Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Гагарин Юрий Алексеевич

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга
Learning.svg

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Arrow-Right.png
Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга

Юрий Алексеевич Гагарин (1934 сыл кулун тутар 9 күнэ, Клушино[d], Арҕаа уобалас[d], РСФСР, ССРС — 1968 сыл кулун тутар 27 күнэ, Новосёлово[d], Владимир уобалаhа, РСФСР, ССРС) — космоска көппүт бастакы киһи. ССРС космонавт-летчига, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, кэккэ судаарыстыбалар үрдүкү бэлиэлэрин кавалера, арассыыйа уонна тас дойдулар элбэх куораттарын бочуоттаах олохтооҕо.

ССРС ССК полковнига (1963), 1-кы кылаастаах байыаннай летчик, ССРС спордун үтүөлээх маастара (1961), ЫБСЛКС КК чилиэнэ, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин 7-с уонна 8-с ыҥырыыларын дьокутаата.

1961 сыллаахха муус устар 12 күнүгэр Юрий Гагарин аан дойду устуоруйатыгар куйаарга көппүт бастакы киһи буолбута[5]. Гагарин баар «Восток-1» хараабыллаах «Восток» ракета-носитель Казахскай ССР Кызылордин уобалаһыгар баар Байконур космодромуттан көппүтэ. 108 мүнүүтэ[6] көтөн баран Гагарин Саратов уобалаһыгар Энгельс куорат чугаһыгар ситиһиилээхтик сиргэ түспүтэ. Муус устар 12 күнэ, Юрий Гагарин космоска көппүт күнэ — Космонавтика күнүнэн, бырааһынньык күнүнэн биллэриллибитэ.

Олоҕун олуктара

Оҕо, эдэр сааһа уонна үөрэҕэ

Юрий Алексеевич Гагарин кулун тутар 9 күнүгэр 1934 сыллаахха төрөөбүтэ, докумуоннарынан — РСФСР Арҕаа уобалаһын Гжатскай оройуонун Клушино сэлиэнньэтигэр (билигин — Смоленскай уобалас Гагаринскай оройуона), ол эбэтэр төрөппүттэрин олорор (пропискаламмыт) сирдэригэр[5][7]. Дьиҥнээх төрөөбүт сирэ-Гжатскай куорат төрүүр дьиэтэ (1968 сыллаахха Гагарин куорат диэн ааттаммыт)[8]. Бааһынай-үлэһит эйгэттэн төрүттээх: аҕата Алексей Иванович Гагарин (кулун тутар 14 (27) 1902[9] — атырдьах ыйын 30 күнэ 1973)[10], — болуотунньук, ийэтэ, Анна Тимофеевна Матвеева (ахсынньы 20 күнэ 1903 — бэс ыйын 12 күнэ 1984), — үүт табаарынай ферматын үлэһитэ[комм. 1][11], Үлэ Кыһыл Знамята уонна Норуоттар доҕордоһуулара уордьаннарынан наҕараадаламмыта. Эһэтэ Тимофей Матвеевич Матвеев (1871—1918), Путиловскай собуот үлэһитэ, Санкт-Петербурга, Автовоҕа, Богомоловскай (билигин Сөргүтүллүү) уулуссаҕа XIX үйэ бүтүүтүгэр олорбута.

undefined
undefined

Гагариннар үс уоллаах уонна кыыс оҕолоох этилэр. Юрий үһүс оҕо.

Ыам ыйын 24 күнүгэр 1945 сыллаахха Гагариннар дьиэ кэргэннэрэ Гжатскайга көспүттэр. 1949 сыл ыам ыйыгар Юра Гжатскай орто оскуолатын алтыс кылааһын бүтэрбитэ. Ол сыл балаҕан ыйыгар Люберецкайдааҕы 10 №-дээх ремесленнай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ[12][13], онно эмиэ уус-уран самодеятельноска кыттыбыта-духовой оркестрга трубаҕа оонньообут[14][15]. Ону тэҥэ Юрий рабочай ыччат киэһээҥҥи оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Үөрэнэ сылдьан, ахсынньы 16 күнүгэр 1949 сыллаахха комсомолга киирбитэ[16]. Киэһээҥҥи оскуола сэттис кылааһын 1951 сыл ыам ыйыгар бүтэрбитэ, онтон бэс ыйыгар училищены формовщик-литейщик идэлээх туйгуннук бүтэрбитэ[5][17].

1951 сыл атырдьах ыйыгар Гагарин Саратов индустриальнай техникумугар литейнэй отделениеҕа үөрэнэ киирбитэ, онно үөрэҕин таһынан үчүгэй физкультурник уонна «Үлэһит резервэтэ» СУо сэкирэтээрин быһыытынан биллибитэ[16]. Алтынньы 25 күнүгэр 1954 сыллаахха аан бастаан ССРС ДОСААФ Саратовтааҕы аэроклубугар кэлбитэ. 1955 сыллаахха Юрий Гагарин үрдүк ситиһиилэрдэммитэ, үөрэҕин туйгуннук бүтэрбитэ уонна Дубки спортивнай аэродромугар Як-18 сөмүлүөтүнэн бастакы бэйэ көтүүтүн оҥорбута. Аэроклубка Юрий Гагарин барыта 196 көтүүнү толорон барыта 42 чаас 23 мүнүүтэни көппүтэ[5].

Авиацияҕа карьерата

Алтынньы 27 күнүгэр 1955 сыллаахха Гагарин Сэбиэскэй аармыйаҕа ыҥырыллан Оренбург куоракка (ол саҕана Чкалов куоракка) К. Е. Ворошилов аатынан 1-кы байыаннай авиационнай летчиктар училищеларыгар ыытыллыбыта. Оччотооҕу кэмҥэ биллиилээх летчик-инструктор Я. Ш. Акбулатовка үөрэммитэ[18][17]. Алтынньы 25 күнүгэр 1957 сыллаахха Гагарин училищены туйгуннук бүтэрбитэ[5].

Икки сыл устата Луостарига (Мурманскай уобалас) МиГ-15бис[19] сөмүлүөттэринэн сэбилэммит ССК Хотугу флотун[5] 122-с истребительнай авиационнай дивизиятын 769-с истребительнай авиационнай полкатыгар[19] сулууспалаабыта. 1959 сыл алтынньытыгар уопсайа 265 чаас көтүүлэммитэ[5][20]. «3-с кылаастаах Байыаннай летчик» квалификациялаах этэ[21].

Космическай этэрээккэ

Космонавтары этэрээккэ ылыы уонна кинилэри «Восток-1» хараабылынан бастакы көтүүгэ бэлэмнээһин туһунан быһаарыы ССКП КК уонна ССРС Миниистирдэрин сэбиэтин 1959 сыл тохсунньу 5 күнүнээҕи 22-10 №дээх уонна ССРС миниистирдэрин Сэбиэтин 1959 сыл ыам ыйын 22 күнүнээҕи 569—264 №дээх Уураахтарынан ылыллыбыта.

Космонавтары сүүмэрдээһининэн уонна бэлэмнээһининэн ССРС Байыаннай-салгын күүстэрэ дьарыктаммыттара. 20 хандьыдааты талыы былааннаммыта.

1959 сыллаахха ахсынньы 9 күнүгэр Гагарин космонавтарга хандьыдааттар бөлөхтөрүгэр киллэрэргэ көрдөһөн рапорт суруйбута. Биир нэдиэлэнэн Гагарины Киин научнай-чинчийэр авиационнай госпитальга бары өттүнэн медицинскэй чинчийиини барарыгар Москваҕа ыҥырбыттар. 1960 сыл саҕаланыытыгар өссө биир анал медхамыыһыйа буолбута, старшай лейтенант Гагарины космическай көтүүлэргэ сөптөөх диэн билиммиттэрэ.

1960 сыллаахха тохсунньу 11 күнүгэр ССК Кылаабынай Командующайа К. А. Вершинин бирикээһинэн 26266 №дээх анал байыаннай чаас (в/ч) тэриллибитэ, соруга космонавтары бэлэмнээһин этэ (салгыы чааһа ССК космонавтарын бэлэмниир Кииҥҥэ кубулуйбута). Гагарин космонавтарга кандидаттар бөлөхтөрүгэр ССК Кылаабынай Командующайа К. А. Вершинин 1960 сыл кулун тутар 3 күнүнээҕи бирикээһинэн киллэриллибитэ, онтон кулун тутар 11 күнүгэр дьиэ кэргэнин кытта байыаннай сулууспа саҥа миэстэтигэр тахсыбыта. Кулун тутар 25 күнүттэн космонавтары бэлэмниир программанан тиһигин быспакка дьарык саҕаламмыта[22].

