Космонавтика күнэ

1961 сыллаахха муус устар 12 күнүгэр сэбиэскэй космонавт Юрий Гагарин «Восток-1» (нууч.) (сах. куйаарга көтөр аалынан «Байконур» космодромтан көппүт уонна аан дойдуга бастакынан Сир планетатын тула космическай көтүүнү оҥорбут^[2]. Гагарин Сири тула куйаарга 108 мүнүүтэ көппүт^[3], онтон Саратов уобалаһыгар кэлэн түспүт. Түһэр сиригэр кэлин Юрий Гагарин аатынан куйаары баһылааччылар Пааркалара тэриллибит^[4].

Космонавтика күнэ Гагарин көтүүтүн кэнниттэн нөҥүө сыл, 1962 сыллаахха, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун муус устар 9 күнүнээҕи ыйааҕынан олохтоммута. Көҕүлээччинэн летчик-космонавт Герман Титов буолбут, кини бу туһунан этиини ССКП Киин кэмитиэтигэр 1962 сыл кулун тутар 26 күнүгэр ыыппыт^[5][6].

Маны тэҥэ, бу күн Аан дойдутааҕы авиация уонна космонавтика күнэ бэлиэтэнэр. Аатын уонна күнүн 1968 сыл сэтинньитигэр Аан Дойдутааҕы авиация федерациятын 61-с Генеральнай конференциятын боротокуолунан уонна ССРС авиационнай спордун Федерациятын туруорсуутунан федерация Сэбиэтин муус устар 30 күнүнээҕи быһаарыытынан бигэргэппиттэр^[7].

1980 сыллаахха ССРС-гар Космонавтика күнүн бэлиэтээһини ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун алтынньы 1 күнүнээҕи «бырааһынньыктааҕы, өйдөбүнньүк күннэр тустарынан» ыйааҕынан бигэргэппиттэр^[1].

Арассыыйаҕа Космонавтика күнүн ылыы күнэ-дьыла уларыйбатах, бу туһунан 1995 сыл кулун тутар 13 күнүнээҕи сокуонунан бигэргэппиттэр^[8]. Сүрүн тэрээһиннэр Москваҕа уонна Калугаҕа ыытыллаллар: Москватааҕы планетарийга экскурсиялар, Космонавтика түмэлигэр анал бырайыактар, оттон Калугаҕа космонавтика устуоруйатын судаарыстыбыннай түмэлигэр тэрээһиннэр ыытыллаллар^[9][10][11].

Тэрээһиннэр Россия бары регионнарыгар ыытыллаллар, 2016 сылтан «Космос диэн — биһиги» диэн Гагарин уруоктара тэриллэллэр (2017 сылтан тас дойдуларга эмиэ ыытыллар буолбуттар)^[12].

Көтүү 50 сылын чиэһигэр 2011 сыл Арассыыйа космонавтикатын сылынан биллэриллибитэ, оттон 55 сылын чиэһигэр 2016 сыл Юрий Гагарин сылынан буолбута. Ол сыл «Биһиги космоска итэҕэйэбит!» арт-бырайыак олоххо киирэн саҕаламмыт^[12].

Гагарин көтүүтүн 60 сылыгар, 2021 сыллаахха, Москватааҕы космонавтика түмэлигэр хас да анал тэрээһиннэр ыытыллыбыттар, ол иһигэр — Гагарин Сиргэ көтөн кэлбит «Восток-1» аппараатын көрдөрбүттэр^[12].

2023 сыллаахха, коронавирус хааччахтара уһуллубуттарын кэннэ, бырааһынньык киэҥ хабааннаахтык ааспыт: Москваҕа — быыстапкалар, маастар-кылаастар, киинэ көрдөрүүлэрэ, лекциялар, перформанстар буолбуттар^[13]. Саратовка Гагарин өйдөбүнньүгүн аттыгар космонавтар кыттыылаах митинг буолан ааспыт^[14].

Космонавтика күнүгэр аналлаах тэрээһиннэр Казань^[15], Калуга^[16][17], Санкт-Петербург^[18], Архангельскай^[19] уонна да атын куораттарга эмиэ ыытыллаллар.

