Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Даҕааһын аат

Даҕааһын аат (нууч. Имя прилагательное) - барамай эбэтэр көстүү бэлиэтин көрдөрөр саҥа чааһа. Даҕааһын аат «Ханнык?» «Кимнээх-туохтаах?» «Хаһааҥҥы?» «Ханнааҕы?» «Хайа?» диэн ыйытыыга хоруйдуур саҥа чааһа. Этиигэ сүнньүнэн уларыйбат, үксүн быһаарыы буолар.

Даҕааһын аат саҥа чааһын быһыытынан бастакы уратытынан барамай араас бэлиэтин ааттааһын буолар:

  • хаачыстыбатын (үчүгэй, итии, сырдык);
  • быһыытын (төгүрүк, ньолбоҕор, суон);
  • кээмэйин (улахан, кэтит, бөдөҥ);
  • өҥүн (күөх, саһархай, ала), о.д.а. буолар[1].

Даҕааһын аат арааһа

  • Төрүт (маҥан, ыраас, саҥа, кирдээх, төгүрүк, токур);
  • Үөскээбит (оҕо-мсох, кэй-иик, тыа-тааҕы, саас-кы, сайыҥ-ҥы, дьиэ-лээх);
  • Киирии (чиэһинэй, сиэрэи, муударай);
  • Ааттыйбыт (күүстээх (кыайар), эдэрдэр (бааллар), саҥаны (биллибит)).

Даҕааһын аат уларыйбат, этиигэ быһаарыы буолар. Холобур: күүстээх киһи, күүстээх киһиттэн, күүстээх дьон.

Этиигэ кэпсиирэ буоллаҕына, кэпсиирэ сыһыарыытын ылынар. Холобур: Эн күүстээххин, биһиги эмиэ күүстээхпит.

Даҕааһын аат бэйэтэ быһаарар тыллаах буолуон сөп: олус кэрэ айылҕа, наһаа суон тиит, ураты интэриэһинэй кинигэ.

Ааттыйбыт даҕааһын элбэх ахсаан уонна тардыы сыһыарыытын ылар, түһүгүнэн уларыйар кыахтаах. Этиигэ туһаан, кэпсиирэ, толоруу буолуон сөп. Холобур: Күүстээхтэр кыайыахтара. Ким? — күүстээхтэр. Күүстээххин дьэ биллибит. Тугу биллибит? — күүстээххин. Күүстээҕи күүстээх баһыйар. Кими баһыйар? — күүстээҕи. Уол чахчы күүстээх эбит. Хайдах эбитий? — күүстээх эбит.

Сорох даҕааһын аат тылга толору көспүт: кырдьаҕас (старик), ыраахтааҕы (царь), өстөөх (враг), муҥурдаах (аппендицит), бэлиэлээх (кырынаас), о.д.а[2].

Даҕааһын аат үөскүүр ньымата

Даҕааһын аат атын саҥа чааһыттан уонна даҕааһынтан араас ньыманан үөскүүр: Сыһыарыынан:

  • Ааттартан (дьиэ-лээх, сыл-лааҕы);
  • Туохтууртан (толор-угас, аһ-аҕас).

Аттарыынан (сырдык кыһыл, хара маҥаас)[2].

Даҕааһын ааты саҥарар саҥаҕа туттуу

Даҕааһын аат кэпсэтии да тылыгар, уус-уран айымньыга да бэрт киэҥник туттуллар. Предмет бэлиэтин көрдөрөр буолан, тылы-өһү олус байытар, киэргэтэр. Саха тылыгар араас бэйэлээх синоним, антоним суолталаах даҕааһын олус элбэх. Ол ордук олоҥхо баай-талым тылыгар толору көстөр. Даҕааһыны көспүт суолтаҕа туттар түбэлтэ эмиэ элбэх буолар: тимир күрдьэх — тимир сүрэх. Кыһыл тылынан кынаттанар.

Кэнники кэмҥэ нуучча тылын сабыдыалынан даҕааһын ааты аат туохтуур үтүрүйэн эрэр: сабыылаах түннүк — сабыллыбыт түннүк[2].

Даҕааһын ааты таба суруйуу

  1. Миэстэ эбэтэр кэм өйдөбүллээх сорох даҕааһын аат бүтүүтүгэр уһун, киэҥ аһаҕас дорҕоон суруллар: аллараа этээс, үөһээ мутук, киэһээ чэй (сыһыаты кытары тэҥнээҥ: аллара түс, үөһэ көр, киэһэ үлэлээ);
  2. -н дорҕоонунэн бүтэр олоххо -ҥы эбиллэригэр төттөрү дьүөрэлэһии сурукка бэлиэтэнэр: сайыҥҥы, үнүрүүҥҥү, илиҥҥи (тэҥнээҥ: арҕааҥы, сарсыардааҥы, үөһээҥи);
  3. -ҥы (-кы, -гы) сыһыарыылаах даҕааһын таһаарыы түһүккэ бүтүү кыараҕас аһаҕас дорҕооно уларыйбат, кэҥээбэт: сайыыҥҥыттан, үнүргүттэн (сайыыҥҥАттан, үнүргЭттэн буолбат);
  4. -ааҥы бүтүүлээх даҕааһын диэри дьөһүөлү кытары туттуллуннаҕына, хоһуласпыт -ҥҥ- суруллар: киэһээҥҥэ диэри, күнүскээҥҥэ диэри (тэҥнээҥ: сарсыардааҥы салгын, бэҕэһээҥи оонньуу);
  5. Олоҕо нууччалыытынан киирбит даҕааһыны таба суруйарга аһаҕас дорҕоон дьүөрэлэһиитин сокуона дьаайар:
  • даҕааһын олоҕор биирдэ кэлин аһаҕас дорҕоон баар буоллаҕына, бүтүүтүгэр -ай суруллар: кубическай, общественнай, экономическай;
  • даҕааһын олоҕор наар илин аһаҕас буоллаҕына, бүтүүтүгэр -эй суруллар: лирическэй, критическэй, химическэй;
  • Оттон охсуулаах -ой бүтүүлээх даҕааһын уларыйбакка бэйэтинэн суруллар: легковой, рядовой, винтовой[1].

Даҕааһын ааты саҥа чааһынан ырытыы бэрээдэгэ

  1. Ыйытыыта, суолтата (төрүт, ааттыйбыт);
  2. Олоҕо (нууч.) (сах. (төрүт, үөскээбит, киирии);
  3. Үөскээбит (сыһыарыынан/паараласпыт);
  4. Күүһүрдэр/кыччатар форма (эбиискэ/сыһыарыы, хатыланар, аттарыы);
  5. Таба суруйуу быраабылата;
  6. Этиигэ ханнык чилиэн буолара (быһаарыы, туһаан, толоруу, кэпсиирэ)[2].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Филиппов Г. Г., Винокуров И. П. Саха тыла. Тыл баайа. Саҥа дорҕооно. Тыл тутула: грамматика Бастакы тахсыыта. Сигэнии күнэ: 22 Ахсынньы 2025.
  2. ↑ 1 2 3 4 Неустроев Н. Н. Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ (рус.).

Категориялар