Космонавтары талыы уонна бэлэмнээһин

Гагаринтан ураты космоска бастакы көтөргө өссө хас да сорунааччы, барыта сүүрбэ киһи баара (ССРС космонавтарын Бастакы этэрээтэ). Хандьыдааттар Байыаннай истребитель-летчиктар ортолоругар Королев быһаарыытынан хомуллубуттара, кини маннык лүөччүктэр хайыы-үйэ аһара күүрүүлээх, тыҥааһыннаах быһыыны-майгыны, баттааһын түһүүтүн тулуйар уопуттаахтар дии саныыра. Космонавтар бастакы этэрээттэригэр талыы медиссиинэ, уйулҕа уонна да атын кэмнэһиктэргэ олоҕуран ыытыллыбыта: 25-30 саастаах, 170 см үрдүгэ суох, 70-72 кг диэри ыйааһыннаах[23], үрдүккэ уонна стратосфераҕа адаптацияланар дьоҕурдаах, түргэн реакциялаах, эт-хаан өттүнэн тулуурдаах, холку өйдөөх-санаалаах. Юрий Гагарин үрдүгэ, официальнай сулууспа характеристикатынан, 165 см этэ, атын дааннайдарынан, «ЕКА» дааннайынан, бэл, 157 см этэ[24][25][26]. Бастакы космонавт үрдүгэр уонна ыйааһыныгар ирдэбил «Восток» космос хараабылын туһааннаах хааччахтааһынтан үөскээбитэ, олор «Восток» таһаарааччы ракета кыамтатынан быһаарыллыбыттара. Ону таһынан хандьыдааттары таларга үчүгэй характеристикалааҕын, баартыйа чилиэнэ буоларын (Гагарин 1959 сыллаахха ССКП чилиэнигэр кандидат буолбута, онтон 1960 сыл бэс ыйыгар баартыйаҕа киирбитэ), бэлиитикэҕэ көҕүн, социальнай төрүттэрин учуоттаабыттара[27].

Муус устар 8 күнүгэр 1961 сыллаахха ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин оборона техникатыгар Судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ К. Н. Руднев салайбыт «Восток» космос хараабылын куйаарга ыытар Судаарыстыбаннай хамыыһыйа сабыылаах мунньаҕа буолбут, манна П. Королев уонна Н. П. Каманин илии баттааһыннаах космоска көтөр киһиэхэ устуоруйаҕа бастакы сорудаҕы бигэргэппиттэрэ:

180—230 километр үрдүккэ Сири тула биир эргиирдээх 1 чаас 30 мүнүүтэ усталаах көтүүнү оҥорон, бэриллибит оройуоҥҥа түһүү. Көтүү сыала-соруга — киһи космоска анал тэрээһиннээх хараабылга сылдьарын бэрэбиэркэлээһин, көтөр аал тэриллиитин бэрэбиэркэлээһин, хараабыл Сири кытта ситимин бэрэбиэркэлээһин, хараабыл уонна космонавт сиргэ түһэр тэриллэрин эрэллээҕин итэҕэтии.

Мунньах аһаҕас чааһын кэнниттэн хамыыһыйа аҕыйах састаабынан хаалан, Каманин Юрий Гагарины көтүүгэ киллэрэр, Титовы саппаас космонавт быһыытынан бигэргэтэр этиитин ылыммыта[28][29].

Космоска көтүү

Пилот-космонавт Юрий Алексеевич Гагарин салайар «Восток» хараабыла муус устар 12 күнүгэр 1961 сыллаахха москва бириэмэтинэн 9ч. 07 мүнүүтэҕэ «Байконур» космодромтан көппүтэ.

undefined
undefined

"Восток" таһаарааччы ракета сэмэтэ суох үлэлээбитэ эрээри, бүтэһик түһүмэххэ 3-с сүһүөх двигатели араарыахтаах радио салайыы тиһигэ кэмигэр үлэлээбэтэҕэ. Двигатель хатылыыр механизм (таймер) үлэлээбитин эрэ кэннэ арахсыбыта, ол гынан баран хараабыл хайыы-үйэ орбитаҕа тахсыбыта, үрдүкү чыпчаала (апогей) суоттаммыт точкаттан 100 км үрдүк буолбута: орбита параметрдара 327×180 км этилэр[30]. Маннык орбитаттан «аэродинамическай туормастааһын» көмөтүнэн туорааһын, араас сыаналааһынынан, 20-тэн 50-гар диэри хонугу ылыан сөп этэ[30][31].

Гагарин орбитаҕа бэйэтин иэйиитин, хараабыл туругун уонна кэтээн көрүүтүн туһунан иһитиннэрбитэ. Кини иллюминаторга Сир былыттааҕын, хайаларын, ойуурдарын, өрүстэрин, байҕалларын кэтээн көрбүтэ, халлааны уонна Күнү, атын сулустары Сир күлүгэр көтө сылдьан көрбүтэ.

undefined

Сир тула биир эргиири оҥорон, 10:53 чааска, 106-с мүнүүтэҕэ хараабыл көтүүтүн түмүктээбит. Туормастааһын табыллыбатаҕыттан Гагарин түһэр аппарата Сталинградтан 110 км тэйиччи былааннаммыт уобаласка буолбакка, Саратов уобалаһыгар, Энгельстан чугас, Смеловка уонна Подгорное сэлиэнньэлэр оройуоннарыгар түспүтэ. 10:48 чугастааҕы зенитнай-ракетнай дивизион радара биллибэт сыалы бэлиэтээбитэ[32] — бу түһэр аппарат этэ (зенитчиктары биир суукка иннинэ «халлаантан түһэр контейнердары» кэтээн көрөллөрүн туһунан сэрэттиллибиттэр).

Космонавы көтүүтүн кэнниттэн көрсүбүт бастакы дьонунан олохтоох лесник кэргэнэ Анна (Анихайят) Тахтарова уонна кини алта саастаах сиэнэ Рита(Румия) буолбуттара[33]. Сотору кинилэргэ чугастааҕы дивизионтан байыаннайдар уонна олохтоох холкуостаахтар кэлбиттэр. Байыаннайдар биир бөлөҕө түһэр аппарааты харабыллыы хаалбыт, иккиһэ Гагарины чаас турар сиригэр илдьибит. Онтон Гагарин телефонунан ПВО дивизиятын командирыгар: «ССК главкомугар тиэрдэргэр көрдөһөбүн: соругу толордум, бэриллибит оройуоҥҥа түстүм, бэйэм туругум үчүгэй, эчэйиим, алдьаныы суох. Гагарин» диэн араапардаабыт[34].

Статистика[35]
# Стартаабыт
хараабыл		 Старт, UTC Экспедиция Түспүт
хараабыл		 Сиргэ түһүү, UTC Көтүү Аһаҕас космоска
тахсыы		 Аһаҕас космоска
бириэмэтэ
1 Восток-1 12.04.1961, 06:07 Восток-1 Восток-1 12.04.1961, 07:55 00 суукка 01 чаас 48 мүнүүтэ 0 0

Сэбиэскэй СМИ-гэ сырдатыы

Киһи космоска бастакы көтүүтүн кистэлэҥин хааччыйар буолан, Гагарин көтүүтүн чахчыта эрдэттэн сырдатыллыбатаҕа. Киэҥник биллэр кадрдар космоска ыытыллар күнүгэр буолбакка, кэлин, кинохроникаҕа анаан уһуллубуттара, Гагарин дьиҥнээхтии тугу оҥорбутун барытын хатылаабыта[36].

Муус устар 12 күнүгэр 1961 сыллаахха диктор Ю. Б. Левитан араадьыйанан Юрий Гагарин «Восток» космос хараабылынан көтүүтүн туһунан ТАСС иһитиннэриитин биэрбитэ[37]ː

«12 апреля 1961 года в Советском Союзе выведен на орбиту вокруг Земли первый в мире космический корабль-спутник „Восток“ с человеком на борту. Пилотом-космонавтом космического корабля-спутника „Восток“ является гражданин Союза Советских Социалистических Республик лётчик майор Гагарин Юрий Алексеевич».

Куйаарга көтүү кэннэ

Москваҕа көрсүү

Бастаан утаа Гагарины Москваҕа өрөгөйдөөхтүк көрсөрү ким да былааннаабатаҕа. Барытын бүтэһик түгэҥҥэ Никита Сергеевич Хрущев быһаарбыта. Уола Сергей Хрущев этэринэн:

Кини оборона миниистиригэр маршал Малиновскайга эрийбитэ уонна: «Кини старшай лейтенант. Кини сыбаанньатын суһаллык үрдэтиэххэ» диэбитэ. Малиновскай соччо баҕарбакка Гагариҥҥа капитан сыбаанньатын биэриэх диэбитигэр Никита Сергеевич кыыһырбыта: «Тоҕо капитаны эрэ? Эн киниэхэ саатар майору биэр». Малиновскай өр сөбүлэспэтэҕэ эрээри, Хрущев модьуйан, ол күн Гагарин майор буолбута.

Ол кэннэ Хрущёв Кремльгэ эрийэн, Гагарины дьоһуннаахтык көрсөргө сорудахтаабыта.

