Нууччалар

Нууччалар
Ахсаан уонна ареал
Барыта: ≈134,1 млн киһи
Арассыыйа Арассыыйа: 105 579 179 (2021 биэрипиһэ) Украина Украина: 8 334 141 (2001 биэрэпиһэ) Без учёта Автономной Республики Крым и Севастополя — 6,9 млн чел. Казахстаан Казахстаан: 3 000 611 (2023 сыанабыла) АХШ АХШ: 3 163 084 Германия Германия: 2 213 000 (сыанабыл) Узбекистан Узбекистан: 720 300 (2021 сыанабыла) Беларусь Беларусь: 706 992 (2019 биэрипиһэ) Канаада Канаада: 622 445 (2016) Латвия Латвия: 463 587 (2021) Кыргыстаан Кыргыстаан: 341 351 (2021 сыанабыла) Эстония Эстония: 315 252 (2021) Израиль Израиль: ≈ 200 000—300 000 Аргентина Аргентина: 250 000 Түркменистаан Түркменистаан: 242 307 (2012 биэрипиһэ) Франция Франция: от 200 000 до 500 000 Бразилия Бразилия: ≈ 200 000 Литва Литва: 141 122 (2021 биэрипиһэ) Италия Италия: 120 459 Приднестровье Приднестровье: 161 300 (2015 биэрипиһэ) Азербайджан Азербайджан: 119 300 (2009 биэрипиһэ) Молдавия Молдавия: 111 726 (2014 биэрипиһэ) Финляндия Финляндия: 85 534 Австралия Австралия: 74 317 Испания Испания: 72 234 (2017) Соҕуруу Кэриэйэ Соҕуруу Кэриэйэ: 61 149 ХАЭ ХАЭ: 56 000 Кууба (дойду) Кууба (дойду): 50 200 Улуу Британия Улуу Британия: 49 043 Румыния Румыния: 35 791 Чехия Чехия: 35 759 Таджикистан Таджикистан: 34 838 (2010 биэрипиһэ) Венесуэла Венесуэла: 34 600 Австрия Австрия: 30 249 Грузия Грузия: 26 453 (2014 биэрипиһэ) Абхазия Өрөспүүбүлүкэтэ Абхазия Өрөспүүбүлүкэтэ: 22 064 (2011 биэрипиһэ) Кытай Кытай: 15 609 Гонконг Гонконг: 5000 Болгария Болгария: 15 595 Норвегия Норвегия: 13 914 Польша Польша: 13 000 Армения Армения: 11 911 (2011 биэрипиһэ) Саҥа Зеландия Саҥа Зеландия: 10 235 Катар Катар: 5000 Сербия Сербия: 3290 Эквадор Эквадор: 1000
Дьүһүннээһин
Тыл	нуучча тыла
Итэҕэл	традиционно православие (старообрядчество киирэр)
Киирэр	илин славяннар
Уруулуу омуктар	украиннар, белорустар, русиннар
Этническай бөлөхтөр	хоту нуучча, соҕуруу нуучча, казактар, сибиряктар, атыттар
Төрүтэ	былыргы славяннар, былыргы нууччалар омуктара
Биики Хааһахха миэдьийэ билэлэр

Нууччалар (нууч. русские) — илин славян омуга, Арассыыйаҕа (Конституцияҕа олоҕуран судаарыстыбаны тэрийэр норуот буолар) уонна Европаҕа саамай элбэх ахсааннаах. Украинаҕа, Казахстаанҥа, АХШ-ҕа, Германияҕа уонна да атын дойдуларга нууччалар улахан общиналара бааллар. Нуучча норуотун култуурата былыргы үгэстэрдээх уонна билиҥҥи Арассыыйа бары култууратын олоҕо буолар. Төрүт уонна национальнай тыллара — нуучча тыла. Итэҕэллээх нууччалар — сүрүнэн православнайдар.

Нуучча омуга Былыргы Русь кэмигэр түмүллүбүт илин славян биис-уустарыттан үөскээбитэ. Нуучча омуга атын Европа омуктарын, ордук атын илин славяннарын — белорустары, украинецтары уонна русиннары — кытта элбэх уопсай устуоруйа уонна култуура бэлиэлээх. Нууччалар устуоруйалара элбэх атын омуктар устуоруйаларын кытта ыкса ситимнээх, ол нуучча тылын уонна нуучча култууратын тарҕатыыга көмөлөспүтэ. Нуучча тыла Арассыыйаҕа, Белоруссияҕа, Казахстаанҥа, Киргизияҕа официальнай тыл буолар. Ону тэҥэ, нуучча тыла ССРС ыһыллыбытын кэннэ үөскээбит атын судаарыстыбаларга тарҕаммыт.

Этноним

Норуот аата русь (был.-нууч. уонна сыарк.-слав. рѹсь) диэн киэҥник тарҕаммыт барылынан бастаан скандинавтары (варягтары) бэлиэтиир этэ уонна былыргы нуучча тылыгар былыргы скандинавтыы тылтан киирбит: был.-сканд. rōþr — «эрдииһит» уонна «эрдиир хараабылынан айан», финн тылынан ruotsi диэҥҥэ кубулуйан баран был.-нууч. рѹсь буолбут, онтон сыыйы скандинавскай элитаттан былыргы Русь норуотун барытыгар көһөрүллүбүт. Маны таһынан хотугу иранскай, славянскай уонна сорох атын этимологиялар бааллар.

Русский диэн сорҕото субстантивированнай даҕааһын аат. Бу бастаан русские люди, русский человек диэн икки тыл холбоһугуттан тахсыбыт, онно иккис тыл туспа туттуллара аҕыйаабыт (эллипсис). Былыргы нуучча даҕааһына рѹсьскъ, рѹсьскыи диэн был.-рус. рѹсь диэн ааттан, ол эбэтэр рѹс- төрдүттэн -ьск- диэн сыһыарыы көмөтүнэн үөскээбит, холобур, назаретьскъ «Назареттан сылдьар» курдук. Русь диэн тиэрмин илиҥҥи славяннар судаарыстыбаларын аата уонна кинилэр бастакы этнонимнара этэ. Рѹсь диэн этноним (биир. ахс. эр киһи рѹсинъ, дьахтар рѹска) бэйэ аатынан XVIII үйэҕэ дылы туттуллубут. XVII—XVIII үйэттэн Рѹсь оннугар кинигэ тыла россияне диэн киирбит, онтон кэлин XVIII—XIX үйэттэн, нуучча норуотун үс сомоҕолоһуута диэн концепция олохтоммутун кэннэ — литэрэтииринэй тылга великороссы диэн этноним баһылаабыт. XIX үйэҕэ саҥарар тыл сабыдыалынан литэрэтииринэй тылга русские диэн этноним олохсуйбут, ол кэмҥэ бу тылынан илиҥҥи славяннар үс салаалара бары ааттаналлара, уонна 1917 сыл кэнниттэн (уопсай биэрэпис 1926 сыллаахха эрэ буолбута) — великоростар эрэ ааттанар буолбуттара.

Ахсааннара

Аан дойду дойдуларынан нууччалар (каартаҕа нуучча төрүттээх эбэтэр нуучча гражданстволаах дьон баар буолуохтарын сөп):
     более 100 млн      более 1 млн      более 100 тыс.      более 10 тыс.      более 1 тыс.      нет данных

Нууччалар бары ахсааннара 134 мөл киһи буолар (атын сыыппараларынан: 125—129 мөл киһиттэн 150 уонна 167 мөл киһиэхэ тиийэ). Олортон Арассыыйаҕа 105,6 мөл киһи олорор (2021 сыллааҕы биэрэпис сыыппаралара), ол аата дойду нэһилиэнньэтин 71,73%-на эбэтэр бэйэтин омугун биэрэпискэ эппит дьон уопсай ахсааныттан 80,85 % [2010 сыллаахха — 111,0 мөл. киһи (Кырыым Өрөспүүбүлүкэтин уонна Севастополь куораты ааҕан туран — 112,5 мөл. киһи); 77,71 % уонна 80,90 %]. 2010 сыллааҕы сыыппараларга олоҕуран, аан дойду бары нууччаларыттан 86%-на Арассыыйаҕа, 11,5%-на урукку ССРС өрөспүүбүлүкэлэригэр уонна 2,5%-на атын дойдуларга олороро.

В. П. Максаковскай сыыппараларынан, 1989 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Арассыыйа тас өттүгэр ССРС-ка 25,3 мөллүйүөн нуучча олорбута: Украинаҕа 11,3 мөл. эбэтэр 44,9%-на, Казахстааҥҥа 6,2 мөл. эбэтэр 24,6%-на, Узбекистааҥҥа 1,7 мөл. эбэтэр 6,5%-на уонна Белоруссияҕа 1,3 мөл. эбэтэр 5,3%-на. Ону таһынан, Арассыыйа тас өттүгэр өссө атын омук 11,2 мөл нууччатыйбыт киһитэ олорбута, ону холбоон 1990-с сыллар саҕаланыытыгар саҥа тас дойдуларга 36-37 мөл нуучча уонна нууччалыы саҥарар киһи баар буолбута эбэтэр бу дойдулар бүтүн нэһилиэнньэтин 1/4-н ааһара. Саамай элбэх ахсааннаах община Украинаҕа (20 мөл. киһи), Казахстааҥҥа (7,8 мөл. киһи), Белоруссияҕа (3,2 мөл. киһи) уонна Узбекистаҥҥа (2,2 мөл. киһи) баара.

1989 сылтан 2007 сылга диэри СНГ уонна Прибалтика дойдуларыттан Арассыыйаҕа 3,64 мөллүйүөн нуучча көспүтэ. 1991 сылтан 2006 сылга диэри эмиграция, депопуляция уонна атын омукка киирии түмүгэр урукку ССРС дойдуларыгар нуучча ахсаана 25-30 мөллүйүөнтэн 17 мөллүйүөҥҥэ диэри аччаабыта. 2006 сыллаахха Арассыыйа тас өттүгэр саамай элбэх нуучча Украинаҕа (8 мөл киһиттэн тахса), Казахстааҥҥа (6 мөл киһиттэн тахса), Белоруссияҕа (1 мөл киһиттэн аҕыйах арыый элбэх) уонна Узбекистаҥҥа (2000-с сыллар саҕаланыытыгар ыаммытынан 1 мөл киһиттэн тахса) олороро). 2016 сыллаахха Сэбиэскэй кэннинээҕи Орто Азияҕа нуучча ахсаана быһа барыллаан 4,7-4,8 мөл. киһи диэн сыыппараламмыта, онтон 3/4-н тахсата Казахстааҥҥа олорор.

Арассыыйа Федерациятын нэһилиэнньэтин үгүс өттүн ылаллар, ону таһынан урукку ССРС дойдуларыгар эмиэ биллэр-көстөр ахсааннаахтар: Украинаҕа, Белоруссияҕа, Казахстаҥҥа, Узбекистааҥҥа, Латвияҕа, Киргизияҕа, Эстонияҕа, Литваҕа, Молдавияҕа, Туркменияҕа уонна сорох билиниллибит уонна билиниллибэтэх судаарыстыбаннай тэриллиилэргэ — Приднестровскай Молдова Өрөспүүбүлүкэтигэр, Луганскай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтигэр, Донецкай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтигэр. Улахан общиналар АХШ-ҕа, Канаадаҕа, Бразилияҕа, Германияҕа бааллар.

Урукку ССРС дойдуларыгар нуучча ахсаана 2018—2019 сылларга 10,8-11,6 мөл киһи диэн сыаналаммыта.

Демографическай характеристикалар

Арассыыйа нэһилиэнньэтин уонна 1988—1989 сылларга көһөн кэлбит дойдуларын сорох этнодемографическай характеристикалара.

