Кумык тыла
Кумык тыла (бэйэлэрин тылларынан: къумукъ тил) — кумыктар тыллара. Дагестааҥҥа, Чэчиэн өрөспүүбүлүкэтин хоту өттүгэр, Хотугу Осетия Моздок оройуонугар тарҕаммыт. Түүр тылларын кыпчаак бөлөҕөр киирэр (карачай-балкаар, ногаай уо.д.а. тыллары кытта). Саҥарар дьонун ахсаана 450—500 тыһыынча киһи.
Кумык тыла — Дагестаан алта «литератууралаах тылларыттан» биирдэстэрэ. XIX үйэ саҕалыытыгар дылы кумык тыла хотугу Дагестаан лингва-франка (омуктар ыккардыларыгар туттуллар) тыла этэ.
Фонология
| Инники | Кэнники | |||
|---|---|---|---|---|
| Сабыылаах | и [i] | уь [y] | ы [ɯ] | у [u] |
| Орто | e [e] | оь [ø] | o [o] | |
| Аһаҕас | ә [æ] | a [a] | ||
| Labial | Dental | Lateral | Palatal | Velar | Uvular | Glottal | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Plosive | voiceless | п [p] | т [t] | к [k] | къ [q]¹ | |||
| voiced | б [b] | д [d] | г [ɡ] | къ [q̬]² | ||||
| Fricative | voiceless | ф [f] | c [s] | ш [ʃ] | x [χ] | гь [h] | ||
| voiced | в [β] | з [z] | ж [ʒ] | гъ [ʁ] | ||||
| Affricate | voiceless | ч [tʃ] | ||||||
| voiced | дж [dʒ] | |||||||
| Nasal | м [m] | н [n] | нг [ŋ] | нг ([ɴ]) | ||||
| Liquid | p [r] | л [l] | ||||||
| Approximant | й [j] | |||||||
- ¹- in the middle and at the end of words къ voiceless
- ² - at the beginning of words къ voiced
Суруга
Латыын алпабыыта (1927–1937)
| A a | B b | C c | Ç ç | D d | E e | F f | G g |
| Ƣ ƣ | H h | I i | J j | K k | L l | M m | N n |
| Ŋ ŋ | O o | Ɵ ɵ | P p | Q q | R r | S s | Ş ş |
| T t | U u | V v | W w | X x | Y y | Z z | Ƶ ƶ |
| Ь ь |
Кирииллиссэ (1937 - билингнги кэмэҕэ)
| А а | Б б | В в | Г г | Гъ гъ | Гь гь | Д д | Е е |
| Ё ё | Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Къ къ | Л л |
| М м | Н н | Нг нг | О о | Оь оь | П п | Р р | С с |
| Т т | У у | Уь уь | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш |
| Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
Диалектээх классификация
Кумык тылаҕа араар аныгыскы диалектар:
- Буйнак
- Хасавюрт
- Кайтаг
- Хайа иннэ
- Тер
Быһаарыылар
Эбии бу тиэмэҕэ
| Төрүт тыл | |||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Огур бөлөҕө | |||||||||||||||||
| Көннөрү түүр бөлөҕө |
| ||||||||||||||||
| Оҥоһуу тыл | |||||||||||||||||
1 Булкаас тыл; † Өлбүт. | |||||||||||||||||
 Арассыыйа ил тыллара |
|
|---|---|
| Федераал тыл | Нуучча |
| Федерация субъектарын тыллара | Абазин • Аваар • Агул • Адыыг • Азербайдьаан • Алтай • Башкиир • Бүрээт • Даргин • Ингуш • Кабарда-Черкес • Калмык • Карачаай-Балкаар • Коми • Кырыым татаардарын • Кумык • Лак • Лезгин • Ноҕай • Марий (Хайатааҕы Марий, Ходуһалаах Марий) • Мордва (Мокша, Эрзя), • Осетин • Рутул • Саха • Табасаран • Татаар • Тат • Тыва • Удмурт • Украин • Хакас • Цахур • Чэчиэн • Чуваш |
| Официальнай стаатустаах тыллар | Вепс • Долгаан • Казах • Карел • Коми-Перем • Мансий • Ненец • Селькуп • Финн • Хантый • Чукча • Эбэҥки • Эбээн • Дьүкээгир (Хотугу Дьүкээгир, Соҕурууҥу Дьүкээгир) |