Атын туоһуларынан, Гагарин капитан уочараттаах аатын 1961 сыл муус устарыгар ылыахтаах этэ, ол гынан баран Д. Ф. Устинов тута майор буоларга этии киллэрбит. Бу уочараттаах ааты иҥэрии туһунан бирикээс кини көтүөн иннинэ бэлэмнэммитэ эрээри, Юрий Гагарин майор аатын ылбытын туһунан сиргэ түһэн эрэ баран билбитэ. Муус устар 12 күнүгэр ТАСС бары иһитиннэриилэригэр номнуо «майор Юрий Гагарин» туһунан этиллибитэ.

Муус устар 14 күнүгэр Гагарины ыла Ил-18 көтөн кэлбит, оттон Москубаҕа чугаһаабыттарыгар самолекка сэттэ МиГ-17 истребителлэртэн турар бочуоттаах авиационнай эскорт холбоспут. Эскортаах сөмүлүөттэр Москуба киинин үрдүнэн, Кыһыл болуоссат үрдүнэн үөрүүлээх стройунан ааспыттар, онтон Внуково аэропордугар түспүттэр, онно Гагарины баараҕай, дьоһуннаах, кини дьоруойдуу быһыытыгар холоонноох прием күүтэрэ: үөрбүт-көппүт дьон, суруналыыстар уонна оператордар, дойду салалтата. Сөмөлүөт аэропорт киин дьиэтигэр иннигэр тохтообут, трап түһэрбиттэр, уонна бастакынан Гагарин түспүт. Сөмөлүөттэн бырабыыталыстыба трибуналарыгар диэри чаҕылхай кыһыл көбүөрдээх суол тардыллан, Юрий Гагарин хаампыт. Хааман иһэн бачыыҥкатын быата сөллүбүт (атын версиятынан — наскытын подтяжката сөллүбүт), ол гынан баран тохтообокко[38], бырабыыталыстыба трибуналарыгар «Мы рождены, чтоб сказку сделать былью» диэн сэбиэскэй авиамаршы толорор оркестр тыаһынан хааман тиийбит. Трибунаҕа тиийэн Юрий Гагарин Никита Хрущевка рапортаабыт[39]:

Табаарыс Сэбиэскэй Сойуус Хомуньуус баартыйатын Киин Кэмитиэтин Бастакы сэкиритээрэ, ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлэ! Хомуньуус баартыйатын уонна Сэбиэскэй бырабыыталыстыба Киин Кэмитиэтин сорудаҕын толорбутум туһунан эйиэхэ үөрэ иһитиннэрэбин…

Салгыы аһаҕас «ЗИЛ-111в» , Гагарин туран эрэ айаннаан, көрөөччүлэри эҕэрдэлээбитэ. Эргиччи эҕэрдэ иһиллэрэ, үгүстэр плакаттарынан далбаатаатыллара. Биир киһи тулалааһыны тоҕо анньан Гагариҥҥа сибэкки дьөрбөтүн туттарбыт. Кыһыл болуоссакка буолбут митиҥҥэ Никита Хрущев Гагариҥҥа Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа уонна «ССРС Летчик-космонава» ааттары иҥэрэрин туһунан биллэрбит.

Митинг Юрий Гагарин уонна сэбиэскэй судаарыстыба салайааччылара Ленин мавзолейын трибунатыттан эҕэрдэлээбит, соһуччу тэриллибит 3 чаастаах демонстрацияҕа кубулуйбут. Демонстрация бүппүтүн кэннэ Никита Хрущев Гагарины мавзолей иһигэр, саркофагка атаарбыта[39]. Өрөгөйдөөх тэрээһиннэр Кириэмилгэ приемҥа салҕаммыттара, онно ааттара оччолорго официальнайдык ааттаммат элбэх конструктордар бааллар. Леонид Брежнев Гагариҥҥа Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун «Кыһыл Көмүс Сулуһун» уонна Ленин уордьанын туттарбыта. Элбэх саҥа төрөөбүт уолаттары төрөппүттэрэ ол күннэргэ Гагарин аатынан Юрий диэн ааттаабыттара.

Сарсыныгар Гагариҥҥа уонна конструктордарга тас дойдулар суруналыыстара ыйытыылары биэрбит пресс-конференциялара буолбута. Конференцияҕа Гагариҥҥа билигин АХШ-ка олорор Гагариннар кинээстэрин уустарын аймахтара буолбатаххын дуо диэн ыйытыыттан саҕаламмыта. Онуоха Гагарин[39]: «Аймахтарым ортолоругар ханнык да кинээстэри, үтүө төрүттээх дьону билбэппин, олор тустарынан хаһан да истибэтэҕим» диэбит.

Тас дойдуларга сылдьыы

Юрий Гагарин бастакы тас дойдуларга сырыытынан Чехословакияҕа сырыыта буолбута. Кини Прагаҕа көннөрү Ту-104 рейсинэн көппүтэ. Гагарин ону тэҥэ Болгарияҕа, Финляндияҕа, Улуу Британияҕа, Польшаҕа, Кубаҕа, Бразилияҕа Кюрасао арыыга тохтоон, Канаадаҕа Исландияҕа тохтоон, Венгрияҕа, Индияҕа, Цейлоҥҥа (билигин Шри-Ланка), Афганистааҥҥа сылдьыбыта. 1962 сыллаахха Гагарин Холбоһуктаах Араб Өрөспүүбүлүкэтигэр (Египеккэ) сылдьыбыта.

undefined

1963 сыл балаҕан ыйыгар Гагарин Парижка сылдьыбыта, онно XIV Аан дойдутааҕы астронавтика конгреһыгар кыттыбыта[40][41]. 1963 сыл алтынньытыгар В.Терешкованы кытта Нью-Йорк куоракка ХНТ штаб-квартиратыгар сылдьыбыта[42].

Юрий Гагарин тас дойдуларга сырыыларын чэрчитинэн барыта 30-ча дойдуга сылдьыбыта[43].

Салгыы олоҕо уонна карьерата

1961 сыллаахха балаҕан ыйын 3 күнүгэр Юрий Гагарин Жуковскай аатынан Байыаннай-салгын инженернай академиятыгар үөрэнэ киирбитэ, онтон олунньу 17 күнүгэр 1968 сыллаахха С. М. Белоцерковскай салалтатынан биир миэстэлээх салгын-космос көтөр аппараатын истээччилэр-космонавтар бөлөхтөрө оҥорбут туһаныы ньыматыйыытыгар уонна дорҕоонноох аэродинамикатыгар дипломнай бырайыагы көмүскээбитэ. Судаарыстыбаннай эксээмэнниир хамыыһыйа полковник Юрий Гагариҥҥа «летчик-инженер-космонавт» квалификацияны иҥэрэн академия адъюнктуратыгар сүбэлээбитэ[44].

undefined
undefined

1964 сыллаахха Гагарин космонавтары бэлэмниир Киин начальнигын солбуйааччытынан уонна сэбиэскэй космонавтар этэрээттэрин хамандыырынан анаммыта.

Гагарин ССРС Үрдүкү Сэбиэтин 6-с (1962 сыллаахха Сычевскай уокурукка Сойуус Сэбиэтигэр талыллыбыт) уонна 7-с (1966 сыллаахха национальностар Сэбиэттэригэр)[45] ыҥырыыларын депутатынан талыллыбыта, ЫБСЛКС КК чилиэнэ (ЫБСЛКС XXIV уонна XXV сийиэстэригэр талыллыбыт) уонна «Кыһыл Сулус» хаһыат космонавтика тас штаттан салаатын салайбыт (1964 сылтан). Ону таһынан космоска көтүү устуоруйалыы суолтата кинини тас дойдуларга эмиэ биллиилээх киһи оҥорбута. Гагарин Сэбиэскэй-кубинскай доҕордоһуу уопсастыбатын бэрэсидьиэнэ[46], «Финляндия — ССРС» уопсастыба бочуоттаах чилиэнэ этэ уонна эйэ уонна доҕордоһуу миссиялаах аан дойду үгүс дойдуларыгар сылдьыбыта.