	Арассыыйа	Кыра төрөөһүннээх дойдулар	Орто төрөөһүннээх дойдулар	Үрдүк төрөөһүннээх дойдулар
Арассыыйата суох ССРС нэһилиэнньэтин үллэһигэ, %	—	50,1	14,5	35,4
Уопсай төрөөһүн коэффициента	2,02	1,95	2,51	3,72
ол иһигэр нууччаларга	1,95	1,83	1,72	2,16
Оҕо өлүүтүн коэффициента	17,8	12,7	22,2	35,1
ол иһигэр нууччаларга	17,7	12,3	17,4	23,3
15 саастарыгар диэри тыыннаах хаалар оҕолор орто ахсааннара	1,97	1,91	2,42	3,52
ол иһигэр нууччаларга	1,91	1,8	1,69	2,1
Арассыыйаны таһынан ССРС сиригэр баар нууччалар уопсай ахсааннарыгар ыйыллыбыт дойдуларга олорор нууччалар үллэһигэ, %	—	57	5,3	37,7
Ыйыллыбыт дойдулар нэһилиэнньэлэригэр нууччалар ахсааннара, %	81,5	20,7	6,7	19,3
Нууччалар нэһилиэнньэлэриттэн куорат олохтоохторун ахсаана, %	77	88	89	87
Нууччалар нэһилиэнньэлэриттэн уопсай дьиэ кэргэн ахсааныгар биир омуктаах дьиэ кэргэн ахсаана, %	87	39	50	69
Нууччалар дьахталлара бастакы ыал буолууларын уопсай ахсааныгар биир омуктаах ыал буолуу ахсаана, %	89	42	46	72

Этнографическай бөлөхтөр

Хаһаайыстыбаҕа, олорор эрэгийиэн, норуот култууратын уратыларын, итэҕэллэринэн арахсыыларыгар олоҕуран нууччалар хас да этнографическай бөлөхтөргө (горюны, тудовляне, цуканы уонна да атыттар), субэтностарга (казактар, полехтар, помордар, сибиряктар) уонна итэҕэл этнос бөлөхтөрүгэр (духобордар, липованнар, кержактар) араарыллаллар.

Типы великороссов. Ридпат универсальнай устуоруйата, 1897. Ортотугар икки эр киһи — Москва куорат олохтоохторо

Сүрүннэрэ хотугу нуучча уонна соҕурууҥҥу нуучча этнографическай бөлөхтөрө буолаллар. Сэбиэскэй этнограф Д. К. Зеленин 1927 сыллааҕы «Восточнославянская этнография» диэн сүрүн үлэтигэр кинилэри тус-туспа илиҥҥи славян норуоттарынан ааҕар этиитэ эрдэтээҥҥи сэбиэскэй устуоруйаҕа аҕыйах кэмҥэ эрэ баһылаан турардаах.

Физическай антропология уонна генетика

Нуучча дьонун антропологическай бэлиэлэрэ сиһилии үөрэтиллибиттэр.

Нуучча популяциялара антропологическай өттүнэн биир кэлим буолаллар. Кинилэр орто антропологическай көрдөрүүлэрэ Арҕаа Европа орто кээмэйдэрин кытта сөп түбэһэллэр, эбэтэр кинилэртэн арыый да тус-туспа буолаллар эрээри, син-биир Арҕаа Европа бөлөхтөрүн иһигэр киирэр көрдөрүүлэринэн хаалаллар.

Маннык бэлиэлэр нууччалары Арҕаа Европа популяцияларыттан араараллар:

• Шатеннар саһархай уонна хара баттахтаахтардааҕар баһыйаллар, харах өҥнөрүттэн халлаан күөх, сиэрэй, от күөх өҥнөр баһыйаллар.
• Хаас уонна бытык ортотунан үүнэллэр.
• Сирэйдэрэ орто киэҥ.
• Сирэйдэрин орто горизонтальнай профила уонна муннуларын орто үрдүк хоҥуруулара баһыйар.
• Сүүс кыра иҥнэллээх, онтон хаастарын үрдэ арыый мөлтөхтүк сайдыбыт.

Нуучча дьонугар эпикантус олус сэдэхтик көстөр. 8,5 тыһыынчаттан тахса эр дьону чинчийбиттэригэр, эпикантус 12 эрэ киһиэхэ көстүбүт, ол да буоллар, олус саҕаланыы стадиятыгар эрэ. Маннык эпикантус сэдэхтик көстүүтэ Германия олохтоохторугар эмиэ баар.

Биолого-генетическэй чинчийиилэр түмүктэринэн, генетическэй өттүнэн бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимэ суох икки бөлөх нуучча популяциялара араарыллаллар. 2008 сыллааҕы Арассыыйа-Эстония чинчийиитигэр уонна да атын үлэлэргэ маннык дааннайдар ылылыннылар. Y-хромосоманан Нуучча Хотутугар баар популяциялар «хотугу уонна соҕуруу нууччалар икки ардыларыгар улахан уратылар» көстүбүттэр.

Киин уонна соҕуруу нууччалар, ол аата нуучча популяцияларын баһыйар үгүс аҥаара, Y-хромосома маркёрдарын чинчийиитин түмүгүнэн, атын илиҥҥи уонна арҕааҥы славяннардыын (словаактар уонна чехтар), ону тэҥэ венгрдардыын уонна арумыыннардыын (сорох көрдөрүүлэринэн эстонецтар уонна соҕуруу шведтэр эмиэ киирэллэр) биир «Илин Европа» кластерыгар киирэллэр. Генетическэй өттүнэн бары илиҥҥи славяннар арҕааҥы славяннардыын «туох да уратылара суох», атыннык эттэххэ, биир тэҥнэр. Маннык киэҥник тарҕаммыт славяннар, ордук нууччалар, генетикаларын ыраастык хаалларыылара дьиктитик көстөр. МтДНК маркёрдарын, ону тэҥэ аутосома маркёрдарын чинчийиитин түмүгүнэн, нууччалар Киин уонна Илин Европа атын популяцияларыгар майгынныыллар, илиҥҥи славяннар популяциялара аутосома маркёрдарынан олус биир соҕустар уонна чугас олорор финн-угор, түүр уонна хотугу кавказ омуктарыттан улахан уратылаахтара быһаарыллыбыт.

Хотугу нууччалар атын, киэҥ «Хотугу Европа» диэн генетическэй кластерга киирэллэр, ол кластерга балтар (латыыштар уонна литовецтар), германнар (ньиэмэстэр, норвежецтэр), ону тэҥэ антропологическай өттүнэн саамай европеизацияламмыт Прибалтика-финн норуоттара (коми, финн, эстонецтар уонна кареллар, вепстар уонна ижордар холбоһуктара) бааллар. Ол гынан баран, финн-угордартан балтарга майгыннаһыылара ордук күүскэ көстөр уонна Хотугу Нуучча бары популяцияларыгар уларыйбат (онтон финн-угор норуоттарыгар майгыннаһыылара тус-туспа). мтДНК-нан хотугу нууччалар Хотугу Европа (норвежецтэр, ньиэмэстэр, шведтэр, поляктар, литовецтэр, ирландецтэр, шотландецтэр) генофоннарыгар майгынныыллар. Хотугу нууччалар атыннара аутосома маркерынан CCR5de132, палеоантропология дааннайынан уонна араспаанньалары ырытыынан эмиэ бигэргэтиллибит. Ол да буоллар, финн-угор норуоттарын (финн, карел, коми, мордва уонна мари) митохондриальнай генофоннара хотугу нууччалартан саамай тэйиччи баара быһаарыллыбыт. Аутосома маркердарын үөрэтии эмиэ хотугу нууччалары атын Европа норуоттарын кытта чугаһатар уонна хотугу нуучча генофоннатыгар финн-угор миграционнай араҥата баарын саарбахтыыр. Бу дааннайдар Балтика байҕалын тулатыгар былыргы палеоевропейскай субстрат баара харалла сылдьыбыт буолуон сөп диэн сабаҕалааһыны оҥорорго кыах биэрэр, онно былыргы славян биис уустара күүскэ көспүттэр.

Нуучча бары популяцияларыгар монголоиднай популяцияларга характердаах генетическэй бэлиэлэр олус аҕыйахтык көстөллөр. Нууччаларга илиҥҥи евразийскай маркёрдар көстүүлэрэ Европа ортотунан көрдөрүүлэргэ сөп түбэһэр.

Онон, антропологтар, устуоруктар уонна лингвистэр (холобур, академик В. Л. Янин үлэлэрин көрүөххэ сөп) былыргы новгородецтар (словеннар) уонна кинилэр тыллара илиҥҥи славяннарга буолбакка, балтика славяннарыгар чугастара бигэргэтиллэр. Билиҥҥи хотугу уонна киин-соҕуруу нууччалар Y-хромосоманан, митохондриальнай ДНК-нан уонна аутосома маркерынан CCR5de132 икки тус-туспа генетическэй кластерга киирэллэр. Киин уонна соҕуруу нууччалар Илин Европа кластерыгар киирэллэр уонна генетическэй өттүнэн атын илиҥҥи, ону тэҥэ арҕааҥы славяннардыын (словаактар уонна чехтардыын) биир соҕустар. Оттон хотугу нууччалар хотугу-европа кластерыгар поляктардыын, балтардыын уонна герман норуоттардыын киирэллэр. Онон, хотугу нууччалар бары славян норуоттарыттан поляктардыын эрэ генетическэй өттүнэн чугастар, ол эрээри поляктар сорох көрдөрүүлэринэн син-биир славяннарга чугастар, онтон хотугу нууччалар генетическэй өттүнэн «соҕурууҥҥуларга холбоспоттор» уонна ол гынан баран, балтика норуоттарын кытта биир тэҥнэр.

Тыл

Нуучча тыла индоевропейскай тылларын дьиэ кэргэнин иһинээҕи славянскай тыллар илиҥҥи бөлөҕөр киирэр. Нуучча тылыгар кириллицаттан төрүттээх нуучча алпаабытыгар олоҕуран сурук-бичик туттуллар.

Нуучча тыла ХНТ алта официальнай тылыттан биирдэстэрэ буолар. «Language Monthly» (1997 сыл, № 3) сурунаалга бэчээттэммит сыыппаранан, ол кэмҥэ аан дойду үрдүнэн 300 сыыппара мөл. киһи нуучча тылын билэрэ (ол аата киэҥник тарҕаныытынан 5-с миэстэни ылара), онтон 160 сыыппара мөл. киһи төрөөбүт тылынан ааҕынара (аан дойдуга 7-с миэстэ). 1999 сыллааҕы сыанабылынан аан дойдуга нууччалыы саҥарар дьон ахсаана уопсайа 167 мөл. кэриҥэ, өссө 110 сыыппара мөл. кэриҥэ киһи иккис тыл быһыытынан билэр.

Гэллап Института ССРС кэннинээҕи дойдуларга нуучча тылыгар сыһыаны чинчийиитигэр Беларусь нэһилиэнньэтин 92 сыыппара %, Украинаҕа 83 сыыппара %, Казахстаҥҥа 68 сыыппара % уонна Кыргыстааҥҥа 38 сыыппара % ыйытыы кэмигэр ыйытык лииһин нууччалыы толорорго талбыт. Институт бу чинчийиитин «Russian as the Mother Tongue» («Нуучча тыла төрөөбүт тыл быһыытынан») диэн ааттаабыт.

АХШ Нью-Йорк штаакка 2009 сыллаахха быыбар туһунан сокуоҥҥа көннөрүү оҥоһуллубута. Ол сокуонунан штаакка миллионтан тахса киһи олорор бары куораттарыгар быыбар бырассыаһыгар сыһыаннаах бары докумуоннар нуучча тылыгар тылбаастаныахтаахтар. Нуучча тыла Нью-Йоркка быыбар официальнай матырыйааллара бэчээттэниэхтээх аҕыс омук тылыттан биирдэстэрэ буолбут.

1991 сылга диэри нуучча тыла ССРС-га омуктар икки ардыларынааҕы кэпсэтии тыла буолара, дьиҥэр, судаарыстыба тылын оруолун толороро. Урукку ССРС-ка киирбит дойдуларга нэһилиэнньэ улахан аҥаарыгар төрөөбүт тыл быһыытынан уонна омуктар икки ардыларынааҕы кэпсэтии тыла буолан туттуллар. Урукку ССРС-тан көһөн кэлбит дьон хомуурунньук олорор сирдэригэр (Израиль, Германия, Канаада, АХШ, Австралия уо.д.а.) нууччалыы сурунааллар тахсаллар, араадьыйа ыстаансыйалара, телевизионнай ханааллар үлэлииллэр, нуучча тылын үөрэтэр оскуолалар аһыллыбыттар. Израильга нуучча тыла орто оскуолалар үрдүкү кылаастарыгар иккис омук тылын быһыытынан үөрэтиллэр. Илин Европа дойдуларыгар 1980-с сыллар бүтүүлэригэр диэри нуучча тыла оскуолаларга сүрүн омук тыла этэ.

