Аат тыл

• Аат тыл тыынар/тыыммат предмети, өйдөбүлү эбэтэр хайааһыны оҥоруу аатын бэлиэтиир.

Холобур: киһи, от, эйэ, барыы — бу тыллар тус-туһунан ис хоһоонноохтор, атын-атын өйдөбүлү үөскэтэллэр. Бу аат тыл биир бэлиэ уратыта буолар.

• Аат тыл хайааччыны (субъегы) эбэтэр хайааһыҥҥа сыһыаннаах предмети (объегы) бэлиэтиир. Холобур: Уол ыаҕаһынан уу баһан дьалкытан таһаарда.
• Аат тыл түһүктэнэн, тардыы, ахсаан, кэпсиирэ сыһыарыытын ылынан уларыйар^[1].

Аат тыл этии ханнык баҕарар чилиэнэ буолуон сөп. Холобур:

• Туһаан: Балаҕан иһигэр Өлөксөй ытаата. Ким ытаата? — Өлөксөй. Микиитэ Өлөксөйдүүн аан маҥнай ити курдук көрүстүлэр. Кимнээх көрүстүлэр? — Микиитэ Өлөксөйдүүн;
• Кэпсиирэ: Эдьиийим — врач. Эдьиийим кимий? — врач. Мин — үөрэнээччибин. Мин кимминий? — үөрэнээччибин. Үөрэх баар — барҕа баай. Үөрэх тугуй? — баай;
• Толоруу: Кураанах хамыйах айахха баппат. Туохха баппат? — айахха. Албын тыла мцөттээҕэр минньигэс. Туохтааҕар минньигэс? — мүөттээҕэр;
• Сиһилии: Ас халлаантан түспэт. Хантан түспэт? — халлаантан. Кыһыл көмцс кытах түннүгүнэн төкүнүйэр үһү. (Күн). Ханан төкүнүйэр? — түннүгүнэн. Сир анныгар итии болгуо сытар үһү. (Эһэ). Ханна сытар? — сир анныгар;
• Быһаарыы: Тимир күрдьэх кутуругунан суруйар үһү (Бөрүө). Ханнык күрдьэх? — тимир.

Ол эрэн үксүн туһаан уонна толоруу буолар^[2].

Ис хоһоонунан аат тылы анал уонна уопсай диэн араараллар. Анал аат — предмет (бастатан туран киһи), көстүү тус аата. Бу көмөтүнэн предмет атын, кинини кытта биир уустаах предметтэн туспа араарыллар. Холобур — киһи аата. Анал аат барыта улахан букубаттан суруллар. Ол-бу тэрилтэ, айымньы аата эбиитин кавычкаланар. Уопсай аат предмет, өйдөбүл аатын тус-туспа араарбакка көннөрү бэлиэтиир: тыа, ыал, куорат, клайыы. Бу бөлөххө аат тыл үгүс өттө киирэр. Ис хоһоонунан уопсай ааты чопчу уонна тэгили суолталаах диэн араараллар^[1].

Саха тылыгар аат тыл олоҕо диэн төрүт түһүк биир ахсаанын халыыба (нууч.) (сах. ылыллар: кыыс, айхал, отоһут, көрүү. Араас ньыманан үөскээбит атын халыыпка тэҥнээтэххэ, бу туох да анал бэлиэтэ суох халыып: аат тыл саамай кылгас, төрүт көрүҥэ буолар. Бу предмети бэлиэтиир туспа тыл, тыл лексическэй суолтатын илдьэ сылдьар. Аат тыл олоҕуттан кини бары грамматическай халыыптара үөскүүллэр.

Аат тыл төрүт олоҕун, үгэс быһыытынан, сүһүөҕүн ахсаанынан көрөн наардыыллар. Биир, икки сүһүөхтээх аат тыл элбэх: от, уу, аат, уол, саа; аҕа, сылгы, халлаан, солуур; бадараан, холумтан; хараҥаччы уо.д.а. Манна түөрт сүһүөхтэн уһун аат тыл баара биллибэт.