1965 сыллаахха Гагарин ааспыт кэм пааматынньыктарыгар харыстабыллаахтык сыһыаннаһыы наадатын туһунан улахан суолталаах сайабылыанньа оҥорбута уонна 1931 сыллаахха Москубаҕа Христос Быыһааччы таҥара дьиэтин көтүрүллүбүтүн аһыйарын туһунан эппитэ. ЫБСЛКС КК VIII пленумугар ахсынньы 27 күнүгэр 1965 сыллаахха тыл эппитигэр Гагарин «биһиги өссө дьоруойдуу ааспыт олоҕу ытыктааһыны ситэ ииппэппит, үгүстүк пааматынньыктары харыстыыр туһунан толкуйдаабаппыт. Москубаҕа 1812 сыллааҕы Өрөгөйдөөх аарка тууруллубута уонна чөлүгэр түһэриллибэтэҕэ, Наполеону кыайыы чиэһигэр дойду үрдүнэн хомуллубут харчыга тутуллубут Христос Быыһааччы таҥара дьиэтэ урусхалламмыта. Мин ааспыт кэм өйдөбүлүгэр варвардыы сыһыан сиэртибэлэрин испииһэгин салҕыахпын сөп этэ. Маннык холобур, хомойуох иһин, элбэх»[47][48]. Кэлин Гагарин ахтыбыт икки эбийиэгэ чөлүгэр түһэриллибитэ, Өрөгөйдөөх Арка Кутузовскай проспекка өссө космонавт тыыннаах эрдэҕинэ, 1966—1968 сылларга туруоруллубута; кини этиилэрэ, атын общественнай көҕүлээһиннэр ортолоругар, былаас болҕомтотугар ылыллыбыта.

1966 сыллаахха Гагарины Аан дойдутааҕы астронавтика академиятын бочуоттаах чилиэнинэн талбыттара, ол сыл бэс ыйыгар Гагарин хайыы-үйэ «Союз» программанан эрчиллэн барбыта. Кини саҥа хараабылга бастакы көтүүтүн оҥорбут Владимир Комаров дублерынан анаммыта. Күн батареята алдьаммытыттан көтүү эрдэ тохтообута, парашют систематын сыыһаларыттан космонавт өлбүтэ. Королев тыыннааҕа буоллар Гагарин «Союз-1» сүрүн пилота буолуохтаах этэ, тоҕо диэтэххэ Королев саҥа тииптээх хараабылга көтүөҥ диэн эрэннэрбит эбит[49].

Төһө да солото суох буоллар, Гагарин уу хайыһарынан хатааһылыырын уонна кактустары хомуйарын сөбүлүүрэ уонна бу дьарыктарыгар бириэмэ булара[50].

undefined
undefined
undefined

1964 сыллаахха, үксүн Ю. А. Гагарин көҕүлээһининэн, ССРС-га уу хайыһар успуордун федерацията тэриллибитэ, онтон 1965 сыллаахха уу хайыһарыгар ССРС бастакы чөмпүйэнээтэ ыытыллыбыта[51].

Өлүүтэ

Кулун тутар 27 күнүгэр 1968 сыллаахха Гагарин Владимирскай уобалас Киржачскай оройуонун Новоселово дэриэбинэтин аттыгар уопуттаах инструктор В. С. Серегин салалтатынан МиГ-15 УТИ сөмүлүөтүнэн эрчиллэр көтүүтүн толоро сылдьан авиационнай саахалга өлбүтэ. Гагарин уонна Серегин өлүктэрин уматан харайбыттара. Гагарин уонна Серегин кытта бырастыылаһыы кулун тутар 30 күнүгэр 1968 сыллаахха буолбута. Сэбиэскэй Аармыйа Киин дьиэтигэр кинилэр буор куттаах урналар туруоруллубуттара, Кыһыл болуоссакка траурнай митинг буолбута, дойдуга саҥата суох биир мүнүүтэ биллэриллибитэ. Гагарин уонна Серегин буордаах урналара кириэмил истиэнэтигэр байыаннайдык чиэстэнэн көмүллүбүттэрэ[52].

Бочуоттаах ааттара уонна наҕараадалара

Сыбаанньалара[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  • Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (Муус устар 14 күнэ 1961, «Кыһыл Сулус» мэтээл (ССРС)|«Кыһыл Сулус» 11175 №)
  • ССРС Лётчик-космонава (бэс ыйын 27 күнэ 1961)
  • ЧССР Социалистыы Үлэ Дьоруойа (муус устар 29 күнэ 1961)
  • Социалистыы Үлэ Дьоруойа (НРБ) (ыам ыйын 24 күнэ 1961)
  • Үлэ Дьоруойа (СРВ) (муус устар 28 күнэ 1962)

Сэбиэскэй бырабыыталыстыба ону тэҥэ Ю. А. Гагарины старшай лейтенантан тута майор сыбаанньаҕа үрдэппитэ (космоска старшай лейтенант сыбаанньалаах көппүтэ).

Юрий Гагариҥҥа «подполковник» аата бэс ыйын 12 күнүгэр 1962 сыллаахха иҥэриллибитэ, оттон «полковник» аат сэтинньи 6 күнүгэр 1963 сыллаахха иҥэриллибитэ.

  • Сэбиэскэй-Куба доҕордоһуу уопсастыбатын бэрэсидьиэнэ
  • «Финляндия — Сэбиэскэй Сойуус» уопсастыба уонна да атыттар бочуоттаах чилиэннэрэ.

Юрий Гагарин 1966 сылтан Аан дойдутааҕы астронавтика академиятын бочуоттаах чилиэнэ этэ.

  • ССРС успуордун үтүөлээх маастара (1961, аат космоска көтүү иһин уонна аан дойдуга бастакы космос рекордтарын олохтообутун иһин иҥэриллибитэ[21][комм. 2])
  • 1-кы кылаастаах байыаннай летчик (1961, квалификация космическай көтүү иһин иҥэриллибитэ)[21]

Уордьаннара[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

[53]

  • Ленин уордьана (ССРС, муус устар 14 күнэ 1961)
  • «Георгий Димитров» уордьана (Болгария, ыам ыйын 24 күнэ 1961)
  • II кылаастаах Индонезия Сулуһун уордьана (Индонезия, бэс сыйын 10 күнэ 1961)
  • I истиэпэннээх «Грюнвальд Кириэһэ» уордьан (Польша, бэс сыйын 20 күнэ 1961)
  • «Плайя-Хирон» уордьанын бастакы кавалера (Куба, бэс ыйын 18 күнэ 1961)
  • «Салгыҥҥа көтүүгэ үтүөлэрин иһин» уордьан (Бразилия, атырдьах ыйын 2 күнэ 1961)
  • I истиэпэннээх ВНР Знамятын бриллианнаах уордьана (Венгрия, атырдьах ыйын 21 күнэ 1961)
  • «Нил Ожерельета» (Египет, тохсунньу 31 күнэ 1962)
  • Африка Сулуһа уордьан улахан лиэнтэтэ (Либерия, олунньу 6 күнэ 1962)
  • Карл Маркс уордьана ГДР, алтынньы 22 күнэ 1963)

Мэтээллэрэ уонна дьупулуомнара[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  • «ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин 40 сыла» үбүлүөйдээх мэтээл (ССРС, 1958)
  • «Целина сирдэрин баһылааһын иһин» мэтээл (ССРС, муус устар 12 күнэ 1961)
  • «Көмүс Сулус» мэтээл (ССРС) (ССРС, муус устар 14 күнэ 1961)
  • Британия планеталар ыккардыларынааҕы сырыылар уопсастыбаларын кыһыл көмүс мэтээлэ, 1961
  • Австрия бырабыыталыстыбатын кыһыл көмүс мэтээлэ, 1962
  • «1941—1945 сс. Аҕа Дойду улуу сэриитигэр Кыайыы сүүрбэ сыла» үбүлүөйдээх мэтээл (СССР, ыам ыйын 9 күнэ 1965)
  • «Эҥкилэ суох сулууспатын иһин» мэтээл III истиэпэнэ (ССРС, куун тутар 1966)
  • «ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин 50 сыла» үбүлүөйдээх мэтээл (ССРС, тохсунньу 1968)
  • «Планеталар ыккардыларынааҕы сырыыларга уһулуччу үлэлэрин иһин» Константин Циолковскай аатынан кыһыл көмүс мэтээл (АН ССРС БА)
  • Медаль де Лаво мэтээлэ (Аэронавтика аан дойдутааҕы федерацията)
  • Италия космонавтика ассоциациятын Кыһыл көмүс мэтээлэ уонна «Киһи космоска» бочуоттаах грамотата
  • Хоруол аэроклубун «Уһулуччулаах уратытын иһин» кыһыл көмүс мэтээлэ уонна бочуоттаах дьупулуома Швеция
  • ФАИ кыһыл көмүс авиационнай мэтээлэ
  • Колумб мэтээлэ (Италия)
  • Сен-Дени куорат кыһыл көмүс мэтээлэ (Франция)
  • Маццотти пуондатын «Хорсунун иһин» бириэмийэтин Кыһыл көмүс мэтээлэ (Италия), 2007
  • ЫБСЛКС Бочуоттаах бэлиэтэ
уонна атыттар.

Бочуоттаах гражданствота[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Юрий Гагарин маннык куораттар боуоттаах олохтоохторунан ааттаммыта:

Гагариҥҥа ону тэҥэ Каир уонна Александрия (Египет) куораттар ааннарын кыһыл көмүс күлүүстэрэ туттарыллыбыттара[56][57]. Каир аанын күлүүһүн 1962 сылаахха губернатор Салахом Дессуки туттарбыта[58].