МКС-ка үлэлиир бары космонавтар кэпсэтиигэ туттуллар нуучча тылын булгуччу үөрэтэллэр.

Түөлбэ тыллар

Нуучча тылыгар икки түөлбэ тыл (наречие) бөлөҕө араарыллар: хотугу нуучча (окающай) уонна соҕуруу нуучча (акающай). Ол бөлөхтөр хас биирдиилэрэ кыра бөлөхтөргө арахсаллар. Хотугу уонна соҕуруу түөлбэ тыллар икки ардыларыгар орто нуучча саҥата тарҕаммыт сирэ баар. Хотугу нуучча уонна соҕуруу нуучча бөлөхтөрүн кыраныыссалара Псков — Тверь — Москва — Нижний Новгород устун ааһар.

Хотугу түөлбэ тылга үс саҥа бөлөҕө араарыллар: Ладога-Тихвинскай, Вологодскай уонна Костромской. Соҕуруу түөлбэ тылга биэс саҥа бөлөҕө араарыллар: Арҕаа, Үөһээ Днепр, Үөһээ Десна, Курскай-Орловскай уонна Илиҥҥи (Рязанскай). Көһөрүллүү кэмигэр үөскээбит орто нуучча саҥаларыгар Гдовскай, Псковскай уонна Владимирскай-Волгатааҕы бөлөхтөр киирэллэр.

Орто нуучча түөлбэтин бөлөҕүн олоҕуран, нуучча тыла биир кэлим буолар.

Билигин оскуола үөрэҕэ уонна маассабай информация сайдыбыттарынан, түөлбэ тыллар уратылара аҕыйаатылар.

Этническай устуоруйа

Славяннар этногенезтара

Лингвистическай дааннайдарга олоҕуран, праиндоевропейскай тыл ыһыллыбытын кэннэ б. э. и. иккис тыһыынча сылларга Киин Европаҕа бастатан туран протогерманецтары уонна протоиталиктары кытта ситимнээх славяннар өбүгэлэрэ олорбуттара диэн сабаҕалыахха сөп. Б. э. и. бастакы тыһыынча сылларга праславянскай тыл үөскээбит. Бу тыл түөлбэ тыллара б. э. и. бастакы тыһыынча сыл бүтүүтэ — б. э. III—V үйэлэргэ үөскээбиттэрэ диэххэ сөп. Бу кэмҥэ тыл саҥарааччылара балт, иранец, германец, фракиец уонна кельт уустарын кытта алтыспыттар, ол эрээри саамай улахан маарыннаһыы балт тылларыгар көстөр. Бастакы тыһыынча сыл бүтүүтэ диэри славяннар өлбүт дьону уматар үгэстээхтэрэ, ол иһин орто үйэлэр иннинээҕи славяннары үөрэтэр антропологическай дааннайдар суохтар. Орто үйэлэрдээҕи славяннар антропологияларын дааннайдарыгар олоҕуран, ол кэмҥэ (баҕар иннинэ да) биир соҕотох славянскай антропологическай тиип суоҕа диэн түмүккэ кэлиэххэ сөп. Археология дааннайынан, славяннар бэйэтэ туспа этнотыл биирдэмин быһыытынан б. э. и. бастакы тыһыынча сыл ортотугар, лужицкай култуура сорҕотун илдьээччилэрэ кинилэр сирдэригэр көспүт поморскай култуура омуктарын кытта алтыһыытыттан уонна булкуһуутуттан үөскээбиттэрэ. Бастакы дьиҥнээх славянскай култууранан, сабаҕалааһынан, подклошевай көмүү култуурата буолбута, бу култуураны пшеворскай култуура солбуйбута. Славяннары кытта зарубинецкай уонна черняховскай култууралары эмиэ ситимнииллэр; черняховскай култуура скиф-сармат биистэрэ олохсуйбут сирдэригэр үөскээбитэ быһыылаах, скифтары славяннар симэлээбиттэрэ. Ордук чугас иранныы тыллаах биистэри кытта илиҥҥи славяннар, чуолаан анты, өбүгэлэрэ ыкса ситимнээх этилэр. VI—VII үйэлэргэ славяннар Илиҥҥи Европатааҕы дэхси сири киэҥник баһылаан саҕалаабыттара. Кривичтар, приильменскай словеннар, сабаҕалааһын быһыытынан, прага-корчакскай култуура славяннарыттан төрүттээхтэр. Гуннар саба түһүүлэрэ черняховскай култуураны пеньковскайга солбуйбута. Антылар сорҕолоро Орто Поволжьеҕа көһөн, онно именьковскай култуураны төрүттээбиттэрэ. Б. э. бастакы тыһыынча сыл иккис аҥаарыгар Десна, Сейм өрүстэр бассейннарыгар волынцевскай уонна кинини солбуйбут роменскай култуура баар этэ. Кинилэр олохсуйбут сирдэрин кыраныыссата арҕааҥҥытынан Днепр уҥа кытылыгар, Киев уонна Канев тулатыгар, соҕуруулуу-илин Северскай Донец төрдүгэр уонна Дон орто сүүрүгэр тиийэрэ, онно кинилэр салтов-маяцкай култуураны кытта алтыһаллара, хотунан — Ока өрүс аттыгар тиийэллэрэ.

Орто үйэлэр

IX үйэ бүтүүтэ — X үйэ саҕаланыытыгар Восточнай Европаҕа омуктар. X үйэ саҕаланыытыгар Киев Руһун кыраныыссата

Археология уонна лингвистика дааннайыгар, арааб, византийскай, арҕаа европа, былыргы нуучча уонна атын суругунан суруллубут источниктар дакаастабылларга олоҕуран, элбэх чинчийээччи летописка суруллубут «русь» диэн норуоту Скандинавияттан төрүттээх диэн көрөллөр (былыргы нуучча источниктарыгар скандинавтары уопсай ааттаан варягтар дииллэр). Ону таһынан, «антинорманизм» диэн ааттанар теория чэрчитинэн, «русь» уонна варягтар омуктарын туһунан атын барыллар бааллар: кинилэри финнэринэн, прусстарынан, Балтика славяннарынан уонна да атыннарынан ааҕаллар.

Скандинавскай археологическай көстүүлэрэ Скандинавияттан, сүрүннээн Швеция Ортотуттан, Илиҥҥи Европаҕа улахан көһүү баарын туоһулууллар. Скандинавтар Илиҥҥи Европа хотугу сиригэр VIII үйэ ортотуттан хойутаабакка эрэ кэлбиттэр. IX үйэ ортотугар эбэтэр ол кэмҥэ «русь» диэн норуот уонна олохтоох славянскай, финскай биистэр икки ардыларыгар сөбүлэһиилэр уонна түһээн төлөөһүннэр сайдыыларын түмүгэр (бу, сабаҕалааһынан, 862 сыллаахха Рюрик салайааччылаах варягтары ыҥырыы туһунан летописнай кэпсээҥҥэ көстөр) Илиҥҥи Европа хотугутугар (гипотетическай Хотугу биистэр конфедерацияларын оннугар) эрдэтээҥҥи судаарыстыбаннай тэриллии үөскээбит (ол летописка суруллубут Рюрик судаарыстыбатын кытта тэҥнэнэр). 882 сыллаахха кинээс Олег хотугу сирдэри уонна Киевы холбообут, ону тэҥэ «варягтартан гректарга суол» — Скандинавияттан Илиҥҥи Европа нөҥүө Византияҕа атыы-эргиэн суола — үөскээбит. X үйэ устата Былыргы Нуучча судаарыстыбатын социальнай элитата, бастаан «русь» диэн норуоттан сүрүннээн турара, кэлин элбэх славяннары уонна атын омук бэрэстэбиитэллэрин киллэрбитэ. Ол түмүгэр «русь» диэн өйдөбүл социальнай суолтаны ылан, үрдүк социальнай бөлөҕү бэлиэтиир буолбута, онтон «русь» норуота тулалыыр олохтоохтору кытта ассимиляцияламмыта уонна үөскээбит былыргы нуучча норуотун састаабыгар киирбитэ.

Былыргы нуучча норуота XI—XII үйэлэргэ илиҥҥи славян, сорҕотун финн-угор уонна балт биистэрэ, ону тэҥэ скандинавтар (варягтар) холбоһууларын түмүгэр үөскээбитэ. Нуучча норуотун култууратыгар уонна сомоҕолоһуутугар христианствоны ылыныы улахан сабыдыалы оҥорбута. Онуоха, В. В. Седов этэринэн, дьиҥнээх нуучча (великорусскай) норуотун үөскээбит «биһигэ» Владимир улуу кинээһин сирэ буолбута. Ростов-суздальскай түөлбэ тыл түмүгэр нуучча литэрэтииринэй тылын төрүтэ буолбута.

XIV үйэ бүтүүтэ илиҥҥи славян тылларын кэпсэтиигэ туттуллар түөлбэ тыллара уонна суругунан тыллара

Былыргы нуучча норуотун салгыы сомоҕолоһуута Былыргы Нуучча судаарыстыбата ыһыллыытынан уонна татаар-монгуол саба түһүүтүнэн тохтообута, онтон урукку нуучча кинээстэрэ улахан судаарыстыбалар (Москуба улуу кинээстибэтэ, Литва улуу кинээстибэтэ уонна кэлин Речь Посполитая) былаастарын анныгар түмүллүүлэрэ, бу норуоту үс билигин баар омукка — нууччаларга, украинецтарга уонна белорустарга хайдыытыгар олук буолбута.

Сорох учуонайдар биир кэлим былыргы нуучча норуота хаһан да баар буола сылдьыбытын билиммэттэр.

Истиэпкэ олохсуйбут нууччалартан, түүр көс омуктарын култуураларын сорох элэмиэннэрин ылыммыт дьонтон, казаактар диэн субэтнос үөскээбитэ. Дон казаактарын салаалара нуучча норуотун сорҕотун быһыытынан хаалбыттар.

XV үйэ бүтүүтүгэр биир кэлим Нуучча судаарыстыбата үөскээһинэ, монгуол-татаар игаларыттан босхолонуу уонна XVI үйэҕэ Казанскай уонна Астраханскай ханстволар сууллуулара нуучча дьонун илин диэки кэҥээн тахсалларыгар кыах биэрбитэ.

Саҥа кэм

XIX үйэтээҕи этнографическай каартаҕа нууччалар, украинецтар уонна белорустар тус-туспа араарыллыбакка көстөллөр

XX үйэтээҕи этнографическай каартаҕа нууччалар, украинецтар уонна белорустар тус-туспа араарыллыбакка көстөллөр

Нуучча норуотун устуоруйатыгар улахан суолталаах кэм Смутнай кэм буолбута. Бу дириҥ кризис судаарыстыба ыһыллыытынан, улахан алдьархайдар тахсыыларынан, онтон сылтаан Польша-Литва саба түспүт дьонун дьайыытыгар киириитинэн (Арҕаа Русь курдук) уратыламмыта. Ол эрээри, бу кэм норуот ис күүһүн уһугуннаран, бэйэтин олоҕун тутулун көмүскүүргэ, кэлии дьону үүрэн уонна нуучча судаарыстыбатын сөргүтэргэ үлэлээбитэ. XVII үйэ ортотугар патриарх Никон реформата нууччалары никонианнарга уонна старообрядецтарга хайытыыны таһаарбыта. Кэлиҥҥилэр нуучча норуотун тус-туспа этнографическай бөлөхтөрүн үөскэппиттэрэ, ол бөлөхтөр Арассыыйа тас өттүгэр тарҕаммыттара (липованнар, некрасовецтар) уонна нуучча норуотун тус бэйэтин «култууратын кодун» (нуучча тыла, оҕону сүрэхтээһин, Пасханы бэлиэтээһин, иконалары сүгүрүйүү, аҕыс муннуктаах кириэс) көрдөрбүттэрэ.