1961 сыллаахха муус устар 12 күнүгэр Юрий Гагарины кытта ситим сүтэн хаалбытын кэннэ, саха инженер-радиһа Александр Тимофеев бастакынан кинини саҥаттан сибээстэспит^[20].

Саха сиригэр Космонавтика күнүгэр аналлаах араас хабааннаах тэрээһиннэр ыытыллаллар. Үөрэх тэрилтэлэригэр, библиотекаларга уонна түмэллэргэ онуоха аналлаах тэрээһиннэр буолаллар. Сыллата Бүтүн Арассыыйатааҕы космическай диктант ыытыллар^[21]. Дьокуускай куорат Гагарин уокуругар сыллата Юрий Алексеевич Гагарин бюһугар сибэкки дьөрбөтө ууруулаах үөрүүлээх митинг ыытыллара^[22].

Быйыл бу күн Дьокуускай телебашнята бырааһынньыктааҕы уотунан умайыаҕа^[23].

Космонавтика күнүн судаарыстыбыннай бырааһынньык, өрөбүл оҥорорго хаста да этии киллэрдилэр. Көҕүлээһини түмэллэр, космонавтар уонна политиктар өйүүллэр.

Маннык этиинин аан бастаан 2001 сыллаахха киллэрбиттэр. Этии 2001—2002 сылларга көрүллүбүт эрээри, өйөбүлү ылбатах. 2006 сыл ыам ыйыгар «Родина», КПРФ уонна «Биир Ньыгыл Россия» дьокутааттара Арассыыйа күнүн бэс ыйын 12 күнүттэн муус устар 12 күнүгэр көһөрөргө этии киллэрбиттэр, ол эрэн көҕүлээһин көрүүнү ааспатах^[24].

2013 сыллаахха «Сиэрдээх Арассыыйа» муус устар 12 күнүгэр өрөбүл туһунан сокуон барылын ороһуоспа каникулун суотугар киллэрэ сатаабыт, этии 2015 сылга диэри көрүллүбүт эрээри, ылыныллыбатах. 2017 сыллаахха Уопсастыбаннай палаата өрөбүлү оҥорорго этии киллэрбит — сокуон барылын эмиэ аһардыбатахтар^[25]. 2021 сыллаахха, көтүү 60 сылыгар, «Россия коммунистара» партия уонна космонавт Елена Серова эмиэ маннык этиини киллэрэ сылдьыбыттар^[26][27].

2026 сыл туругунан бырааһынньык статуһа уларыйбатах, муус устар 12 күнэ өрөбүл буолбатах.

2011 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр ХНТ Генассамблеята муус устар 12 күнүгэр киһи космоска көтүүтүн Аан дойдутааҕы күнүнэн биллэрэр резолюцияны ылыммыт. Резолюция оҥоһулларыгар 60-тан тахса судаарыстыба үлэлэспит^[28][29]. Быһаарыы бастакы көтүү 50 сылыгар ылыныллыбыт^[30].

1981 сыл муус устар 12 күнүгэр, Гагарин көтүүтүн оруобуна 20 сылыгар, Америкаҕа «Спейс Шаттл» бырагырааманан бастакы пилот салайыылаах көтүү тэриллибит^[31].

Бу икки көтүүнү уруйдаан 2001 сылтан «Юрий түүнэ» аан дойдутааҕы бэстибээл ыытыллар (тэрийээччи — космос көлүөнэтин Консультативнай сэбиэтэ). 2019 сыллаахха бэстибээл уонунан дойдуларга ыытыллыбыт, араас былаһааккаларга сүүстэн тахса тэрээһин буолан ааспыт (Соҕуруу полюска тиийэ)^[32].

Космонавтар көтөн тахсар түгэннэригэр тыаһыыр «Трава у дома» диэн ырыаны Роскосмос Арассыыйа космонавтикатын гимнинэн официальнайдык билиммит^[33].

Москваҕа ВДНХ космос павильонун аттыгар Роскосмос «Пора в космос!» диэн бэстибээли ыытар^[34].

Филателия

Сүрүн ыстатыйа: Филателия

2024 сыл муус устар 12 күнүгэр «Ангара-А5» ракета ойуулаах уонна К. Э. Циолковскай мэтириэттээх маарка тахсыбыт^[35].

Нумизматика уонна фалеристика