковых единиц. В двух частях. Часть I / Под ред. Е. И. Дибровой. — М.: Издательский центр «Академия», 2008. — 480 с. — ISBN 978-5-7695-4795-9
• Дуличенко А. Д. Введение в славянскую филологию. — 2-е изд., стер. — М.: «Флинта», 2014. — 720 с. — ISBN 978-5-9765-0321-2
• Захарова К. Ф., Орлова В. Г. Диалектное членение русского языка. — 2-е изд. — М.: «Едиториал УРСС», 2004. — 176 с. — ISBN 5-354-00917-0
• Захарова К. Ф., Орлова В. Г., Сологуб А. И., Строганова Т. Ю. Образование севернорусского наречия и среднерусских говоров / ответственный редактор В. Г. Орлова. — М.: «Наука», 1970. — 456 с.
• Иванов В. В. Историческая грамматика русского языка. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: «Просвещение», 1983. — 399 с. — 80 000 экз.
• Иванова В. А., Потиха З. А., Розенталь Д. Э. Занимательно о русском языке. — Л.: Просвещение, Ленингр. отделение, 1990. — 251 с. ISBN 5-09-001965-7
• Касаткин Л. Л., Клобуков Е. В., Крысин Л. П. и др. Русский язык / под ред. Л. Л. Касаткина. — М.: Academia, 2001. — 768 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-7695-0361-0
• Колесов В. В. Язык города. — Издание 4-е. — М.: URSS, 2009. — 190 с. ISBN 978-5-397-00735-1
• Лопатин В. В., Улуханов И. С. Восточнославянские языки. Русский язык // Языки мира. Славянские языки. — М.: Academia, 2005. — С. 444—513. — ISBN 5-87444-216-2
• Минералов Ю. И. Введение в славянскую филологию. — М.: Высшая школа, 2009. — 320 с. — ISBN 978-5-06-005875-8
• Хабургаев Г. А. Восточнославянские языки. Древнерусский язык // Языки мира. Славянские языки. — М.: Academia, 2005. — С. 418—438. — ISBN 5-87444-216-2
• Русский язык: энциклопедия / Гл. ред. Ф. П. Филина. — М.: Советская энциклопедия, 1979. — 441 с.

Сигэлэр

• Официальный сайт (биллибэт). Фонд «Русский мир».
• Русские школы и центры в мире (биллибэт). Bilingual-online.net.
• Официальный сайт (биллибэт). Международная ассоциация преподавателей русского языка и литературы.
• Официальный сайт (биллибэт). Российское общество преподавателей русского языка и литературы.
• Ruthenia (биллибэт). Кафедра русской литературы Тартуского университета.
• Справочно-информационный портал (биллибэт). Грамота.ру.
• Главная страница (биллибэт). Российский общеобразовательный портал. Архивировано из оригинала 7 Алтынньы 2015 года.
• Главная страница (биллибэт). Культура письменной речи.
• Главная страница (биллибэт). Национальный корпус русского языка.
• Главная страница (биллибэт). Правила русского языка.
• Русские словари (биллибэт). web.archive.org. Slovari.ru.
•  Владимир Плунгян. Русский язык в современном мире
• Исаев И. И. Русский язык: Великий и могучий (биллибэт). ПостНаука.
• Химик В. В. Введение в русскую жаргонологию. Центр развития электронных образовательных ресурсов СПбГУ.
• Химик В. В. Сниженная речь в современной языковой коммуникации. Центр развития электронных образовательных ресурсов СПбГУ.
• Вступил в силу Федеральный закон Российской Федерации от 1 июня 2005 г. № 53-ФЗ «О государственном языке Российской Федерации»
• Индекс положения русского языка в мире. Выпуск 3. — М.: Государственный институт русского языка им. А. С. Пушкина, 2023. — 70 с. — ISBN 978-5-98269-308-2