XVII үйэ нуучча норуота Сибиир сүрүн сирдэрин баһылаабыт, онно куораттары олохтообут, географическай арыйыылары оҥорбут, Кытай уонна Чуумпу далай кыраныыссаларыгар тахсыбыт кэмэ этэ. Сибиири нууччалар баһылыылларыгар помордар уонна казаактар улахан оруолу оонньообуттара. Нууччалар Сибиир диэки дириҥээн барыыларын сүрүн экономическай төрүөтүнэн түүлээҕи бултааһын буолбута. Нууччалар этническэй сирдэрэ соҕуруу диэки эмиэ кэҥээбитэ. Ока-өттүн соҕуруутунааҕы, Кырым-Ногай саба түһүүлэриттэн кутталлаах, ол эрээри үүнүүлээх истиэп сирдэрэ, үлэҕэ ылыллыбыт «засечнай черта» тутуллуутун уонна бөҕөргөтүллүбүт сурааһыннар салгыы соҕуруу диэки барыыларын түмүгэр, дьон олорор буолбута. Истиэп сирдэрин баһылааһын судаарыстыба тыа хаһаайыстыбатын баазатын лаппа тупсарарга уонна нэһилиэнньэ ахсаанын элбэтэргэ көҕүлээбитэ.

Хаҥас өттүгэр турар Украинаны Арассыыйалыын холбоһуута судаарыстыба идеологиятын уларытыыга тирэх буолбута. Соҕуруу Русьтан төрүттээх дьон, холобур, Иннокентий Гизель эбэтэр Феофан Прокопович нуучча норуота үс биир кэлим норуот буоларын саҥа өйдөбүлүн олохтообуттара, ол кэлин Арассыыйа импиэрийэтин официальнай концепциятынан буолбута.

Ыраахтааҕы Петр I судаарыстыбаҕа уонна уопсастыбаҕа дириҥ реформалары ыыппыта. Кини Таҥара дьиэтин судаарыстыбаҕа бас бэриннэрбитэ, ону таһынан омук дьонун Арассыыйаҕа күүскэ ыҥыран, судаарыстыбаҕа улахан суолталаах дуоһунастарга анаабыта. Ол түмүгэр, традиционнай нуучча култуурата дьон алын араҥаларыгар эрэ хаалбыта, онтон интеллигенция, чиновниктар уонна байыаннайдар Европа култууратын ылыммыттара. Аристократия ортотугар национальнай таҥас сүппүтэ, оҕону иитиигэ Францияттан анаммыт гувернёрдар дьарыктаналлара. Этническэй бэйэни билиигэ уларыйбат сүрүн бэлиэнэн нуучча тыла хаалбыта, ол нуучча литэрэтиирэтигэр сайдыбыта (Пушкин, Достоевскай, Толстой уо. д. а.). 1812 сыллааҕы Аҕа дойду сэриититтэн ыла нуучча араспаанньата этническэй бэйэни билиигэ улахан суолтаны ылбыта. Ону тэҥэ, импиэрийэ кэмигэр нуучча норуотун иис-уус дьарыга сайдыбыта.

Өссө XIX үйэҕэ «нууччалыы» диэн өйдөбүл соҕотох быһаарыыта суоҕа, ол култуураны да, этническэй да, омукка чугас да буолууну бэлиэтиирэ. Ол иһин, нуучча национальнай сирин өйүнэн оҥоһуллубут кыраныыссалара эмиэ быһаарыыта суох этилэр. Нуучча наассыйатын өйдөбүлүгэр киириэхтэрин сөп этэ: 1) Арассыыйа импиэрийэтин бары подданнайдара; 2) привилегиялаах сословие чилиэннэрэ; 3) нуучча-православнайдар (великорустар); 4) бары илиҥҥи славяннар. Ордук кэҥии тарҕаммыт тиһэх быһаарыы этэ, ону таһынан, ону олоҕуран оҥоһуллубут «улахан нуучча наассыйата» диэн бырайыак баара, онно великорустар, малорустар уонна белорустар киириэхтээхтэрэ. Ол эрээри, араас төрүөттэринэн (онтон сүрүннэринэн А. Миллер Арассыыйа сайдыытыгар социальнай-экэнэмиичэскэй хаалыытын уонна кини ассимиляционнай институттарын, холобур, тимир суол ситимэ, промышленность, куораттаһыы, үөрэхтээһин, аармыйа, бюрократическай аппарат ааттыыр), бу бырайыак 1920-с сылларга сатамматаҕа.

Нуучча норуота Европалыы өйдөөх «үрдүк» уонна традиционнай «аллараа» култууратын хайытыыта западниктар уонна славянофиллар утарыта турууларыгар көстүбүтэ.

Тиһэх кэм

Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн итэҕэли, чуолаан православиены, эккирэтии саҕаламмыта. Гражданскай сэрии уонна саҥа былаас салгыы бэлиитикэтин түмүгэр элбэх сословие дьоно эмсэҕэлээбитэ: казачество (расказачивание), бааһынайдар (раскулачивание), дворянство, интеллигенция сорҕото.

1990-с сыллар саҕаланыыларыгар, сытыы экэнэмиичэскэй кризис иһин, нуучча ахсаана аҕыйаабыта. Арассыыйаҕа төрөөһүн аҕыйааһыныттан нэһилиэнньэ ахсаана мөлтөөбүтэ, оттон ССРС урукку өрөспүүбүлүкэлэригэр нууччалар Арассыыйаҕа көһүүлэрэ эмиэ эбии охсууну оҥорбута. Арҕаа Европа, АХШ, Австралия дойдуларыгар нуучча ахсаана XXI үйэ саҕаланыытыгар, төттөрүтүн, ССРС урукку дойдуларыттан көһөн кэлбит дьон ахсаанынан элбээбитэ.

ХХ-ХХI үйэлэргэ нууччалары атаҕастааһын

Араас сылларга «Арассыыйа Билимнэрин академиятын Вестнига» диэн сурунаалга урукку сойуустаах өрөспүүбүлүкэлэргэ уонна Арассыыйа сорох административнай тэриллиилэригэр нууччалары сүрүн омуктар баттааһыннара кэриэтэ хас биирдии сиргэ баара бэлиэтэммитэ, ону тэҥэ нуучча этноһын ыарахан туруга ыйыллыбыта. Холобур, Эстонияҕа нууччалар 58,9%-на (2000 с. биэрэпиһинэн) уонна Латвияҕа 30%-тан тахса нуучча гражданстволара суохтар, ол да буоллар бу дойдулар сокуоннара гражданство суоҕун кинилэр омуктарын кытта ситимнээбэттэр.

1980-с сыллар бүтүүлэригэр — 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар Арассыыйаҕа «этническэй буум» диэн ааттанар кэм кэлбитэ, ол «титульнай» бөлөхтөр нууччаларга сыһыаннаах ксенофобскай санааларын уонна национализмы күүһүрдүбүтэ. Ол түмүгэр Хотугу Кавказ сорох өрөспүүбүлүкэтигэр, Саха сиригэр, Башкортостааҥҥа, Татарстааҥҥа уонна да атын сирдэргэ «титульнайа суох», сүрүннээн нуучча олохтоохторо, дискриминацияҕа түбэспиттэрэ уонна атын эрэгийиэннэргэ көһөн барбыттара.

Маннык национализм саамай биллэр көстүүтүнэн Арассыыйа састаабыгар киирэр национальнай өрөспүүбүлүкэлэргэ каадыры анааһыҥҥа дискриминация буолбута. Бу эрэгийиэннэр үксүлэригэр үрдүкү сололоох салайааччылар сүрүннээн титульнай нация бэрэстэбиитэллэрэ буолаллар. Маннык кыһалҕа үрдүк үөрэххэ киириигэ эмиэ баар. Сорох национальнай өрөспүүбүлүкэлэргэ нуучча тылын үөрэхтэн туоратан, олохтоох омук тылынан үөрэтиини күүскэ киллэрии буолбута.

Сорох национальнай өрөспүүбүлүкэлэргэ нуучча норуотун олоҕун «хара өҥүнэн» көрдөрөр дьон бөлөҕө баар. Татарстааҥҥа православнай сыаркаптары уонна чочуобуналары тутарга көҥүлү ылыы олус уустук. Башкортостааҥҥа кандидатскай уонна дуокторскай диссертациялары көмүскээһиҥҥэ башкиирдар баһыйаллар.

Москватааҕы киһи быраабын харыстааһынын бюротун экспертэрэ этэллэринэн, Арассыыйа эрэгийиэннэриттэн саамай күүстээх русофобия Хотугу Кавказка, онтон сүрүннээн Чечняҕа, баар. 1991—1993 сылларга Чечняттан нууччалыы саҥарар дьону күүстээхтик үүрүү буолбута, ол кэмҥэ күүһүлээһин да түбэлтэлэрэ элбээбиттэрэ. «Известия» хаһыат суруйарынан, 1991—1994 сылларга Чечняҕа буолбут этническэй ыраастааһын түмүгэр 20 тыһыынча киһи өлбүтэ уонна 250 тыһыынча киһи өрөспүүбүлүкэттэн көһөн барбыта. 2005 сыллаахха Грознай куорат урукку нуучча олохтоохторун бөлөҕө Арассыыйа Бэрэсидьиэнигэр аһаҕас суругу ыытан, 1991 сылтан 1994 сылга диэри Чечняҕа улахан этническэй ыраастааһын буолбутун официальнайдык билинэригэр ирдээбиттэрэ. Ол суругу суруйбут дьон Дудаев режимин фашистыы диэн ааттаабыттара уонна Арассыыйа былаастарын геноциды кистээбиттэрин иһин буруйдаабыттара.

Антропонимика

Христианство ылыныллыбытын кэннэ нууччаларга греческэй төрүттээх ааттар тарҕаммыттара: Андрей, Алексей, Александр, Анатолий, Аркадий, Афанасий, Василий, Георгий, Григорий, Евгений, Кирилл, Макар, Николай, Петр, Степан, Тимофей, Федор, Филипп, ону тэҥэ Анастасия, Елена, Зинаида, Зоя, Ирина, Ксения. Сорох славянскай ааттар суолталарын хаалларбыттара: Владимир, Всеволод, Ярослав, Вячеслав, Станислав, Владислав. Ону таһынан латыын (Антон, Валентин, Сергей) эбэтэр дьэбириэй (Иван, Илья, Матвей, Михаил, Семен, Яков, Анна, Елизавета, Мария) төрүттээх ааттар ылыныллыбыттара. Сорох нуучча ааттара скандинавскай төрүттээхтэр: Ольга, Игорь, Олег, Глеб. Тустаах ааттартан ураты, нуучча аатыгар аҕа аата баар, ол аҕа аатыгар эр дьоҥҥо -ович/-евич, дьахталларга -овна/-евна сыһыарыы эбиллэр. Нуучча араспаанньалара үксүн нуучча аатыттан эбэтэр аат тылтан үөскүүллэр уонна -ов (-ев) эбэтэр -ин (-ын) сыһыарыылаах буолаллар. Дьахталларга араспаанньа бүтүүтүгэр -а сыһыарыы эбиллэр (холобур, Петрова).

Нуучча култуурата

Философия уонна санаа

Нуучча интеллектуальнай устуоруйата хас да үйэ устата Византия христианствотын дьайыытынан сайдыбыта, ол нуучча философиятыгар уонна кини устуоруйатыгар характердаах философскай тиэкистэри, кыһалҕалары уонна сыаннастары, ону тэҥэ историографическай клишелары быһаарбыта. Нуучча философията туспа көстүү буолан XVIII үйэҕэ эрэ үөскээбит диэн ааҕыллар, ол эрээри нуучча философиятын бастакы устуоруга Гавриил (Воскресенскай) нуучча философията Кирик Новгородец уонна Клим Смолятич курдук былыргы нуучча кинигэ суруйааччыларын үлэлэриттэн саҕаланар диэн көрөрө. Нуучча итэҕэлин философиятын кырдьыктаах үүнүүтэ XIX—XX үйэ саҕаланыытыгар буолбута уонна киэҥник биллибит В. С. Соловьев, Н. А. Бердяев, С. Л. Франк, Павел Флоренскай уо. д. а. мындыр дьон үлэлэригэр көстүбүтэ. Кэлин нуучча итэҕэлин философията «имяславие» (А. Ф. Лосев) уонна «софиология» (С. Н. Булгаков) курдук уникальнай көрүҥнэри ылбыта.