Үөскээбит олохтоох аат тыл, син биир төрүт аат тыл курдук, бары морфологическай бэлиэлээх. Ол эрээри сорох, ордук туохтууртан үөскээбит аат тыл, эбии грамматическай айылгыланар, холобур, тылы салайар кыахтанар: Үлэҕэ барыы, норуоту эҕэрдалээһин, сэһэни суруйааччы, аһылыкка тохтобул. Мантан да көстөрүнэн, ийэ тылын дьоҕурун утумнуур^[1].

Аат тыл үс ньыманан үөскүүр:

• Пааралаһан — сир-дойду кус-хаас саҥа-иҥэ;
• Сыһыарыынан — ырыа-һыт, уол-чаан, кулун-чук, бар-ыы, хамс-ааһын, тут-ааччы, ый-аах, ыйыт-ык, ай-ымньы, тут-ул, сата-был, болҕо-мто;
• Тыл суолтата көһөн — дьиэлээх, кыайбыттар, элбэхтэр^[2].

Аат тылы уопсай тутулунан икки аҥы араарар үгэс баар: судургу уонна тардылаах.

Судургу аат тыл тардыы сыһыарыыта суох буолар. Предмет, өйдөбүл аатын көннөрү бэлиэтиир: дьиэ, оҕо, дьол, көрүү. Тардыылаах аат тыл бас билиини, атыннык эттэххэ, предмет кимиэнэ, туох киэнэ буоларын көрдөрөр: саам, сааларым. Онуоха бас билии өйдөбүлэ сороҕор лаппа тэйитиллэн араас дегэттэнэр, уларыйар.

Ол курдук, тардыылаах аат бэлиэтиэн сөп:

• предмет сороҕо-чааһа ким, туох киэнэ буоларын: киһи илиитэ, ынах буута, хатыҥ сэбирдэҕэ, ыскаап аана;
• урууну: убайыҥ, балта, таайдара;
• предмет сыһыанын: алаас уола, кулуул чилиэнэ, Нам кыыһа, үөрэх оҕото.

Сороҕор тардыы сыһыарыыта утум-ситим туттуллан, бу өйдөбүл эбии уустугурар: доҕоруҥ саатын быатын төбөтө, Саха сирин дьонун-сэргэтин үлэтин түмүгүн туоһута. Тардыылаах аат тыл анал сыһыарыынан үөскүүр. Бу анал бэлиэ сирэйинэн, ахсаанынан тус-туһунан буолар^[1].

Аат тыл икки ахсааннаах: биир, элбэх. Бу формаларынан да, суолталарынан да утарыта турар, сибээстэһэн өйдөнөр дьиҥ грамматическай категория буолаллар. Биир ахсаан сыһыарыыта суох, а.э. нуул форма. Анал белиэтэ суоҕа суолтатын кэҥэтэр. Биир ахсаан бэлиэтиир:

• Предмет аатын;
• Чопчу биир предмети;
• Биир уустаах предметтэри түмэн, хомуйан көрдөрөрү.

Элбах ахсаан икки эбэтэр үгүс предмети бэлиэтиир. Онуоха предмет ахсаана чопчу ыйыллыбат: үлэһиттэр, мастар, оонньуурдар. Аат тыл элбэх ахсаана -лар сыһыарыынан үөскүүр. Уруулуу тылларын курдук, олус киэҥник туттуллар, дорҕоон өттүнэр 16 араастаах (-лэр, -нар, -нэр, тар, -тор уо. д.а.)^[1].

Ханнык да омук тылыгар биир саҥа чааһа атын саҥа чааһын суолтатын ылара баар буолар. Холобур, нуучча тылыгар итинник түбэлтэ элбэх: столовая ложка (прилагательное) — столовая открыласъ (существительное); приглашенные школьники (причастие) — приглашенные собрались (существительное). Саха тылыгар итинник эмиэ баар: Оҕо кытаанахтык утуйбут (тус туохтуур) — Утуйбут таҥаскын хомуй (аат туохтуур) — Утуйбут уу аһылыктаах (аат тыл)^[2].

• Афанасьев Петр Савич