Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Саҥа чааһа

Саҥа чааһа эбэтэр саҥа сороҕо (нууч. Часть речи) — тыл төрүт суолтатынан, хайдах уларыйарынан, этиигэ туттулларынан атын тылтан уратылаах буолар. Итиннэ олоҕуран тыллары тус-туспа бөлөххө араараллар. Ону саҥа чааһа диэн ааттанар. Холобур, предмети бэлиэтиир саҥа чааһа аат тыл буолар, оттон хайааһыны туохтуур көрдөрөр.

Маҥнайгы классификация

Саҥа чаастара аһаҕас эбэтэр сабыылаах кылаастарга арахсаллар: аһаҕас кылаастарга кэм аастаҕын аайы саҥа тылларынан эбиллэр кыахтаах кылаастар киирсэллэр, онтон сабыылаах бөлөхтөр ахсаан өттүнэн хааччахтаах уонна үксүгэр аҕыйах лексемалаах буолаллар. Үгүс тылларга аат тыллар уонна туохтуурдар аһаҕас бөлөххө киирсэллэр, онтон солбуйар ааттар уонна ситим тыллар сабыылаах бөлөххө киирсэллэр[1][2]. Бары тылларга аһаҕас бөлөхтөр бааллар, ол эрээри сабыылаах бөлөхтөр баар буолууларын боппуруоһа мөккүөрдээх: сорох учуонайдар этэллэринэн, сорох тылларга (чуолаан, изолирующей морфологиялаах тылларга) сабыылаах бөлөхтөр суох буолуохтарын сөп[1].

Саҥа чаастарын өссө туспа уонна көмө чаастарга араараллар: бастакылар үгэс буолбут синтаксическай функциялаахтар, иккистэр оннуктара суох. Саҥа аллайыылары сороҕор туспа категорияҕа араараллар, ханнык да бөлөххө киллэрбэттэр. Тус бэйэ суолталаах чаастарга аат тыллар, даҕааһын ааттар, сыһыаттар, туохтуурдар, ону кытта үгэс курдук ахсаан ааттар уонна солбуйар ааттар киирсэллэр; көмө чаастарга — предлогтар уонна кэлин эбиискэлэр, эбиискэлэр, артикллар уонна ситим тыллар[3]. Ону тэҥэ саҥа чаастарын икки ардыгар синкретизм зоналара бааллара нуучча тылын грамматикатыгар саҥа чаастарын утары туруоруута икки өрүттээх буолбакка, үс өрүттээх буоларын туоһулуур: тус бэйэ суолталаах (ЗЧР) — сентиметивнай (СЧР) — көмө (СлЧР) саҥа чаастара. Сентиметивнай[4] (араас сыаллаах-соруктаах эмоцияны уонна хаһыыны тиэрдэр) бөлөххө саҥа аллайыылар уонна тыаһы-ууһу үтүктэр тыллар киирсэллэр.

Саҥа чаастара

Саамай киэҥник тарҕаммыт чаастарга араарыы аат тылларга уонна туохтуурдарга араарыы буолар, ол эрээри бу араарыы универсальнай буолбатах. Араас кэмнэргэ учуонайдар аат уонна туохтуур икки ардыгар айылҕаттан бэриллибит араарыыта суох тыллары холобур курдук ылаллара, ол эрээри кэлин ити чахчылар хаттаан сыаналаммыттара уонна кириитикэлэммиттэрэ. Маннык араарыы төһө универсальнайа билигин да мөккүөрдээх.

Саха тылыгар маннык саҥа чаастара бааллар:

  1. Аат тыл (сир, мас, кинигэ, оҕо).
  2. Даҕааһын аат (кыһыл, саҥа, эйэҕэс).
  3. Ахсаан аат (биэс, онус).
  4. Солбуйар аат (мин, ити, хас).
  5. Туохтуур: тус туохтуур, аат туохтуур, сыһыат туохтуур (бар, барар, бараары).
  6. Сыһыат (түргэнник, сотору, олус).
  7. Эбиискэ (дуо, дуу, эрэ).
  8. Дьөһүөл (курдук, устун, тухары).
  9. Сыһыан тыл (ама, арааһа).
  10. Ситим тыл (уонна, оттон).
  11. Саҥа аллайыы (тыый, ычча).

Ааттар

Үксүн ааттарга аат тыллары уонна даҕааһын ааттары киллэрэллэр. «Аат тыл» диэн өйдөбүл үгэс курдук дьону, сирдэри уонна объектары бэлиэтиир саамай элбэх лексемалаах кылааска туттуллар. Аат тыллар синтаксис өттүнэн аргумент эбэтэр аргумент вершинатын оруолун толороллор. Ону таһынан ааттар предикат (нууч.) (сах. чааһа буолуохтарын сөп. Үгүс тылларга ааттар сорох бэлиэлэринэн уопсай ааттарга уонна анал ааттарга арахсаллар. Араас тылларга аат тыллар түһүктэнии, ахсаан, род (нууч.) (сах. уонна определённость категориялаах буолуохтарын сөп, ол эрээри бу категориялар хайаан да баар буолуохтаахтар диэн буолбатах.