Нуучча философскай санаатын бастакы улахан кириитикэ П. Я. Чаадаев буолбута. Кини бэйэтин «Философические письма» диэн үлэтигэр нуучча интеллектуальнай устуоруйата Византия былыргытыттан тутулуктааҕын ырытан көрбүтэ. Чаадаев Сиргэ Таҥара Саарыстыбатын тутуу наадатын туһунан ыйытыыны туруорбута. Кини итэҕэллээх санааларын нуучча анархистара, Каприйскай оскуола уо. д. а. кистэлэҥник ылыммыттара.

Нуучча мындыр санаатыгар философскай антропология улахан миэстэни ылара. Арассыыйаҕа ол славянофильство уонна почвенничество (А. С. Хомяков, А. А. Григорьев, Н. Н. Страхов уо. д. а.) курдук национальнай хайысхалары ылбыта. Нууччалар славяннар курдук ылыныллара, кинилэр өй-санаа тус бэйэтин уратыта соборность уонна общинность диэн өйдөбүллэргэ баара.

Өрөбүлүссүйэ кэмигэр народниктар нуучча бааһынайдарын общинатын харыстаан, капиталистическай кэмҥэ баар утарыта турсуулары «ыстанан» ааһан туспа, «нуучча социализмыгар» киириэххэ сөп диэн көрбүттэрэ. Нуучча устуоруйатын цивилизациялаах көрүүтүнэн толкуйдааһын евразийство концепциятын үөскэппитэ.

Ону тэҥэ нуучча мындыр дьоно Арҕаа Европа философиятын актыыбынайдык ылыммыттара, ол Арассыыйаҕа кантианство, шеллингианство, гегельянство, марксизм уо. д. а. санаалар тарҕаныыларыгар тиэрдибитэ. Сэбиэскэй кэм саамай сабыдыаллаах философтарынан М. М. Бахтины, А. Ф. Лосевы, В. В. Бибихины ааттыахха сөп. Нуучча тас дойдуларыгар олорор философтарыттан Александр Кожевников саамай улахан мындыр киһинэн ааҕыллыан сөп, кини Гегель туһунан быһаарыыта Жак Лакаҥҥа уонна французскай, ньиэмэс экзистенциалистар бөлөҕөр сабыдыаллаабыта.

Семиотика уонна тыл философиятын эйгэтигэр Москва-Тарту оскуолата аан дойдуга киэҥник билиниллибитэ.

Ойуулуур ускуустуба

Ойуулуур ускуустуба бастакы көрүҥнэрэ норуот оһуоругар-бичигэр көстүбүттэрэ. Кэлин христианство сабыдыалынан нуучча иконопись сайдыбыта, иконопись чаҕылхай бэрэстэбиитэлинэн Андрей Рублев этэ. XVIII үйэҕэ классическай нуучча живопиһэ уоскээбитэ, ол XIX үйэҕэ сайдыбыта. XIX үйэ бүтүүтэ академическай ускуустубаны утаран передвижниктар үөскээбиттэрэ. XX үйэҕэ нуучча авангарда киэҥник сайдыбыта.

Тыл ускуустубата

В. М. Максимов. «Бабушкины сказки»

Нуучча тылынан уус-уран айымньы былыргы араҥатын фольклор көрдөрөр: былиналар, остуоруйалар, заговордар, ырыалар, өс хоһооннор. Былиналар Киев Руһун олохтоохторун тулалыыр эйгэ туһунан өйдөбүллэрин көрдөрөллөр. Былиналарга Русь өстөөхтөрө үксүн көс омуктар буолаллар, сороҕор эриэн үөн буолаллар (Тугарин, кини прототиба XI үйэтээҕи половецкай хан Тугоркан этэ). Кинилэр «поганайдар» диэн уопсай тылынан ааттаналлар, бу ол кэмҥэ «таҥараҕа итэҕэйбэттэр» диэн суолталааҕа. Кинилэри утаран боотурдар тураллар: Илья Муромец, Добрыня Никитич, Алеша Попович уо. д. а. Остуоруйаларга сүрүн дьоруойунан үксүн Иван Царевич эбэтэр Иван-дурак буолар. Кинини утаран остуоруйа персонажтара тураллар: Баба-яга, Кощей Бессмертный, Змей Горыныч, оттон көмөлөһөөччүлэринэн аптаах кыыллар буолаллар.

Нуучча литэрэтиирэтэ, чуолаан XIX үйэтээҕи нуучча прозата, аан дойду култууратын сайдыытыгар улахан сабыдыаллаабыта. Нуучча суруйааччыларын айымньылара аан дойду элбэх тылларыгар тылбаастаммыттар уонна хас да мөлүйүөн тирааһынан тахсыбыттар. Биэс нуучча суруйааччыта — И. А. Бунин, Б. Л. Пастернак, М. А. Шолохов, А. И. Солженицын уонна И. А. Бродскай — литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтин лауреаттара буолбуттара.

Муусука

Нуучча муусукатын нэһилиэнньэтигэр нуучча норуотун муусуката, XVI—XX үйэтээҕи нуучча композитордарын айымньылара, ону тэҥэ нуучча романса киирэллэр.

ССРС кэннинээҕи кэмигэр эстрада муусуката, нуучча рока, баардтар айымньылара киэҥник тарҕаммыттара.

Нуучча норуотун муусуката нуучча муусукатын үнүстүрүмүөннэринэн толоруллар.

М. И. Глинка, П. И. Чайковскай, М. П. Мусоргскай, Н. А. Римскай-Корсаков, И. Ф. Стравинскай, С. В. Рахманинов, А. Н. Скрябин, А. П. Бородин, С. С. Прокофьев уо. д. а. нуучча композитордара аан дойдуга биллибиттэрэ уонна аан дойду муусукатын култууратыгар улахан сабыдыаллаабыттара.

Үҥкүү

Нуучча национальнай култууратын туспа араарбыт чааһынан үҥкүү буолар, сороҕор ол үҥкүүнэн үксүн плясканы ааттыыллар. Дьахталлар хороводтара, эр дьон тэмтэҥнээн үҥкүүлүүлэллэрэ биллэр. Бырааһынньыктарга үҥкүүлүүллэрэ үксүгэр балалайка, гармошка уонна да атын нуучча норуодунай үнүстүрүмүөннэрэ доҕуһуолланаллара.

XX үйэҕэ Европа култууратын сабыдыалынан, Дягилев нуучча балета, эбэтэр Ballets russes, диэн балетнай хампаанньа киэҥник биллибитэ. Бу хампаанньаны 1911 сыллаахха нуучча тыйаатыр диэйэтэлэ уонна искусствоведа Сергей Дягилев тэрийбитэ. 1908 сыллааҕы «Нуучча сезонуттан» үөскээн тахсыбыта, Дягилев 1929 сыллаахха өлбүтэ диэри 20 сезон устата үлэлээбитэ уонна тас дойдуларга, ордук Францияҕа уонна Улуу Британияҕа, улахан ситиһиилэммитэ. Дягилев антрепризата нуучча балетын эрэ буолбакка, аан дойду хореографическай ускуустубатын сайдыытыгар улахан сабыдыаллаабыта. Дягилев сезона, чуолаан бастакылара, «Жар-птица», «Петрушка» уонна «Весна священная» балеттара киирбиттэрэ, Европаҕа нуучча култууратын киэҥник тарҕатыыга улахан оруолу оонньообуттара уонна нууччалыыга мода үөскүүтүгэр көмөлөспүттэрэ.

Норуодунай идэлэр

• 

  Гжель

• 

  Дымковскай оонньуур

• 

  Филимоновскай оонньуур

• 

  Хохломскай роспись

Үйэлэр тухары нуучча норуота ураты уус идэлэри оҥорбута. Нуучча норуотун идэлэрэ — гжель, хохлома, жостовскай роспись, городецкай роспись, мезенскай маска дьүһүннээһин, скань, финифть, палехскай миниатюра, федоскинскай миниатюра уо. д. а. — дьиэҕэ туттуллар тэриллэри, ол курдук иһити-хомуоһу, самовары, шкатулкалары, оонньуурдары (нуучча оонньуурдарын) оҥорон, киэргэтии ускуустубата буолаллар.

Национальнай таҥас

Эдэр нуучча бааһынайдара (Новгород күбүрүөнэ, 1909 сыл, С. М. Прокудин-Горскай хаартыската)

Таҥас тус-туспа элэмиэннээх эрээри, нуучча хотугу уонна соҕуруу уобаластарын норуотун таҥаһа уопсай сүрүн бэлиэлэри хаалларбыт. Эр киһи таҥаһа косоворотка ырбаахыттан уонна киэҥэ суох холуста эбэтэр дьүһүннээх холуста ыстааннартан турар. Үрүҥ эбэтэр дьүһүннээх (үксүн хараҥа от күөх) холуста ыстааннарын үрдүгэр кэтэн, кур эбэтэр уһун түүлээх курдарынан курданаллара. Тас таҥаһынан зипун эбэтэр кафтан, атаҕын таҥаһа — саппыкы эбэтэр сутука олооччу этэ.

Хотугу уонна соҕуруу уобаластарын дьахталларын таҥаһа тус-туспа дэтээлинэн, киэргэлэнинэн уратылаах. Сүрүн уратынан хотугу таҥаска сарафан, оттон соҕурууҥҥутаҕар понёва баар. Дьахтар норуодунай таҥаһын сүрүн элэмиэннэригэр ыстаан, бэриэнньик, сарапаан эбэтэр понёва, түөс таҥаһа, шушпан киирэллэр.

Кыһыҥҥы таҥаска киирэллэр: сон, зипун, бэргэһэ, хаатыҥка, үтүлүк уо .д. а. Таҥаһы бырааһынньыктааҕы (ол иһигэр киэргэллээх уруу таҥаһын) уонна күҥҥэ аайы кэтиллэр үлэ таҥаһын диэн араараллар. Сорох таҥаһы нууччалар кинилэри кытта олорор омуктартан ылбыттара.

Нуучча үгэс буолбут олорор дьиэтэ

Былыргыттан нууччалар олорор сирдэрэ мас дьиэ (изба), икки иҥнэллээх сарайдаах этэ. Дьиэҕэ киирэр сирэ кирилиэстээх этэ. Түннүктэрэ үксүн ыстаабаныналаах буолара. Ас-үөл оҥкучахха хараллара. Иһинээҕи сирдэр сени уонна светлицаҕа арахсаллара. Дьиэ иһигэр улахан миэстэни сытарга аналлаах нуучча оһоҕо ылара. Эркиҥҥэ лааппылар уонна сундууктар турaллара. Дьиэ кэргэн мустар киинэ остуол этэ, ол үрдүгэр ыскаатар сытара. Уратытык кыһыл муннук — иконалардаах миэстэ баара. Нуучча дьиэтин туспа чааһынан самовар буолбута.

Куукуна

• 

  Бородинскай килиэп

• 

  Хатыыстаах уха

• 

  Хортуоппуй пюрелаах уонна маринованнай оҕурсулаах бефстроганов

• 

  Тульскай бирээнньик

Нуучча аһылыгын кытта үгэс быһыытынан маннык астар ситимнээхтэр: хааһы, щи, бэлимиэн, билиинэ, бэрэски, квас, окрошка, орсунуой килиэп, борщ, драник уо. д. а. Атын дойдулар астарын курдук, нуучча куукуната эмиэ устуоруйатын устата чугас олорор норуоттар элбэх кулинарнай үгэстэрин ылыммыта. Нуучча аһын үөскээһинигэр Православнай таҥара дьиэтин устаабын ирдэбиллэрэ улаханнык сабыдыаллаабыттара. Тоҕо диэтэххэ, сыл үгүс күннэригэр уһун уонна биир күннээх постар буолаллар, ол кэмҥэ үүнээйиттэн оҥоһуллубут эрэ аһылык көҥүллэнэр (онтон харамайдан оҥоһуллубут аһылык барыта бобуллар). Сорох аһылыктары атыттартан туспа араарыы меню арыый судургутуйуутугар тиэрдибитэ, ол эрээри нуучча аһылыгын визитнай карточкатынан буолбут араас ураты астар үөскээбиттэрэ. XIX үйэҕэ Арассыыйа тас өттүгэр нуучча кулинариятын үгэһигэр интэриэс үөскээбитэ.