Материальнай биһирэбил[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Бириэмийэ быһыытынан бастакы космонавка ССРС бырабыыталыстыбата:

  • 15 000 солкуобайы,
  • «ГАЗ-21 Волга» массыынаны (нүөмэрэ 78-78 МОД),
  • сулууспатын миэстэтигэр түөрт хостоох миэбэллээх квартираны
  • атын да үгүс-элбэх бэлэҕи[59][56]туттарбыта.

Байыаннай сыбаанньалара

  • Сержант (22.02.1956).
  • Лейтенант (5.11.1957).
  • Старший лейтенант (6.11.1959).
  • Майор (12.04.1961, капитан байыаннай сыбаанньатын көтүтэн).
  • Подполковник (12.06.1962).
  • Полковник (6.11.1963).

Дьиэ кэргэнэ

  • Эһэтэ (аҕатынан) — Иван Фёдорович Гагарин (1858—1914), бааһынай, болуотунньук, столяр.
    Путиловскай рабочай Тимофей Матвеевич Матвеев кэргэнин Анна Егоровнаны уонна оҕолорун кытта. Иккис эрээккэ (хаҥастан уҥа): Николай, Сергей, Анна (Гагарин ийэтэ, хараҥа сибэккилээх турар), Мария; бастакы эрээккэ-Ольга
undefined
  • Эһэтэ (ийэтинэн) — Тимофей Матвеевич Матвеев (1871—1918), Путиловскай собуот рабочайа, революционер. Бастакы Аан дойду сэриитин кэмигэр инбэлиит буолбут.
  • Эбэтэ (ийэтинэн) — Анна Егоровна Матвеева (1875—1922), таҥас сууйааччы, таҥас сууйан үлэлээбит. Тиифтээн өлбүт.
  • Эбэтэ (аҕатынан) — Анастасия Степановна Гагарина (1864—1928).
  • Аҕата — Алексей Иванович Гагарин (1902—1973), маныыһытынан, болуотунньугунан үлэлээбитэ, Аҕа Дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа уонна инбэлиитэ этэ; ФЗУ оскуолатын коменданынан, «Динамик» собуокка столярынан үлэлээбитэ. Гагарин куорат Предтеча кылабыыһатын сүрүн аллеятыгар көмүллүбүт.
  • Мать — Анна Тимофеевна Матвеева (1903—1984), хонууга, теплицаҕа үлэээбит, онтон ыанньыксыттаабыт уонна сибиинньэ ферматын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Гагарин куорат Предтеча кылабыыһатын сүрүн аллеятыгар көмүллүбүт.
  • Эдьиийэ — Зоя Алексеевна Гагарина (кэргэнинэн Бруевич, 1927—2004), Гжатскай балыыһатыгар медсестранан үлэлээбитэ. Гагарин куорат Предтеча кылабыыһатын сүрүн аллеятыгар көмүллүбүт. Кини кыыһа Тамара Дмитриевна Филатова — Ю. А. Гагарин түмэлин салаатын сэбиэдиссэйэ (Гагарин к.).
  • Ини-биилэрэ:
    • Валентин Алексеевич Гагарин (1924—2006), болуотунньугунан, онтон — маастарынан, Рязань радиоламповай собуотун слесарь-хомуйааччытынан үлэлээбитэ, «Мой брат — Юрий» кинигэ ааптара. Гагарин куорат Предтеча кылабыыһатын сүрүн аллеятыгар көмүллүбүт[60].
    • Борис Алексеевич Гагарин (1936—1977), Харьковтааҕы авиационнай институту бүтэрбитэ. ОКБ-23, онтон Гжатскай радиоламповай собуотугар инженеринэн үлэлээбитэ. Гагарин куорат Предтеча кылабыыһатын сүрүн аллеятыгар көмүллүбүт.
  • Кэргэнэ — Валентина Ивановна Гагарина, кыыһыгар Горячева (1935—2020). 1957 сыллаахха Оренбурга ыал буолбуттар. Көтүүлэри салайар Киин Медицинскэй управлениетын лабораториятыгар үлэлээбитэ[61][62]. Оренбурга, Валентина дьиэ кэргэнэ олорбут дьиэтигэр кэлин Юрий уонна Валентина Гагариннар Музей-квартиралара аһыллыбыта.
  • Кыргыттара:
    • Елена Юрьевна Гагарина (1959 сыл муус устар 17 күнүгэр төр.) — «Москатааҕы Кремль» түмэл-заповедник генеральнай дириэктэрэ, искусствоведение хандьыдаата
    • Галина Юрьевна Гагарина (1961 сыл кулун тутар 7 күнүгэр төр.) — бэрэпиэссэр, Г. В. Плеханов аатынан Арассыыйатааҕы экэнэмиичэскэй университет национальнай уонна региональнай экэниэмикэтин хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ, экэниэмикэ билимин дуоктара[63].

Итэҕэлгэ сыһыана

Космонавт итэҕэлгэ сыһыанын кинигэтигэр маннык суруйбут[64]:

Киһи космоска көтүүтэ таҥара үлэһиттэригэр улахан охсуулаах этэ. Миэхэ кэлэр суруктар быыстарыгар, таҥараҕа итэҕэйээччилэр билим ситиһиилэрин сөҕөн, таҥараттан аккаастаммыттарын, таҥара суоҕун уонна кини аатын кытта сибээстээх барыта — сымыйатын, солуута суоҕун кытта сөбүлэспиттэрин туһунан билиниилэри астына аахпытым.

Ол гынан баран, Виктория университетыттан устуоруга Тревор Роквелл саныырынан, бу кинигэни («Космоска Суол») усулуобунайдык эрэ автобиографическайынан ааҕыахха сөп, ис хоһоонугар арыый холкутук сыһыаннаһан. Роквелл Гагарин тылыттан кинигэни «Правда» хаһыат корреспонденнара Н. Денисов уонна С.Борзенко суруйбуттарыгар болҕомтотун уурар, оттон редакторынан үрдүк сололоох генерал Николай Каманин (бу титул лииһигэр ыйыллыбыт). Онон официальнай «автобиография» итэҕэли утары хампаанньа кэмин пропагандалыыр инструменынан сулууспалыан сөп уонна Юрий Гагарин дьиҥнээх өйүн-санаатын толору көрдөрбөт диир[65].

Гагарин итэҕэлгэ сыһыаныгар маннык көрүү эмиэ баар, ол Гагарин бу тиэмэҕэ "Космоска Суол"диэн кинигэҕэ эппитин быһаччы утарар. Валентин Петров, Арассыыйа космонавтары бэлэмниир Киинин үлэһиттэриттэн биирдэстэрэ, «Интерфакс» религия" агенствоҕа интервьютугар Сир бастакы космонавын кытта Троица-Сергиев Лавраҕа сылдьыбыттарын туһунан кэпсээбит[66]:

Юрий Алексеевич, бары нуучча дьонун курдук, сүрэхтэммит, мин билэрбинэн, итэҕэйэр киһи этэ. Миэхэ 1964 сыллаахха Троица-Сергиев лавраҕа бииргэ сылдьыыбыппытын умнубаппын, оруобуна Гагарин 30 сааһын туолбутугар. < ... > Лавраҕа кэлбиппитигэр, дьон-сэргэ автограф ылаары тулалаабыттара. Өссө сулууспа бүтэ илигинэ, Гагарин кэлбитин барытын билэн, киниэхэ тиэтэйбиттэрэ. Дьэ, ити курдук Юраҕа норуот таптала сүдү этэ, отто кини кимиэхэ да аккаастыыр кыаҕа суоҕа.

Ону сэргэ Валентин Петров Гагарин Христос Быыһааччы таҥара дьиэтин чөлүгэр түһэрэргэ этии киллэрбитин туһунан кэпсиир[66]:

Оттон биһиги сырыыбыт кэнниттэн төһө эмэ кэм ааспытын кэннэ Юрий Гагарин ыччаты иитии боппуруостарыгар КК пленумун мунньаҕар тыл этэн, Христос Быыһааччы таҥара дьиэтин байыаннай албан аат пааматынньыгын быһыытынан, православие уһулуччулаах айымньытын быһыытынан чөлүгэр түһэрэргэ аһаҕастык этии киллэрбитэ. Ону тэҥэ урусхалламмыт Өрөгөйдөөх аарканы эмиэ чөлүгэр түһэрэргэ этии киллэрбитэ. Гагарин матыыба олус судургу этэ: төрдүн-төбөтүн билбэккэ патриотизмы иитэр, көтөҕөр сатаммат. Христос Быыһааччы таҥара дьиэтэ байыаннай албан аат пааматынньыга буоларын быһыытынан, Дойдуну көмүскүү барар дьон ону билиэхтээхтэр.