Саха тылыгар аат саҥа чаастарыгар аат тыл, даҕааһын аат, солбуйар, ахсаан аат киирэр. Ааттар предмет, бэлиэ, ахсаан аатын ыйар эбэтэр солбуйар, ааттааһыны кытта ситимнээх өйдөбүлү биэрэллэр.

Аат тыл

Аат тыл — предмет эбэтэр киэҥник предмет курдук ылыныллар өйдөбүлү көрдөрөр саҥа чааһа. Аат тылга «ким?» уонна «туох?» диэн ыйытыыларга хоруйдуур тыллар бары киирсэллэр. Бастакы ыйытыы («ким?») дьоҥҥо эрэ сыһыаннаах, («туох?») — атын бары предметтэргэ уонна предмет курдук ылыныллар өйдөбүллэргэ, тыыннаахтарга (дьонтон ураты) сыһыаннаах.

Аат тыл түһүктэнэр, тардыы, ахсаан, кэпсиирэ сыһыарыытын ылынар.

Аат тылы ис хоһоонунан анал уонна уопсай диэн араараллар. Анал аат — предмет, көстүү тус аата. Уопсай аат предмет, өйдөбүл аатын туспа араарбакка көннөрү бэлиэтиир: куорат, дьиэ, киһи, дьол[5].

Даҕааһын аат

Даҕааһын аат — предмет эбэтэр көстүү бэлиэтин көрдөрөр тыл. Даҕааһын аат «Ханнык?» «Кимнээх-туохтаах?» «Хаһааҥҥы?» «Ханнааҕы?» «Хайа?» диэн ыйытыыга хоруйдуур[5].

Туохтуурдар

Туохтуур диэн дьайыыны уонна процеһы көрдөрөр лексемалаах частеречнай кылааһы ааттыыллар. Рональд Лангакер диэн лингвист бэлиэтээбитинэн, туохтуурдар аат тыллартан уратылара диэн, объектар уонна өйдөбүллэр икки ардыларынааҕы темпоральнай сыһыаннаһыыны ордук күүскэ көрдөрөллөр. Туохтуурдар этиигэ предикат оруолун толороллор, ол эрээри сорох тылларга аргумент быһыытынан эмиэ сылдьыахтарын сөп[6]. Сорох тылларга переходнай уонна непереходнай туохтуурдар грамматика өттүнэн уратылаах буолаллар, онтон атын тылларга активнай уонна стативнай туохтуурдарга арахсаллар. Көмө туохтуурдар туспа хос кылаастарга араарыллыахтарын сөп[7]. Туохтуурдарга кэм, аспект, киэп, туһаайыы уонна полярность категориялара көрсөллөр. Ону таһынан туохтуурдар бэйэлэрин аргуменнарын кытта сөпсөһөн ахсаан, род, сирэй уонна атын да категориялары көрдөрүөхтэрин сөптөр[8].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Schachter, Shopen, 2007, с. 3
  2. ↑ Сичинава, 2011
  3. ↑ Ча́сти ре́чи / В. М. Живов // Хвойка — Шервинский. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 412—413. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 34). — ISBN 978-5-85270-372-9.
  4. ↑ Середа, Е. В. (Евгения Витальевна) Морфология современного русского языка : место междометий в системе частей речи : учебное пособие. — Flinta, 2005. — ISBN 5-89349-905-0, 978-5-89349-905-6, 5-02-033341-7, 978-5-02-033341-3
  5. ↑ 1 2 Филиппов Г. Г., Винокуров И. П. Саха тыла. Тыл баайа. Саҥа дорҕооно. Тыл тутула: грамматика Бастакы тахсыыта. Сигэнии күнэ: 18 Ахсынньы 2025.
  6. ↑ Schachter, Shopen, 2007, с. 9
  7. ↑ Schachter, Shopen, 2007, с. 10—11
  8. ↑ Schachter, Shopen, 2007, с. 9—10

Литэрэтиирэ

  • Д. Сичинава. Части речи // Материалы для проекта корпусного описания русской грамматики. — 2011.
  • Paul Schachter, Timothy Shopen. Parts-of-speech systems // Language Typology and Syntactic Description: Volume 1: Clause Structure / Timothy Shopen. — Cambridge: Cambridge University Press, 2007. — Т. 1. — С. 1–60. — ISBN 978-0-521-58156-1.
  • Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. — 112 с. ISBN 5-7696-2400-0

Категориялар