Нууччалар аан дойдутааҕы билимҥэ

Арассыыйаҕа Петр I саҕана билим уопсастыбаннай институт быһыытынан үөскээбитэ. 1725 сыллаахха дойдуну саҥардыы уопсай кууруһун чэрчитинэн Санкт-Петербург билим академията тэриллибитэ. Ону тэҥэ А. К. Нартов (механизированнай тирэхтээх, солбуйуллар шестернялар набордаах аан дойдуга бастакы токарнай-винторезнай станок айбыт киһи) уонна И. И. Ползунов (Арассыыйаҕа бастакы паар массыынатын уонна аан дойдуга бастакы икки цилиндрдээх паар массыынаны айбыт) курдук нуучча бэйэтэ үөрэммит учуонайдара бааллара.

Арассыыйа уонна аан дойду билимин сайдыытыгар сүҥкэн кылааты М. В. Ломоносов, оччотооҕу кэмҥэ баар билии бары кэриэтэ салааларыгар: химияттан, минералогияттан уонна картографияттан саҕалаан стилистикаҕа, риторикаҕа уонна грамматикаҕа тиийэ биллэр-көстөр түмүктэри ситиспит чаҕылхай универсальнай учуонай оҥорбута. Ломоносов айылҕа харыстабылын сокуоннарын туһунан санааны эрдэттэн билбит толкуйдааччылартан биирдэстэрэ этэ. Леонард Эйлерга 1748 сыллаахха олунньу 5 күнүгэр суруйбут суругар кини «уопсай айылҕа сокуонун» оҥорбута, бу сокуону энергияны харыстааһын термодинамическай сокуонун хаачыстыбаннай оҥоруутунан ааҕыахха сөп. Ломоносов көҕүлээһининэн 1755 сыллаахха Москубатааҕы университет тэриллибитэ.

Арассыыйа билимэ XIX үйэҕэ аан дойду таһымыгар тахсыбыта. Чуолаан, Арассыыйа электротехникатын төрүттээччитэ, физик В. В. Петров вольтовай электрическэй дуга көстүүтүн арыйбыта. Нуучча математическай оскуолата баарын биллэрбитэ. Математическай анаалыс, вероятностар теориялара, упругость теорията уонна классическай механика эйгэтигэр улахан суолталаах үлэлэри М. В. Остроградскай оҥорбута. Казанскай университет ректора Н. И. Лобачевскай 1829 сыллаахха «Казанский вестник» научнай сурунаалга «О началах геометрии» диэн ыстатыйатын бэчээттэппитэ. Бу айымньы бэчээттэниитэ аан дойду математикатын устуоруйатыгар биир саамай бэлиэ түгэнинэн буолбутун инникитэ көрдөрдө. Бу ыстатыйа Евклидовайа суох геометрияҕа (Лобачевскай геометриятыгар) бастакы дьоһуннаах таһаарыы буолан, геометрия уонна геометрия сыһыарыыларын сайдыытыгар саҥа кэми арыйбыта.

XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX үйэ саҕаланыытыгар Арассыыйаҕа промышленность уонна тутуу түргэнник сайдыыта айылҕа уонна инженерия билимин өрө көтөҕүллүүтүгэр тириэрдибитэ. Д. И. Менделеев 1869 сыллаахха айылҕа биир сүрүн сокуонун — химическэй элэмиэннэр периодическай сокуоннарын арыйбыта. Кини өссө аныгы метрологияны, кээмэйдээһин билимин төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ буолбута. П. П. Аносов, П. М. Обухов уонна да атыттар металлургия эйгэтигэр чинчийиилэрэ, айымньылара аан дойдутааҕы суолталаах этилэр. В. Г. Шухов ньиэп уонна тутуу салаатыгар ситиһиилэрэ улахан суолталаах этилэр. Чуолаан, Шухов архитектураҕа биир лиистээх революция гиперболоидын көрүҥүн киллэрбитэ, аан дойдуга бастакы гиперболоиднай тутуулары оҥорбута. Кини өссө Сергей Гавриловы кытта үрдүк температуралаах кыра молекулярнай ыйааһыннаах бородууксуйаны оҥорор ньиэп ыраастыыр ​​ньыманы айбыта. Бу ньыма, крекинг диэн ааттанар, ньиэптэн бензин тахсыытын биллэ үрдэтэр, билигин аан дойду ньиэп ыраастыыр ​​промышленноһа барыта бу технологияҕа олоҕурар.

Экспериментальнай физик П. Н. Лебедев аан бастаан миллиметр электромагнитнай долгуннары көрбүтэ уонна чинчийбитэ (1895), кытаанах эттиктэргэ (1899) уонна гаастарга (1907) сырдык баттааһынын чинчийбитэ, сырдык электромагнитнай теориятын ахсаан өттүнэн бигэргэппитэ. Теоретическай физик уонна философ Н. А. Умов 1874 сыллаахха, Альберт Эйнштейн бүтэһик формулировкатын 31 сыл иннинэ, аан бастаан билимҥэ «энергия хамсааһынын хайысхата» уонна «энергия түргэнэ» курдук сүрүн өйдөбүллэри киллэрбитэ.

Электротехника эйгэтигэр В. В. Петров, Н. Г. Славянов, М. О. Доливо-Добровольскай уо. д. а. А. Н. Лодыгин аан бастаан лаампаларга вольфрам сабы туттууну уонна сабы спираль курдук эргитиини киллэрбитэ.

Н. Д. Пильчиков 1898 сыллаахха радиоуправлениеҕа пионер буолбута. А. Г. Столетов тимир намагничиваниетын кээмэйин арыйбыта (1872), фотоэффект бастакы сокуонун арыйбыта, гаас разрядын, критическэй туругу уонна да атын көстүүлэри чинчийбитэ.

Сөмөлүөт тутуутун төрүтүгэр эпохальнай кылаатын Н. Е. Жуковский киллэрбитэ. Арассыыйа уонна сэбиэскэй чаҕылхай авиаконструктор А. Н. Туполев сверхзвуковой гражданскай авиация аҕатынан ааҕыллар. Кини салалтатынан 100-тэн тахса сөмөлүөт көрүҥэ оҥоһуллубута, олортон 70-на серийнэйдик оҥоһуллубута. Туполев сөмөлүөтэ 78 аан дойду рекордун олохтообута уонна 30-ча чаҕылхай көтүүнү оҥорбута.

Ф. Ф. Беллингсхаузен уонна М. П. Лазарев 1819—1821 сылларга бастакы нуучча Антарктидаҕа экспедициятын оҥорбуттара, онно алтыс материгы — Антарктиданы арыйбыттара. Айанньыт уонна альпинист П. А. Чихачев аан дойдуга бастакынан Анды хайаларыгар баар Пичинча вулканыгар уонна Пиреней хайаларын саамай үрдүк чыпчаалыгар Ането чыпчаалыгар тахсыбыта. Айанньыттар П. П. Семенов-Тян-Шанскай, Н. М. Пржевальскай, П. К. Козлов, Б. А. Вилькицкай уонна да атыттар билимҥэ аан дойдутааҕы суолталаах дааннайдары ылбыттара

Н. И. Пирогов 1847 сыллаахха аан дойду мэдэссиинэ практикатыгар аан бастаан анестезияны туттубута, онтон 1855 сыллаахха Кырыым сэриитин кэмигэр нуучча мэдэссиинэтин устуоруйатыгар аан бастаан гипс баайыыны туттубута.

Н. С. Коротков аныгы тымыр хирургиятыгар пионер этэ. Кини 1905 сыллаахха Коротков ньымата диэн хаан баттааһынын кээмэйдиир сөптөөх ньыманы туһанарга этии киллэрбитэ, билигин да туттуллар. И. П. Павлов 1904 сыллаахха аһы буһарыы физиологиятын эйгэтигэр үлэтин иһин Нобель бириэмийэтин ылбыта, оттон И. И. Мечников 1908 сыллаахха иммунитет механизмнарын чинчийбитин иһин Нобель бириэмийэтин ылбыта. В. П. Демихов экспериментатор-учуонай уонна аан дойду трансплантологиятын төрүттээччи.

Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн үгүс талааннаах нуучча учуонайдара АХШ-ка көһөн баран, онно үлэлэрин салҕыырга күһэллибиттэрэ.

И. И. Сикорскай — Арассыыйа уонна Америка авиаконструктора, аан дойдуга бастакы: түөрт мотуордаах «Русский витязь» (1913), ыарахан түөрт мотуордаах бомбардировщик «Илья Муромец» (1914), трансатлантическай гидроплан уонна сөмөлүөт оҥорооччута. К. Е. Циолковскай диэн учуонай, айааччы, космическай толкуйдааччы уонна аныгы космонавтиканы төрүттээччи, 1903 сыллаахха космическай көтүү кыахтарын теоретическайдык олохтообута. 1916 сыллаахха А. И. Шаргей Ыйга көтөр оптимальнай траекторияны ааҕан таһаарбыта. Кини суоттааһыннарын NASA «Аполлон» ый бырагырааматыгар туһаммыта дииллэр. Г. А. Гамов квантовай механикаҕа, атомнай уонна ядернай физикаҕа, астрофизикаҕа, космологияҕа, биологияҕа үлэлэринэн биллэр. Кини альфа ыһыллыытын бастакы кээмэйдээх теориятын ааптара, «итии Аан дойду» теориятын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ уонна сулустар эволюцияларын боппуруостарыгар ядернай физиканы туһаныыга биир пионер. Кини генетическэй код проблематын бастакынан чуолкайдык оҥорбута. В. К. Зворыкин аныгы тэлэбиидэнньэни айбыт дьонтон биирдэстэрэ. А. М. Понятов — магнитнай тыас уонна видео устуу, тэлэбиидэнньэ уонна араадьыйа биэрии эйгэтигэр үгүс саҥаны киллэрбит нуучча электроинженера. Кини салалтатынан кини тэрийбит «Ampex» хампаанньата 1956 сыллаахха аан дойдуга бастакы коммерческай видеомагнитофон таһаарбыта.

В. В. Докучаев — нуучча геолога уонна почвовед, почвоведение уонна почва географиятын төрүттээччи. Кини почва ураты айылҕа эттигэ диэн үөрэҕи айбыта, сир үөскээһинин уонна географическай балаһыанньатын сүрүн ньымаларын арыйбыта. Кини арыйыыларын иннинэ аан дойдуга почва туһунан билим суох этэ. ХХ үйэ уһулуччулаах учуонайа уонна философа В. И. Вернадскай учуутала уонна үгүс научнай оскуолалары тэрийээччи буолбута. Чуолаан, кини биогеохимия билимин төрүттээбитэ. Вернадскай интэриэһигэр геология, почвоведение, кристаллография, минералогия, геохимия, радиогеология, биология, палеонтология, биогеохимия, метеоритика, философия уонна устуоруйа киирэллэрэ.

ХХ үйэ ортотугар И. В. Курчатов салалтатынан сэбиэскэй атомнай промышленность үөскээбитэ. Сэбиэскэй ядернай сэбилэнии оҥоһуута саҕаламмыта.

1957 сыллаахха С. П. Королёв салайыытынан Сир аттынааҕы орбитаҕа бастакы ускуустубаннай спутник таһаарыллыбыта, оттон 1961 сыллаахха — бастакы киһини таһаҕастыыр куйаар хараабыла космонавт Ю. А. Гагарины кытта таһаарыллыбыта.