Ол эрээри Петров Гагарин тылларын сыыһа тиэрдэр. Юрий Алексеевич чөлүгэр түһэрии да, «православие уһулуччулаах айымньытын» да туһунан тугу да эппэтэҕэ. ЫБСЛКС КК VIII пленумугар (тиэкис оригинала: Арассыыйа социальнай-политическай устуоруйатын Судаарыстыбаннай архыыба, 1 №дээх фонда, 2 опись, 2 чааһа, харайыы биирдигэ 471) Гагарин быһаччы маннык эппитэ[67]:

Мин саныырбынан, биһиги дьоруойдуу ааспыт олоҕу ытыктыырга ситэ ииппэппит, үгүс түгэҥҥэ, пааматынньыктары харыстыыр туһунан толкуйдаабаппыт. Москубаҕа 1812 сыллааҕы Өрөгөйдөөх аарка тууруллубута уонна чөлүгэр түһэриллибэтэҕэ, Наполеону кыайыы чиэһигэр дойду үрдүнэн хомуллубут харчыга тутуллубут Христос Быыһааччы таҥара дьиэтэ урусхалламмыта. Мин ааспыт кэм өйдөбүлүгэр варвардыы сыһыан сиэртибэлэрин испииһэгин салҕыахпын сөп этэ. Маннык холобур, хомойуох иһин, элбэх...

undefined

Космонавт Алексей Леонов бу балаһыанньаны маннык быһаарбыта[67]:

Билигин мин сөбүлэспэт, соҥнооһун санаа баар буолла. Сэбиэскэй кэмҥэ космонавтар бары саарбаҕа суох атеистар диэн бигэргэтиллэр эбит буоллаҕына, билигин кинилэри барыларын православнай, таҥараны итэҕэйэр дьон курдук көрдөрөргө дьулуһаллар. Чахчы, сэбиэскэй сылларга аһаҕастык таҥараны утарар дьон суоҕа, үгүстэр Таҥараҕа итэҕэйэллэрэ, ол гынан баран, манна омуннаан этэр наадата суох, холобур, „Гагарин Христос Быыһааччы урусхалламмыт таҥара дьиэтин чөлүгэр түһэрэри ирдээбитэ" диир сыыһа. Эһиги иннигитигэр дьиҥнээх докумуон баар, онтон көстөрүнэн Гагарин Христос Быыһааччы таҥара дьиэтин чөлүгэр түһэрэргэ ыҥырбыт буолбатах, патриотическай пааматынньыктарга варвардыы сыһыан туһунан эппитэ.

undefined

Гагарин сэбиэскэй космонавтар итэҕэли буруйдуур «Сэбиэскэй дойду Эдэр атеистарыгар-ленинецтарыгар» ыҥырыыларыгар илии баттаабатаҕа (1966 сыллаахха "Наука и религия"сурунаалга бэчээттэммитэ[68]).

Эбии чахчылар

  • 2022 сыл балаҕан ыйыгар космонавтары бэлэмниир Киин Ю.Гагарин кистэммит тус дьыалатын арыйбыттара. Тус дьыалаҕа анкета, байыаннай сулууспаны ааһыы туһунан таблица, үөрэх туһунан сибидиэнньэлэр киирэллэр[69].
    Саратовскай уобалас Энгельс куоратыгар С. П. Королёв уонна Ю. А. Гагарин паааматынньыктара
    Евпаторияҕа Ю. А. Гагарин бюһа
  • Британия Daily Mirror хаһыата киһи космоска бастакы көтүүтүн туһунан сонуну уонна Гагарины бастакы балаһаҕа эҕэрдэлээһини туруорбута, онуоха сэбиэскэй космонавт араспаанньатын Wild Duck — «Дьиикэй кус» диэн тылбаастаабыттара[70].

Кини космоска бэҕэһээ сарсыарда сэттэттэн арыый хойутуу айаннаабыта. Эдэр 27 саастаах нуучча дьиэ кэргэннээх киһитэ. Юрий Гагарин. Гагарин дьиикэй кус диэн суолталаах. Аан дойдуну тула эргийдэ. Океаннар, континеннар үрдүлэринэн ааһан, судургутук: «Көтүү үчүгэйдик ааһар. Бэйэбин үчүгэйдик сананабын» Дьиикэй кус Арассыыйаҕа ханна эрэ сарсыарда тоҕус иннинэ түспүт.

Кэриэһэ

Юрий Гагарин уобараһа култуура уонна ускуустуба үгүс айымньыларыгар көстөр.

Кэрэхсэбиллээх чахчылар

Юрий Гагарин көппүтэ 40 сылыгар 2011 сыллаахха Саха бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев Саха сирин аатыттан Гагарин куорат олохтоохторугар космонавт ийэтин Анна Тимофеевна Гагарина боруонсаттан кутуллубут мэҥэтин бэлэхтээбитэ. Скульптор Эдуард Пахомов.

1964
1976
2009
2001
2011
2011
2011.

Библиографията

  • Гагарин Ю. А. Дорога в космос. Записки лётчика-космонавта СССР. — М.: Правда, 1961.
  • Гагарин Ю. А., Лебедев В. И. Психология и космос. — М.: Молодая гвардия (серия «Эврика»), 1968, 1976. — 207 с.
  • Гагарин Ю. Есть пламя!: статьи, речи, письма, интервью. — М.: Молодая гвардия, 1968.

Быһаарыылар

Комментарийдар

  1. ↑ «… аҕата болуотунньуктаабыт, ийэтэ ыанньыксыт эбит. Үчүгэй үлэтин иһин кинини колхоз үүт табаарынай ферматын сэбиэдиссэйинэн анаабыттара». — Гагарин, 1961
  2. ↑ Ааты ССРС спортивнай уопсастыбаларын уонна тэрилтэлэрин Сойууһун Киин сэбиэтэ иҥэрбитэ. Ю. А. Гагарин — заслуженный мастер спорта СССР // «Известия» : Газета. — 1961. — 14 Муус устар (№ 90 (13636)). — С. 3.