1950—1980 сылларга Арассыыйа математикатыгар, ол сылларга аан дойдуга саамай күүстээх диэн аатырар этэ, Москватааҕы математическай оскуолаҕа, көмүс үйэ кэлбитэ. Бу оскуола сирэйин уонна истиилин XX үйэ икки улуу математиктара, А. Н. Колмогоров уонна И. М. Гельфанд, улаханнык быһаарбыттара. Бу оскуола чулуу бэрэстэбиитэллэринэн В. И. Арнольд, С. П. Новиков, Л. С. Понтрягин, С. Л. Соболев уонна да атын, аан дойду таһымнаах учуонайдар буолаллар. Кинилэр теоретическай математикаҕа эрэ буолбакка, киниэхэ сыһыаннаах прикладной салааларыгар — көтүү механикатыттан саҕалаан математическай лингвистикаҕа тиийэ — сүҥкэн кылааты киллэрбиттэрэ. Москва математическай оскуолатыттан төрүттээх М. В. Келдыш бастаан прикладной математик уонна инженер быһыытынан үлэлээбитэ, кэлин сэбиэскэй куйаар программатын тэрийээччилэриттэн уонна идеологтарыттан биирдэстэрэ буолбута. 1975 сыллаахха Санкт-Петербургтааҕы уонна Новосибирскайдааҕы математическай оскуолалар төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ Л. В. Канторович (Тьяллинг Купмансы кытта) Нобель экэниэмикэҕэ бириэмийэтин «ресурсалары оптимальнайдык түҥэтии теориятыгар киллэрбит кылаатын иһин» ылбыта.

Ол кэмҥэ Арассыыйа (ол саҕана сэбиэскэй) физиката саамай үрдүк таһымҥа тахсыбыта.

Н. Н. Семенов сэбиэскэй физик-химик уонна химическэй физиканы төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ. 1963 сыллаахха Н. Н. Семенов А. Е. Шиловы кытта үрдүк температураҕа силбэһиилээх реакциялар сайдыыларыгар энергетическэй процесстар (үрдүк энергиялаах бородууксуйаттан бастакы молекулаларга энергияны көһөрүүтүнэн) оруолларын олохтообуттара. Силбэһиилээх реакциялар теорияларын оҥорбутун иһин Н. Н. Семенов 1956 сыллаахха химияҕа Нобель бириэмийэтин ылбыта (Сирил Хиншелвуду кытта).

Бу иннинэ өссө Москубаҕа П. Л. Капица уонна Ленинградка А. Ф. Иоффе саҕалаабыт тэрийэр үлэлэрин иһин, XX үйэ ортотугар сэбиэскэй экспериментальнай физика оскуолата аан дойдуга инники күөҥҥэ тахсыба. Ол түмүгүнэн Нобель бириэмийэлэрэ И. Е. Тамм, И. М. Франк уонна П. А. Черенков (1958), Н. Г. Басов уонна А. М. Прохоров (1964; Ч. Х. Таунсы кытта), П. Л. Капица (1978) диэн учуонайдарга бэриллибиттэрэ. 2000 сыллаахха Ж. И. Алфёровка бэриллибит Нобель бириэмийэтэ (Г. Крёмеры уонна Д. Килбины кытта) Алфёров уонна кини оскуолатын сүрүннээн 1960—1980 сылларга оҥорбут үлэлэрин бэлиэтээбитэ.

Сэбиэскэй теоретическай физика оскуолата, 1930-с сылларга аан дойдуга биллибитэ уонна XX үйэ үһүс чиэппэригэр инники күөҥҥэ тахсыбыта, аныгы физика туругун улаханнык быһаарбыта. Л. Д. Ландау (1962 сыллаахха Нобель бириэмийэтин ылбыта) оскуолата аатырбыта. Бу билим оскуола бэрэстэбиитэлэ А. А. Абрикосов уонна киниэхэ чугас сылдьар В. Л. Гинзбург, сүрүннээн 1950—1970-с сылларга оҥоһуллубут үлэлэрин иһин, Нобель бириэмийэтин ылбыттара (2003; Э. Леггеты кытта). Билимҥэ сүҥкэн кылааты Н. Н. Боголюбов, А. Д. Сахаров, Я. Б. Зельдович эмиэ киллэрбиттэрэ. Чуолаан, Зельдович уонна кини үөрэнээччилэрэ (Р. А. Сюняев, И. Д. Новиков уонна да атыттар) «Итии Аан дойду» теориятын оҥорууга быһаарар кылааты киллэрбиттэрэ.

Дьиэ кэргэн

Билигин толорута суох дьиэ кэргэттэр ахсааннара элбээтэ. Билиҥҥи нуучча дьиэ кэргэннэрэ аҕыйах оҕолоохтор (дьиэ кэргэн 42%-гар 2 оҕо, 35%-гар биир, 8%-гар 3 оҕо, 5%-гар 4-тэн тахса оҕо баар), ол эрээри XX үйэ ортотугар диэри атын этэ, ол кэмтэн ыла нуучча тылыгар уустук аймахтыы сыһыан терминологията хаалбыта: деверь, свояченица, шурин, кум, племянник. Билиҥҥи нуучча дьиэ кэргэттэригэр төрөппүттэр оҕолорун кэргэн тахсарыгар эбэтэр ыларыгар кыттыспаттар, ол эрээри уруккута сүппүт сватовство диэн үгэс баара.

Итэҕэл

К. А. Савицкай. Встреча иконы, 1878 сыл

Христианство Руська Византиятааҕы илин грек сиэринэн кэлбитэ. Ол да буоллар, XI үйэҕэ таҥараҕа үҥэр волхваттар (жрецтар) сабыдыаллара өссө баар этэ. XIII үйэҕэ диэри кинээстэр икки ааты ылаллара: төрөөтүгэр таҥараҕа үҥэр аатын, онтон сүрэхтэнэригэр христианскай аатын (холобур, Всеволод Большое Гнездо Дмитрий диэн ааты эмиэ сүгэрэ); ол эрээри бу барыта таҥараҕа үҥүү хаалан хаалбыт өйдөбүлэ диэн буолбатах («кинээс», династия аата итэҕэллээх буолбакка, судаарыстыбаннай уонна клановай статустаах этэ).

Православнай нууччалары сомоҕолуур саамай улахан итэҕэл тэрилтэтэ — Нуучча православнай сыаркаба. Арассыыйа тас өттүгэр сыаркапка сыһыаннаах епархиялар, экзархаттар уонна бэйэлэрин бас билэр сыаркаптар (Нуучча тас дойдуларга баар православнай сыаркаба, Украина православнай сыаркаба уо. д. а.) үлэлииллэр. XVII үйэҕэ нууччалар улахан аҥаардара патриарх Никон ыыппыт сыаркап реформаларын өйөөбөтөҕө, ол түмүгэр Раскол диэн ааттанар арахсыы үөскээбитэ уонна старообрядецтар баар буолбуттара. Сорох старообрядецтар холбоһуктара туспа этнографическай бөлөхтөрүнэн (кержактар, семейскайдар уо. д. а.) буолаллар.

Норуокка христианство иннинээҕи итэҕэл култууратын элэмиэннэрэ хаалбыта, элэмиэннэр христианствоны кытта холбоһон «норуот христианствота» диэн ааттаналлар. Элэмиэннэр истэригэр сиэрдэр туомнар (Масленица, Иван Купала, ахтыылар (Радоница, Семик) уо. д. а.) уонна славян мифологиятын итэҕэллэрэ (домовойдар, лешайдар, русалкалар уо. д. а.), отоһуттааһын, билгэлээһин уонна да атыттар киирэллэр.

Билигин «духовой христианнар» диэн ааттанар аҕыйах ахсааннаах итэҕэл бөлөхтөрө бааллар. Бу бөлөхтөр православиеттан арахсыбыттара (духобордар, молокааннар, хлыстар).

XIX үйэттэн саҕалаан нуучча нэһилиэнньэтигэр Европаҕаттан кэлбит протестантизм араас көрүҥнэрэ тарҕаммыттара. Билигин кинилэртэн улахан суолталаахтар: баптистар, пятидесятниктар, сэттис күн адвентистара, методистар, лютерааннар уо. д. а. Нуучча сорох өттө Иегова туоһулара, мормоннар уонна муниттар курдук «псевдохристианскай итэҕэл тэрилтэлэрин» батыһааччылара буолаллар.

1980-с сыллар бүтүүтүттэн христианство иннинээҕи славяннар итэҕэллэригэр интэриэс күүһүрбүтэ, ол түмүгэр саҥа итэҕэл хамсааһына — родноверие — үөскээбитэ. Ону тэҥэ 1980-с сылларга Арассыыйаҕа неоиндуизм уонна буддизм (ордук дзен) араас көрүҥнэрэ киирбиттэрэ.

1917 сыллааҕы Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн Нуучча православнай сыаркаба уонна старообрядецтар күүстээх сойуолааһыҥҥа түбэспиттэрэ. Хыраамнар, манастыырдар уонна таҥара дьиэлэрин үксэ сабыллыбыттара, алдьаммыттара эбэтэр түмэллэргэ, ыскылааттарга, мастарыскыайдарга уо. д. а. кубулуйбуттара, судаарыстыба үрдүкү таһымыгар атеизм идеологията киириллэ сылдьыбыта. Дойдуга бэлитиичэскэй балаһыанньа уларыйыытынан уонна суобас көҥүлэ биллэриллибитинэн, христианскай сыаркаптар (уонна атын итэҕэллэр) көҥүллүк итэҕэли тарҕатар уонна миссионерскай үлэни ыытар кыахтаммыттара.

Быраап статуһа

Арассыыйаҕа нуучча норуотун быраабын статуһа хас да нуорма-быраап аакталарынан бигэргэтиллибит:

• «Арассыыйа Федерациятын бүтүн сиригэр судаарыстыбаннай тылынан нуучча тыла буолар, тоҕо диэтэххэ нуучча тыла Арассыыйа Федерациятын элбэх омуктаах тэҥ бырааптаах норуоттарын сойууһугар киирэр, судаарыстыбаны олохтообут норуот тыла буолар» (Арассыыйа Федерациятын Конституциятын 68-с ыстатыйатын 1-кы чааһа);
• «Арассыыйа судаарыстыбата норуоттары биир сомоҕо буолалларын курдук тэриллибитэ, онно устуоруйа өттүнэн нуучча норуота систиэмэни олохтообут ситим этэ» (Арассыыйа Бэрэсидьиэнин 2012 сыл ахсынньы 19 күнүнээҕи «Арассыыйа Федерациятын судаарыстыбаннай национальнай бэлитиикэтин стратегиятын 2025 сылга диэри» № 1666 Ыйааҕа);
• «Бу Стратегия нуучча норуота сүрүннүүр Арассыыйа казачествотын үөскээбит уопутун, ону таһынан бу устуоруйанан үөскээбит биир кэлим уопсастыба элбэх омуктаах уонна элбэх итэҕэллээх састаабын, Нуучча православнай сыаркаба кини култууратын уратыларын олохтооһуҥҥа оруолун учуоттуур» (Арассыыйа Бэрэсидьиэнин 2020 сыл атырдьах ыйын 9 күнүнээҕи «2021-2030 сылларга Арассыыйа казачествотыгар сыһыаннаах Арассыыйа Федерациятын судаарыстыбаннай бэлитиикэтин стратегиятын бигэргэтии туһунан» № 505 Ыйааҕа);
• Арассыыйа тас бэлитиикэтин Концепциятын 2023 сыл кулун тутар 31 күнүнээҕи 229 №-дээх ыйааҕа бигэргэппитинэн, «тыһыынчаттан тахса сыл тус-туспа судаарыстыбаннаах буолуу уопута, инники кэм култууратын нэһилиэнньэтэ, традиционнай Европа уонна Евразия атын култуураларын кытта дириҥ устуоруйанан ситимнээх буолуу, биир сиргэ араас омуктары, этническэй, итэҕэл уонна тыл бөлөхтөрүн эйэлээх олох элбэх үйэлэргэ ситиспит сатабыл, Арассыыйа тус бэйэтин уратылаах судаарыстыба-цивилизация буоларын быһаараллар. Ону тэҥэ, кини киэҥ Евразия уонна Европа-Чуумпу далай державата буоларын, нуучча норуотун уонна атын норуоттары биир, Нуучча эйгэтин култууратын-цивилизациятын уопсастыбатын оҥорбутун быһаараллар»;
• «Краснодарскай кыраай Кубань казачествотын үөскээбит устуоруйа сиринэн буолар уонна нуучча норуотун төрүт олохсуйбут сирэ, кыраай нэһилиэнньэтин үгүс аҥаара буолар» (Краснодарскай кыраай Устааба);
• «Владимир уобалаһын Сокуон таһаарар Мунньаҕа, <…> нуучча нациятын үөскээбит устуоруйатын киининэн буолар Владимир сирин устуоруйатын, үгэстэрин уонна уратыларын харыстааһыҥҥа эппиэтинэһин өйдөөн, <…> бу Владимир уобалаһын Устаабын (Сүрүн Сокуонун) ылынар» (Владимир уобалаһын Устааба);
• «Биһиги, Карачаево-Черкесскай Өрөспүүбүлүкэтин Норуодунай Мунньаҕын (Парламенын) дьокутааттара, устуоруйа сайдыытын кэмигэр абазиннары, карачаевецтары, ногайдары, нууччалары, черкестэри уонна атын омук граждааннарын биир кэлим Өрөспүүбүлүкэҕэ түмүллээри, элбэх омуктаах Карачаево-Черкесскай Өрөспүүбүлүкэтин норуоттарын иннигэр эппиэтинэспитин өйдөөн, <…> Карачаево-Черкесскай Өрөспүүбүлүкэтин Конституциятын ылынабыт» (Карачаево-Черкесскай Өрөспүүбүлүкэтин Конституцията);
• Калмыкия Өрөспүүбүлүкэтин Конституцията этэринэн, «Калмыкия Өрөспүүбүлүкэтэ калмык, нуучча уонна атын өрөспүүбүлүкэ норуоттарын уратыларын, этническэй тус бэйэтин харыстааһыҥҥа уонна сайыннарыыга, чуолаан аҕа саастаах дьону ытыктааһыҥҥа, дьахтарга убаастабылга, оҕолорго тапталга уонна кинилэри харыстааһыҥҥа бары өттүнэн көмөлөһөр»;
• Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституцията нууччалары уонна атын олохсуйбут омуктары, ону тэҥэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрүт омуктарын харыстааһыны уонна сөргүтүүнү хааччыйар;
• Дагестаан Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Сүбэтин 2000 сыл алтынньы 18 күнүнээҕи «Дагестаан Өрөспүүбүлүкэтин аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын туһунан» № 191 Уурааҕынан: «Дагестан Өрөспүүбүлүкэтин аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарынан буолаллар: аварецтар, агуллар, азербайджанецтар, даргинецтар, кумыктар, лактар, лезгиннэр, таттар, табасаранецтар, ногаецтар, рутулецтар, нууччалар, цахурдар, чечен-акинецтар».

Кытайга олорор нууччалар судаарыстыба официальнайдык билиммит 56 төрүт этническэй бөлөхтөрүгэр киирэллэр. Кинилэр хоту дойдуга олорор сирдэриттэн биирдэстэригэр Эньхэ-Нуучча национальнай волоһа диэн тэриллибит, ол КНР-га соҕотох нуучча национальнай волоһа буолар.

Быһаарыылар

Литэрэтиирэ

Уопсай үлэлэр

• Александров В. А., Тишков В. А., Шмелёва М. Н. Русские // Народы и религии мира: Энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. — С. 438—461. — 928 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-85270-155-6
• Анучин Д. Н. Великоруссы // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
• Зеленин Д. К. Восточнославянская этнография = Zelenin D. K. Russische (Ostslawische) Volkskunde (Berlin; Leipzig, 1927) / пер. с нем. К. Д. Цивиной. — М.: Наука (ГРВЛ), 1991. — 511 с. — (Этнографическая библиотека). — ISBN 5-02-016500-0
• Рабинович М. Г., Маслова Г. С. и др. Русские // Народы Европейской части СССР. Этнографические очерки: в 2 т. / Под ред. В. А. Александрова и др.; Институт этнографии АН СССР. — М.: Наука, 1964. — Т. І. — С. 119—571. — 984 с. — (Народы мира).
• Русские / Отв. ред. В. А. Александров, И. В. Власова, Н. С. Полищук; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — М.: Наука, 1997. — 828 с. — (Народы и культуры, 1). — ISBN 5-02-010320-9 pdf
• Русские // Румыния — Сен-Жан-де-Люз. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — С. 59—60. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 29). — ISBN 978-5-85270-366-8.
• Русские: Ист.-этногр. атлас: Земледелие. Крестьянское жилище. Крестьянская одежда (середина XIX — начало XX века). — М.: Наука, 1967. — 360 с.: ил.
• Русские // Народы России: Атлас культур и религий / М-во регионал. развития РФ, РАН; отв. ред.: А. В. Журавский, О. Е. Казьмина, В. А. Тишков. — 3-е изд., испр. и доп. — М.: Феория, 2011. — 319 с. — ISBN 978-5-91796-028-9
• Русские // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей; гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина, 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3Архивная копия от 29 Сэтинньи 2014 на Wayback Machine
• Шмелёва М. Н. Русские // Народы России: Энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 270—307. — 479 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-85270-082-7

Генетическэй чинчийиилэр

• Балановская Е. В., Балановский О. П. Русский генофонд на Русской равнине. — М.: Луч, 2007. — 416 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-87140-267-2
• Балановская Е. В., Пежемский Д. В., Романов А. Г., Баранова Е. Е., Ромашкина М. В., Агджоян А. Т., Балаганский А. Г., Евсеева И. В., Виллемс Р., Балановский О. П. Генофонд Русского Севера: Славяне? Финны? Палеоевропейцы? // Вестник Московского университета. Сер. Антропология. — 2011. — № 3. — С. 27—58.
• Балановский О. П. Изменчивость генофонда в пространстве и времени: синтез данных о геногеографии митохондриальной ДНК и Y-хромосомы : Автореф. дисс. д. б. н.. — М. (РАМН), 2012. — 45 с.
• Хромова Н. А. Полиморфизм системы HLA у представителей разных славянских этнических групп (русской, белорусской и украинской) : Автореф. дисс.. — М., 2006.

Этногенез чинчийиитэ

• Азбелев С. Н. Что угрожало русскому народу в 1380 г. // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2018. — № 1(71). — С. 151—155.
• Брайчевский М. Происхождение Руси. — К., 1968.
• Бунак В. В. Происхождение и этническая история русского народа по антропологическим данным. — М.: Наука, 1965. — (АН СССР. Труды института этнографии им. Н.Н. Миклухо-Маклая, т. 88 (новая серия)).
• Вопросы формирования русской народности и нации. — М.—Л., 1958.
• Гройс Б. Поиск русской национальной идентичности // Вопросы философии. — 1992. — № 9. — С. 52-60.
• Грушевский М. С. История Украины-Руси. — Т. 1. — 2-е изд. — Киев, 1913 (Нью-Йорк, 1954).
• Державин Н. Происхождение русского народа. — М., 1944.
• Дерябин В. Е. Современные восточнославянские народы // Восточные славяне. Антропология и этническая история / под ред. Т. И. Алексеевой. — 2-е изд., доп. — М.: Научный мир, 2002. — С. 30—59. — 342 с. — 1000 экз. — ISBN 5-89176-164-5
• Костомаров Н. И. Две русские народности // Основа. — СПб., 1861. — Март.
• Куренной П. Советские концепции происхождения великорусской народности и «русской» нации // Научные Записки УВУ. — Ч. 7. — Мюнхен, 1963.
• Ляпунов Б. Древнейшие взаимные связи языков русского и украинского и некоторые выводы о времени их возникновения как отдельных лингвистических групп. В сб. Русская историческая лексикология. — М., 1968.
• Мавродин В. Образование единого русского государства. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1951.
• Рыбаков Б. А. Первые века русской истории. — М., 1964.
• Происхождение и этническая история русского народа по антропологическим данным / Под ред. В. Бунака. — М., 1965.
• Погосян Е. Русь и Россия в исторических сочинениях 1730—1780-х годов // Россия / Russia. Вып. 3 (11): Культурные практики в идеологической перспективе. — М.: ОГИ, 1999. — С. 7—19
• Рыбаковский Л. Л. Русские: этническая гомогенность? — Институт социально-политических исследований РАН, 1998.
• Санкина С. Л. Этническая история средневекового населения Новгородской земли. — СПб., 2000. — 110 с. — ISBN 5-86007-210-4
• Филин Ф. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. — Л.: Наука, 1972.
• Чистов К. В.. Русские // Народы мира: Историко-этнографическая справка — М., 1988. — С. 381—389: ил. — Библиография: с. 389 (26 назв.).
• Шахматов А. А. К вопросу об образовании русских наречий и русских народностей // Журнал Министерства Народного Просвещения. — 1899. — Апрель.

Атын

• Васильев А. Д. Игры в слова: россияне вместо русских // Политическая лингвистика, № 25, 2008, С. 35—43.
• Жельвис В.И. Эти странные русские. — М.: Эгмонт Россия Лтд, 2002. — 96 с. — ISBN 5-85044-648-6
• Иванов-Мариин С. Русские в современной России (о социологическом исследовании социального положения и роли русских в России) // Журнал «Русский Дом». — 2010. — № 12.
• Лаурен А. У них что-то с головой, у этих русских = De är inte kloka de där ryssarna. — Москва: Флюид / FreeFly, Флюид-Урал, 2010. — 192 с. — ISBN 978-5-98358-274-3
• Лицо русской национальности // Коммерсантъ-Власть : Журнал. — 2005-09-26. — Вып. 641, № 38. Архивировано 24 Ыам ыйын 2013 года.
• Народы России: живописный альбом. — СПб.: тип. Тов-ва «Общественная Польза». — 3 дек. 1877. — ст. 2.
• Резниченко С. Русские и русскость. — Москва: Традиция, 2015. — 223 с.
• Рябова М. С. Процесс признания русской этнической группы как одного из национальных меньшинств Китая // Вестн. Том. гос. ун-та. — 2016. — № 406. — С. 136—140.
• Сергеева А. В. Русские: стереотипы поведения, традиции, ментальность. — М.: Флинта; Наука, 2006. — ISBN 5-89349-626-4 ISBN 5-02-033003-5.
• Шнирельман В. А. Русское родноверие : неоязычество и национализм в современной России. — М.: Библейско-богословский институт святого апостола Андрея, 2012. — xiv + 302 с. — ISBN 978-5-89647-291-9
• Янин В. Л. Средневековый Новгород. — М.: Наука, 2004. — 416 с. — 1000 экз. — ISBN 5-02-009842-6

Атын тылынан

• Чубатий М. Княжа Русь-Україна та виникнення трьох східньо-слов’янських націй. Записки наукового товариства ім. Т. Шевченка.(укр.) — Т. 178. — Нью-Йорк—Париж, 1964.
• Balanovsky O., Rootsi S., Pshenichnov A., Kivisild T., Churnosov M., Evseeva I., Pocheshkhova E., Boldyreva M., Yankovsky N., Balanovska E., Villems R. Two Sources of the Russian Patrilineal Heritage in Their Eurasian Context(ааҥл.) // American Journal of Human Genetics. — 2008. — Vol. 82, no. 1. — P. 236—250.
• Malyarchuk B., Derenko M., Grzybovsky T., Lunkina A., Charny J., Rychkov S., Morozova I., Denisova G., Miscicka-Sliwka D. Differentiation of Mitochondrial DNA and Y Chromosomes in Russian Populations(ааҥл.) // Human Biology. — Detroit: Wayne State University Press, 2004. — December (vol. 76, no. 6). — ISSN 1534-6617. — DOI:10.1353/hub.2005.0021.
• Verbenko D. A., Knjazev A. N., Mikulich A. I., Khusnutdinova E. K., Bebyakova N. A., Limborska S. A. Variability of the 3’ApoB Minisatellite Locus in Eastern Slavonic Populations(ааҥл.) // Human Heredity. — 2005. — Vol. 60, no. 1. — P. 10—18. — DOI:10.1159/000087338. Архивировано 20 Тохсунньу 2012 года.
• 俄罗斯族简史 [Краткая история русских в Китае]. — Beijing: Publishing House of Minority Nationalities, 2008. — ISBN 978-7-105-08688-7

Сигэлэр

• Основные этнотерриториальные группы (рус.). Музейный портал «История и культура народов Сибири и Дальнего Востока». Сигэнии күнэ: 11 Балаҕан ыйын 2025.
• Русские: Историко-этнографические группы (рус.). Сигэнии күнэ: 11 Балаҕан ыйын 2025.
• Национальность русские (рус.). Китайский информационный интернет-центр. Сигэнии күнэ: 11 Балаҕан ыйын 2025.
• Русские: от народа в себе, к народу «для себя» (рус.). Русская народная линия. Сигэнии күнэ: 11 Балаҕан ыйын 2025.