Источниктар

  1. ↑ 1 2 Гагарин Юрий Алексеевич // Большая советская энциклопедия (рус.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ↑ Jurij Aleksejevič Gagarin // Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija (хорв.) — 2009.
  3. ↑ Juri Alexejewitsch Gagarin // Filmportal.de — 2005.
  4. ↑ Большая российская энциклопедия (рус.) — М.: Большая российская энциклопедия, 2004.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Гага́рин Юрий Алексеевич / Александров А. П. // Восьмеричный путь — Германцы [Электронный ресурс]. — 2006. — С. 237. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 6). — ISBN 5-85270-335-4.
  6. ↑ Давыдов В. А. Первый Пилотируемый Полёт, том 2. — Родина Медиа, 2011. — С. 42. — 1096 с. — ISBN 978-5-905350-01-6 / 9785905350016
  7. ↑ Пресс-бюллетень № 1 17. Оргкомитет по подготовке и проведению празднования в 2011 году 50-летия полёта в космос Ю. А. Гагарина (22 Атырдьах ыйын 2010). Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026. Архивировано 21 Атырдьах ыйын 2011 года.
  8. ↑ Николаев Николай. Тайна рождения Юрия Гагарина, «Рабочий путь» (2 Кулун тутар 2011). Сигэнии күнэ: 3 Муус устар 2026.
  9. ↑ Первушин А. И. Юрий Гагарин: Один полёт и вся жизнь. Полная биография первого космонавта. — М.: Пальмира, 2017
  10. ↑ Гагарин Алексей Иванович. Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026. Архивировано 4 Атырдьах ыйын 2016 года.
  11. ↑ «Фермаҕа наарыһынай сүүрэн кэллэ … Иһэбин, — диэн ийэм хоруйдаата. — Дьэ, сибиинньэлэрбин аһата охсуом, дьиэбэр уларытта киирэ сылдьыам …» — Гагарин, 1979
  12. ↑ Михайлова, Екатерина. Люберецкое ремесленное училище. Ю. А. Гагарин — сын Земли и звёзд. Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026. Архивировано 26 Ахсынньы 2018 года.
  13. ↑ Гагаринский техникум в подмосковных Люберцах — уже не Гагаринский. ИА REGNUM (3 Балаҕан ыйын 2015). Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026. Архивировано 26 Ахсынньы 2018 года.
  14. ↑ Алина Василенко. Играл на трубе, танцевал вальс. Необычные факты из биографии Юрия Гагарина. газета Аргументы и факты (11 Муус устар 2019). Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026. Архивировано 17 Муус устар 2021 года.
  15. ↑ Владислав Шурыгин (старший). Трубач космической зари. Об истории одной фотографии Юрия Гагарина. Ваши новости (12 Муус устар 2021). Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026.
  16. ↑ 1 2 Алексеев М. Когда ему было шестнадцать // Огонёк. — 1961. — 30 Муус устар (№ 18). — С. 30—31.
  17. ↑ 1 2 Лесков, Сергей. Главный полёт человека // Газета «Известия». — 2011. — 5 Муус устар. Архивировано 23 Алтынньы 2013 года.
  18. ↑ Копылов И. С., Лазукин А. Н., Райкин Г. Л. Первый космонавт // Оренбургское лётное: Очерк истории Оренбургского высш. воен. авиационного Краснознамённого училища лётчиков им. И. С. Полбина. — М.: Воениздат, 1976. — 268 с.
  19. ↑ 1 2 Ольга Воробьева. Север в судьбе первопроходца. old.redstar.ru. Красная звезда (12 Муус устар 2011). Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026.
  20. ↑ Юрий Алексеевич Гагарин. astronaut.ru (3 Ыам ыйын 2018). Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026. Архивировано 3 Муус устар 2013 года.
  21. ↑ 1 2 3 «Космонавт мантан инньэ майор байыаннай сыбаанньалааҕын эрэ буолбакка, спорт үтүөлээх маастара, аны үһүс буолбакка, бастакы кылаастаах байыаннай лүөччүк буоларын билбитэ», — Галлай, 1985
  22. ↑ Хронология событий Центра. ФГБУ «НИИ ЦПК имени Ю. А. Гагарина». Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026. Архивировано 17 Муус устар 2013 года.
  23. ↑ Лантратов Константин. Резюме для космонавта, Журнал «Коммерсантъ-Власть», № 19 (773) (19 Ыам ыйын 2008). Архыыптаммыт 2011, Балаҕан ыйын 27 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026.
  24. ↑ Минобороны России. рассекреченные архивные документы из фондов ЦА МО, рассказывающие об офицерской службе первого космонавта планеты Земля (рус.). Юрий Гагарин. На пути к звездам. Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026.
  25. ↑ Yuri Gagarin (англ.). esa.int. Европейское космическое агентство. Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026. Архивировано 5 От ыйын 2022 года.
  26. ↑ * Деннис Тито. Yuri Gagarin. Despite a humble upbringing, he became the first man in space and sparked a new era of exploration (англ.). time.com. — «Gagarin's eventual success in beating off 19 others to man the first flight owed as much to his physical characteristics as to his performance. Standing only 1.57m tall was an advantage in a small cockpit. Gagarin's humble upbringing and outgoing personality helped win him friends too—and fans.» Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026.
  27. ↑ Лебедев В. В. Астронавты и космонавты. Размышления о прочитанном., «Советская Россия» (20 Муус устар 2010). Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026.
  28. ↑ Каманин Н. П. Скрытый космос (в 4-х кн.). — М.: Инфортекст-ИФ, 1995—1997.
  29. ↑ Сидоров, Анатолий. Инопланетяне страны Советов. Газета «Вечерняя Москва» (12 Муус устар 2013). Сигэнии күнэ: 27 Кулун тутар 2026.
  30. ↑ 1 2 Михаил Руденко. Юрий Гагарин погибал трижды. Русская Германия, № 17 (2 Ыам ыйын 2005). Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026.
  31. ↑ Пономарёва Валентина. Неоткрытый космос, Журнал «Дружба народов» (5 Сэтинньи 2000). Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026.
  32. ↑ Столярова Татьяна. Гагарин приземлился в секретном ракетном дивизионе, («Саратовский Арбат» - специально для «КП»), Комсомольская правда (12 Муус устар 2002). Архыыптаммыт 2011, Муус устар 14 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026.
  33. ↑ Малинина, Екатерина. Девочка, которая первой встретила Гагарина на земле, сейчас работает официанткой под Астраханью. Комсомольская правда (6 Муус устар 2011). Архивировано 26 Кулун тутар 2026 года.
  34. ↑ Маринин И. Апрельский день:44 года назад. «Новости космонавтики» (Муус устар 2005). Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026.
  35. ↑ Statistics - Gagarin Yuri Alekseyevich (англ.). spacefacts.de. Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026. Архивировано 29 Муус устар 2018 года.
  36. ↑ По сведениям Елены Гагариной. Фильм «Звёздный отряд», серия «Самые первые» (Александр Габнис, 2003, документальный сериал)
  37. ↑ День радио. Голос советского радио Ю.Б. Левитан. Сигэнии күнэ: 27 Кулун тутар 2026. Архивировано 8 Ыам ыйын 2022 года.
  38. ↑ Встреча Юрия Гагарина, RetroMap (18 Бэс ыйын 2012). Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026.
  39. ↑ 1 2 3 Гагарин, 1961
  40. ↑ Голованов, Василий. Праздник по имени Гагарин. «Известия» (12 Муус устар 2010). Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026. Архивировано 14 Муус устар 2013 года.
  41. ↑ First Man In Space Yuri Gagarin Visits France 1963 (англ.). British Pathé Ltd. Сигэнии күнэ: 27 Кулун тутар 2026.
  42. ↑ Пресс-конференция советских космонавтов Ю. А. Гагарина и В. В. Терешковой в штаб-квартире ООН (16 октября 1963). ООН. Сигэнии күнэ: 27 Кулун тутар 2026. Архивировано 21 Олунньу 2022 года.
  43. ↑ По материалам стенда на ВДНХ // Отчёт о СССР: космос = USSR Report: Space. — Foreign Broadcast Information Service, Joint Publications Research Service, 1986. — С. 25. — 92 с. — (JPRS (Series)).
  44. ↑ Белоцерковский С. М. Диплом Гагарина. — «Молодая гвардия», 1986. — 173 с.
  45. ↑ Гафутулин, Наиль. Космонавт и депутат. Красная звезда (12 Муус устар 2011). Сигэнии күнэ: 27 Кулун тутар 2026. Архивировано 4 Кулун тутар 2016 года.
  46. ↑ Гагарин Юрий Алексеевич — первый космонавт планеты // Космонавтика: Энциклопедия / Редколлегия: В. П. Бармин, К. Д. Бушуев, В.С. Верещетин и др. — М.: Советская энциклопедия, 1985. — 528 с.
  47. ↑ Первый космонавт о разрушении Храма Христа Спасителя. Журнал «Фома» (11 Муус устар 2011). Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026.
  48. ↑ Российский Государственный архив социально-политической истории, фонд № 1, опись 2, часть 2, единица хранения 471
  49. ↑ Шубин, Павел Почему, зачем и как погиб космонавт Комаров: аудиокнига / читает Алексей Халецкий. — Компьюлента, 2011.
  50. ↑ Гагарин Юрий Алексеевич. Роскосмос. Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026. Архивировано 3 Муус устар 2019 года.
  51. ↑ Борис Столярж. Юрий Гагарин и водные лыжи. waterskiworld.ru (15 Бэс ыйын 2008). Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026. Архивировано 3 Кулун тутар 2018 года.
  52. ↑ Скорбные дни прощания // Огонёк. — 1968. — № 15 (6 апреля). — С. 1—4.
  53. ↑ Юрий Алексеевич Гагарин, РКК Энергия. Архыыптаммыт 2012, Бэс ыйын 16 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 27 Кулун тутар 2026.
  54. ↑ Гагарин Алексей Иванович. Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026. Архивировано 4 Атырдьах ыйын 2016 года.
  55. ↑ Звание Почётного гражданина города Оренбурга присвоено Постановлением Оренбургского городского Совета от 11 апреля 2000 года № 59 (посмертно). Официальный сайт Администрации Оренбурга. Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026.
  56. ↑ 1 2 Роскосмос. Биография первого космонавта планеты Юрия Алексеевича Гагарина, Центр управления полётами (ЦУП). Сигэнии күнэ: 27 Кулун тутар 2026.
  57. ↑ Биография первого космонавта планеты Юрия Алексеевича Гагарина - Госкорпорация «Роскосмос» (рус.). roscosmos.ru. Сигэнии күнэ: 27 Кулун тутар 2026. Архивировано 27 Муус устар 2021 года.
  58. ↑ Уникальные фотографии визита Ю.Гагарина в Египет (рус.). Русский Дом в Каире. Сигэнии күнэ: 27 Кулун тутар 2026.
  59. ↑ Светлана Самоделова. Секретная премия Юрия Гагарина. За свой полёт первый космонавт получил 15 тысяч рублей и кучу подарков. Московский комсомолец № 25325 (12 Муус устар 2010). Сигэнии күнэ: 27 Кулун тутар 2026. Архивировано 14 Муус устар 2013 года.
  60. ↑ Шаров П. Незабываемая встреча с Гагариным, «Новости космонавтики» (11 Сэтинньи 2004). [ Архыыптаммыт] 2013, Сэтинньи 1 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026.
  61. ↑ Жена Юрия Гагарина до сих пор тоскует по мужу. Архивировано 14 Муус устар 2013 года.
  62. ↑ История любви Гагарина. Комсомольская правда (10 Муус устар 2006). Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026.
  63. ↑ Гагарина Галина Юрьевна. Российский экономический университет имени Г. В. Плеханова. Сигэнии күнэ: 26 Кулун тутар 2026.
  64. ↑ Гагарин, 1961, с. 39
  65. ↑ Rockwell, Trevor "The Road to the Stars is Paved by the Communists!": Soviet Propaganda and the Hero-Myth of Iurii Gagarin. — University of Victoria, 2005. — С. 39, 40.
  66. ↑ 1 2 Интервью: Я горжусь обвинениями в том, что ввёл Юрия Гагарина в православие. Интерфакс-Религия (12 Муус устар 2016). Сигэнии күнэ: 27 Кулун тутар 2026.
  67. ↑ 1 2 «ФОМА»: «Первый космонавт о разрушении Храма Христа Спасителя» (рус.). Сигэнии күнэ: 27 Кулун тутар 2026.
  68. ↑ Юным атеистам-ленинцам Страны Советов // Наука и религия. — 1966. — № 8. — С. 69.
  69. ↑ Рассекречено дело Гагарина (рус.). Lenta.RU. Сигэнии күнэ: 27 Кулун тутар 2026.
  70. ↑ «Коммунист в космосе»: зарубежная пресса о триумфе Гагарина. РБК Стиль (12 Муус устар 2017). Сигэнии күнэ: 27 Кулун тутар 2026.

Литература

На русском языке
  • Гагарин Юрий Алексеевич / А. П. Александров // Восьмеричный путь — Германцы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — С. 237. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 6). — ISBN 5-85270-335-4.
  • Артёмов В. В. Юрий Гагарин. Человек-легенда. — М.: Олма Медиа Групп, 2011. — 272 с. — 6000 экз. — ISBN 978-5-373-03953-6
  • Берег Вселенной / под ред. Болтенко А. С.. — Киев: «Феникс», 2014. — ISBN 978-966-136-169-9
  • Гагарин, Валентин Алексеевич Мой брат Юрий: Повесть: Об Ю. А. Гагарине / Лит. запись В. Сафонова. — 2-е изд., доп. — М.: Московский рабочий, 1979. — 384 с.
  • Гагарин Ю. А. Дорога в космос. — М.: Воениздат, 1978. — 370 с. — 100 000 экз.
  • Гагарина А. Т. Слово о сыне / Запись Т. Копыловой. — М.: Молодая гвардия, 1983. — 160 с.
  • Гагарина А. Т., Копылова Т. А. Юрий Гагарин. Глазами матери. — Культурная Революция, 2011. — 368 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-250-06090-5
  • Галлай М. Л. С человеком на борту. — М.: Советский писатель, 1985.
  • Губарев Владимир Тайны Гагарина. — Эксмо, 2011. — 320 с. — (Первые в космосе). — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-48162-0
  • Губарев Владимир Величайшая тайна Гагарина. Мифы и правда о Первом космонавте СССР. — М.: Эксмо, Яуза, 2014. — 320 с. — (Юбилейные биографии). — 1500 экз. — ISBN 978-5-699-70593-1
  • Данилкин Л. А. Юрий Гагарин. — М.: Молодая гвардия, 2011. — (Жизнь замечательных людей). — 20 000 экз. — ISBN 978-5-235-03440-2
  • Докучаев Ю. Юрий Гагарин. — М.: Детская литература, 1981. — 144 с.
  • Ковешников Юрий Уроки Юрия Гагарина. — Л.: Лениздат, 1984. — 190 с. — (Библиотека молодого рабочего).
  • Маринин И. А. МО СССР. Личное дело. Гагарин Юрий Алексеевич // Русский космос. — 2022. — № 46 (Ахсынньы). — С. 6–15. — ISSN 1561-1078.
  • Маринин И. А., Шамсутдинов С. Х., Глушко А. В. (составители) Советские и российские космонавты. 1960—2000 / Под редакцией Ю. М. Батурина. — М.: ООО Информационно-издательский дом «Новости космонавтики», 2001. — ISBN 5-93345-003-0
  • Надеждин Николай Юрий Гагарин. — М.: Астрель, 2011. — 224 с. — (Секрет успеха). — 3000 экз. — ISBN 978-5-98986-523-9
  • Надеждин Николай Юрий Гагарин. — М.: Мир энциклопедий Аванта +, 2011. — 224 с. — (Секрет успеха). — 3000 экз. — ISBN 978-5-271-37687-0
  • Он был первым. — М.: Воениздат, 1984. — 432 с.
  • Осташев А. И. Испытание ракетно-космической техники — дело моей жизни: события и факты. — Изд. 2-е, испр. и доп. — Королёв, 2005. — 284 с.
  • Осташев А. И. Сергей Павлович Королёв — гений XX века: прижизненные личные воспоминания об академике С. П. Королёве. — М.: Изд-во Московского гос. ун-та леса, 2010. — 128 с. — ISBN 978-5-8135-0510-2
  • Первушин А. И. Юрий Гагарин: Один полёт и вся жизнь. Полная биография первого космонавта планеты Земля (рус.) (20200922174651). (Главы из книги на личной стр. автора). М.: Пальмира, 2017. 671 с. ISBN 978-5-521-00287-0.
  • Порохня Виктор Дорога на Байконур. Рассказ о Юрии Гагарине. — Казахстан, 1977. — 104 с.
  • Ребров М. Ф. Воспоминания ветерана ракетно-космической корпорации «Энергия», соратника С. П. Королёва, нженера-испытателя ракетно-космических комплексов, лауреата Ленинской и Государственной премий СССР Аркадия Ильича Осташева // Сергей Павлович Королёв : Жизнь и необыкновенная судьба. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2002. — С. 255—258. — 380 с. — (Архив). — ISBN 5-224-03679-8
  • Ребров М. Ф.]] Советские космонавты. — 2-е изд., доп. и перераб. — М.: Воениздат, 1983. — 308 с.
  • Степанов Виктор Юрий Гагарин. — «Молодая гвардия», 1987. — 336 с. — (Жизнь замечательных людей).
  • С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества / Под ред. В. А. Лопота. — РКК «Энергия» им. С. П. Королёва, 2014. — ISBN 978-5-906674-04-3.
  • Хайрюзов Валерий Юрий Гагарин. Колумб Вселенной. — Вече, 2011. — 368 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-9533-4994-9
  • Черток Б. Е. Ракеты и люди. — М.: Машиностроение, 1999. — ISBN 5-217-02942-0
  • Швецова, Людмила. Жизнь замечательных людей. Юрий Гагарин // «Кругозор» : Журнал. — 1984. — № 3. — С. обл.2—1.
  • Человек в космосе! Капитан первого звездолёта — наш, советский! // Комсомольская правда. — 1961. — Муус устар (№ 88 (11028)). — С. 1—4.
  • Абрамов, Анатолий Петрович]] «Оглядываюсь и не сожалею». — Барнаул, 2022. — 256 с. — ISBN 978-5-00202-034-8
Атын тылларынан
  • Michael D. Cole Vostok 1: First Human in Space. — Springfield: Enslow, 1995. — 48 с. — ISBN 0-89490-541-4
  • Robert Kluge Der Sowjetische Traum Vom Fliegen: Analyseversuch Eines Gesellschaftlichen Phanomens. — München: Verlag Otto Sagner, 1997. — 345 с. — (Slavistische Beiträge). — ISBN 3-87690-665-2
  • Gerhard Kowalski Die Gagarin-Story. Die Wahrheit über den Flug des ersten Kosmonauten der Welt. — Berlin: Schwarzkopf & Schwarzkopf, 1999. — ISBN 3-89602-184-2
  • Jamie Doran, Piers Bizony Starman: The Truth Behind The Legend Of Yuri Gagarin. — London: Bloomsbury, 2011. — 256 с. — ISBN 0-7475-3688-0
  • Walter Famler Im Zeichen des Roten Sterns: Zur ikonografischen Kodierung des Kosmospiloten Juri Gagarin. — Berlin: Kulturmaschinen, 2011. — 51 с. — (Kulturmaschinen Prosaedition). — ISBN 978-3-940274-35-9
  • Susanne Göhlich Juri fliegt zu den Sternen. — Frankfurt: Moritz Verlag-GmbH, 2011. — 40 с. — ISBN 978-3-89565-230-1
  • Gerhard Kowalski Heute 6:07 UT: vor 50 Jahren: Juri Gagarin als erster Mensch im Weltraum. — Halle: Projekte-Verlag Cornelius, 2011. — 319 с. — ISBN 978-3-86237-507-3
  • Ludmila Pavlova-Marinsky Juri Gagarin Das Leben. — Berlin: Neues Leben, 2011. — ISBN 978-3-355-01784-8
  • Позамантир Р. Д. «Ракетно-космический наукоград Королёв». — М.: ИП Струченевская О.В., 2018. — 260 с. — ISBN 978-5-905234-12-5
  • Andrew L. Jenks The Cosmonaut Who couldn't Stop Smiling: The Life and Legend of Yuri Gagarin. — Northern Illinois University Press, 2012. — ISBN 978-0-87580-447-7

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар