Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Арассыыйа Конституциятын күнэ

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга
Learning.svg

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Arrow-Right.png
Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга

Арассыыйа Конституциятын күнэ (нууч. День Конститу́ции Росси́йской Федера́ции) — Арассыыйа Федерациятын судаарыстыбаннай бырааһынньыга, сыл аайы ахсынньы 12 күнүгэр бэлиэтэнэр[1][2]. 1993 сыллаахха бу күн бүтүн норуот куоластааһынынан Арассыыйа Федерациятын билигин үлэлии турар Конституцията ылыныллыбыта[3].

1994 сылтан 2004 сылга диэри Конституция күнэ үлэлэммэт бырааһынньык күнүнэн ааҕыллара. 2005 сылтан, РФ Үлэ кодексыгар киллэриллибит уларытыыларынан, ахсынньы 12 күнэ үлэ күнүнэн буолбута; ол эрээри бырааһынньык күүһүн сүтэрбэккэ, Арассыыйа бэлиэ күннэригэр киллэриллибитэ[4][5].

Бырааһынньык устуоруйата

Сэбиэскэй кэмҥэ Конституция күнэ бүтүн ССРС Конституцията ылыныллыбыт күнүгэр сөп түбэһэрэ.

ССРС-ка Конституция күнүн бэлиэтээһин даатата хас да төгүл уларыйбыта, тоҕо диэтэр Сүрүн сокуон хас да төгүл ылыныллыбыта. 1923 сыл от ыйын 6 күнүгэр ССРС Киин ситэриилээх кэмитиэтин (нууч.) (сах. (ЦИК) быһаарыытынан ССРС бастакы Конституциятын бырайыага биһирэммитэ уонна «тута күүһүгэр киллэриллибитэ». Ону кытта сибээстээн, ССРС ЦИК Президиумун 1923 сыл атырдьах ыйын 3 күнүнээҕи декретинэн бастакынан Конституция күнэ — от ыйын 6 күнэ — олохтоммута (Конституция бэйэтэ 1924 сыл тохсунньу 31 күнүгэр эрэ ССРС Сэбиэттэрин II сийиэһигэр бигэтик ылыныллыбыта).

ССРС ЦИК Президиумун 1924 сыл балаҕан ыйын 19 күнүнээҕи уурааҕынан, Сүрүн сокуон чиэһигэр бырааһынньык «уларыйа сылдьар» буолбута. Бырааһынньыгы от ыйын бастакы баскыһыанньатыгар бэлиэтиир буолбуттара. Ону кытта, 1930 сыллаахха сэбиэскэй тэрилтэлэр тохтоло суох үлэ нэдиэлэтигэр көспүттэригэр, бырааһынньык куруук бэлиэтэнэр күнүнэн иккистээн от ыйын 6 күнүн талбыттара. Ол гынан баран, Конституция күнэ үлэ күнүнэн хаалбыта[6].

1936 сыл ахсынньы 5 күнүгэр Сэбиэттэр ураты VIII Бүтүн Сойуустааҕы сийиэстэригэр саҥа, «сталинскай» диэн ааттаммыт Конституция ылыныллыбыта, бу күн бүтүн норуот бырааһынньыгынан биллэриллибитэ. ССРС Конституциятын күнэ (өссө ССРС сталинскай Конституциятын күнэ диэн ааттанара) өрөбүл күн буолбута. Конституция күнүн ахсынньы 5 күнүгэр бэлиэтээһин 1976 сылга диэри салҕаммыта[6].

Дойду Сүрүн сокуонун саҥа барыла 1977 сыллаахха баар буолбута. Официальнайа суох бу Конституцияны «сайдыылаах социализм Конституцията» диэн ааттыыллара, ону таһынан «брежневскай» диэн эмиэ ааттанара. Кини алтынньы 7 күнүгэр ССРС Үрдүкү Сэбиэтин уочарата суох сессиятыгар ылыныллыбыта, уонна ол кэмҥэ ССРС «Конституция (Сүрүн сокуон) ылыныллыбыт күнүн бүтүн норуот бырааһынньыгынан биллэрии туһунан» Сокуона тахсыбыта. 1991 сыллаахха алтынньы 7 күнэ ССРС ыһыллыар диэри бырааһынньыктааҕы өрөбүл күн этэ[6]. 1992 сыллаахха бу күн өрөбүл да, бырааһынньык да буолбатах этэ.

1993 сыллааҕы РФ Конституциятын бэлэмнээһин

1978 сыллаахха ССРС 1977 сыллааҕы саҥа Конституциятын кэнниттэн, ССРС Конституциятыгар сөп түбэһиннэриллибит РСФСР саҥа Конституцията ылыныллыбыта.

1990 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр РСФСР норуодунай дьокутааттарын I сийиэһэ РСФСР судаарыстыбаннай суверенитетын туһунан Декларацияны ылыммыта. Докумуоҥҥа Сүрүн сокуон саҥа тиэкиһин оҥорон таһаарыы наадалааҕа бэлиэтэммитэ. Декларация ылыныллыар диэри, РСФСР 1978 сыллааҕы Конституцията (уларытыылардаах) күүһүн сүтэрбэккэ үлэлээбитэ.

Саҥа Конституцияны оҥорорго анаан Норуодунай дьокутааттар сийиэстэрин Конституционнай комиссията 1990 сыл бэс ыйыгар тэриллибитэ. Кинини РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Борис Ельцин салайбыта.

Формальнай өттүнэн хамыыһыйаҕа сүүс кэриҥэ дьокутаат киирэрэ. Ол эрээри дьиҥэр Конституция барылын оҥорор бөлөххө киирэр 12—15 киһи үлэлээбитэ. Хамыыһыйа «мотуора» кини эппиэттээх сэкэритээрэ, 30 саастаах Олег Румянцев этэ. Кинини кытта барыл үрдүгэр өссө хас да дьокутаат актыыбынайдык үлэлээбитэ, ол курдук Виктор Шейнис, Юрий Рыжов, Борис Золотухин, Фёдор Шелов-Коведяев, Евгений Амбарцумов, Сергей Шахрай. Экспертэртэн Борис Страшуну, Леонид Мамуту, Владимир Лафитскайы ааттыахха сөп. Хамыыһыйа соруга аан дойду уопутугар олоҕуран Арассыыйа конституционнай моделын оҥорон таһаарыы этэ.[7]

1990 сылтан 1993 сылга диэри араас бэлитиичэскэй уонна уопсастыбаннай хамсааһыннар Сүрүн сокуон 20-чэ кэриҥэ барылын оҥорбуттара, ол эрээри 1993 сыл ортотугар диэри официальнайдык икки эрэ барыл көрүллүбүтэ. Бастакы, «президентскай» диэн ааттаммыт барыл сүрүн ааптардарынан РФ Бэрэсидьиэнин иһинээҕи Чааһынай быраабы чинчийэр киин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Сергей Алексеев уонна ол кэмҥэ Бырабыытылыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Шахрай буолбуттара. Иккис барылы, былааннаммытын курдук, Олег Румянцев салайааччылаах Конституционнай комиссия чилиэннэрэ бэлэмнээбиттэрэ[6].

1993 сыл муус устар 29 күнүгэр РФ Бэрэсидьиэнэ Борис Ельцин «президентскай» диэн ааттаммыт барылга олоҕуран саҥа Конституция бырайыагын билиһиннэрбитэ. 1993 сыл бэс ыйын 5 күнүгэр Ельцин көҕүлээһининэн судаарыстыбаннай былаас уорганнарын, олохтоох бэйэни салайыныы уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэр бэрэстэбиитэллэрэ кыттыылаах Конституционнай мунньах ыҥырыллыбыта. Бу мунньахха 1993 сыл от ыйын 12 күнүгэр саҥа Конституция тиһэх «президентскай» эрэдээксэйэтин биһирээбиттэрэ. Ол бириэмэҕэ РФ Сийиэһэ уонна Үрдүкү Сэбиэтэ Сүрүн сокуон бэйэлэрин барылларын оҥорууну салҕаабыттара, ону 1993 сыл сэтинньи 17 күнүгэр норуодунай дьокутааттар X сийиэстэригэр бигэргэтэр былааннаахтара.

Ол эрээри бэрэсидьиэн Норуодунай дьокутааттар сийиэстэрин, ону кытта РФ Үрдүкү Сэбиэтин ыспыта, кинилэр оннуларыгар Федеральнай мунньаҕы тэрийэр туһунан быһаарыныы ылбыта. РФ Конституционнай суута кини быһаарыныытын Сүрүн сокуоҥҥа утары турар диэн билиммитэ. Ол кэмҥэ үлэлии турар Конституцияҕа сөп түбэһиннэрэн, РФ Үрдүкү Сэбиэтэ Борис Ельцин президентскай боломуочуйаларын тохтоппута уонна кинилэри толорууну РФ вице-бэрэсидьиэнэ Александр Руцкойга сүктэрбитэ. Тута суһал бэрээдэгинэн норуодунай дьокутааттар X ураты сийиэстэрэ мустубута. Москваҕа дьокутааттар мустар Үрдүкү Сэбиэттэрин дьиэтэ Борис Ельцин бирикээһинэн ис бэйэни хааччыйар сэриилэринэн уонна милициянан эргийэн ылыллыбыта. 1993 сыл алтынньы 3 күнүгэр киин куоракка сэриилэр киирбиттэрэ, тааҥканан ытыалааһын кэнниттэн парламент дьиэтин штурмунан ылбыттара. Оппозиция салайааччылара, ол иһигэр парламент бэрэссэдээтэлэ уонна вице-бэрэсидьиэн, тутуллубуттара[6].

1993 сыл алтынньы — сэтинньи ыйдарыгар Конституция президентскай бырайыагын Конституционнай мунньах анал уорганнара: Уопсастыбаннай уонна Судаарыстыбаннай палаталар уонна Конституционнай арбитраж комиссията ситэри оҥорбуттара. 1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын Конституцията бүттүүн норуот куоластааһынан ылыныллыбыта[6].

РФ Конституциятын ылыныы

РФ Конституциятын саҥа барыла 1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр бүтүн норуот куоластааһынынан ылыныллыбыта.

Конституция «Российскай газетаҕа» бэчээттэнэн тахсыбыт күнүттэн 1993 сыл ахсынньы 25 күнүттэн күүһүгэр киирбитэ[8].

Бырааһынньык олохтонуута уонна салгыы баар буолуута

1994 сыллаахха бэрэсидьиэн ыйааҕынан бу күн судаарыстыбаннай бырааһынньык быһыытынан бэлиэтэнэр буолбута («О Дне Конституции Российской Федерации» уонна «О нерабочем дне 12 декабря»)[9].

2004 сыл ахсынньы 24 күнүгэр Судаарыстыбаннай Дуума Арассыыйа Федерациятын Үлэ кодексыгар уларытыылары киллэрбитэ, ол түмүгэр Арассыыйа бырааһынньыктаах халандаара уларыйбыта[10]. Бу уларытыылар чэрчилэринэн, 2005 сылтан Конституция күнэ үлэ күнүнэн биллэриллибитэ. Ону кытта бу күн Арассыыйа памятнай күнүн таһымын ылбыта[11].

Суолтата уонна юридическай күүһэ

Арассыыйа Федерациятын Конституцията Арассыыйа бүтүн быраап систиэмэтин сүнньэ буолар уонна атын сокуоннар суолталарын, ис хоһооннорун быһаарар. Судаарыстыба сүрүн сокуона буоларын быһыытынан, кини үрдүкү юридическай күүстээх уонна дойду бүтүн сиригэр-уотугар көнөтүнэн дьайар күүстээх. Ол аата, гражданнар бэйэлэрин бырааптарын көмүскүүргэ кини ыстатыйаларыгар быһаччы ссылканы оҥоруохтарын сөп[12].

Докумуон конституционнай тутул олоҕун, федеративнай тутулун, ону таһынан былаас сокуон таһаарар, ситэрэр уонна суут салааларыгар (нууч.) (сах. араарыы бириэнсибигэр олоҕуран судаарыстыбаннай былаас уорганнарын систиэмэтин бигэргэтэр[12]. Конституция 2-с ыстатыйатыгар сөп түбэһиннэрэн, киһи, кини бырааба уонна көҥүлэ үрдүкү сыаннаһынан биллэриллэллэр[13]. Конституция эйэлээх, көҥүл уонна бочуоттаах олоххо быраабы мэктиэлиир уонна Арассыыйа судаарыстыбатын демократическай сайдыытын акылаатын быһыытынан көрүллэр[14].

2020 сыллаахха Конституцияҕа киллэриллибит уларытыылар бырааһынньык официальнай статуһун уларыппатахтара: ахсынньы 12 күнэ бэлиэ күнүнэн хаалбыта, ол эрээри өрөбүл күн буолбатаҕа[15]. Ону үрдүнэн, официальнай дьон этэллэринэн, уларытыылар киирбит сылларыгар Конституция күнэ «ураты суолтаны, статуһу уонна ис хоһоону ылбыта»: уларытыылар киэҥ таһымнаах дьүүллэһиилэр уонна бүтүн Арассыыйатааҕы куоластааһын кэнниттэн киллэриллибит буоланнар, ити гражданнар конституционнай процесска кыттыыларын үрдэппитэ уонна саҥардыллыбыт Сүрүн сокуон бэлитиичэскэй, идеологическай суолтатын күүһүрбүтэ[16].

Сиэрдэр

Конституция күнэ үлэ күнүнэн ааҕыллар да, ахсынньы 12 күнүгэр дойду үрдүнэн үксүн официальнай уонна сырдатар ис хоһоонноох араас тэрээһиннэр ыытыллаллар[17]. Кириэмилгэ Арассыыйа бэрэсидьиэнэ судаарыстыбаннай үрдүкү наҕараадалары туттарар[18], оттон былаас уорганнарыгар үтүөлээх юристары уонна судьуйалары чиэстиир үөрүүлээх мунньахтар буолаллар[19][20]. Куораттарга бырааһынньыктааҕы кэнсиэрдэр, патриотическай аахсыйалар уонна митиннэр тэриллэллэр[21].

Биир үтүө үгэһинэн 14 саастарын туолбут эдэр гражданнарга паспортарын үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттарыы буолар[20][22].

Тэрээһиннэр баһыйар өттүлэрэ быраап өттүнэн сырдатыыга туһуланаллар: үөрэх тэрилтэлэригэр анал тиэмэлээх уруоктар, лекциялар уонна семинардар ыытыллаллар[19][21], оттон бибилэтиэкэлэргэ уонна түмэллэргэ кинигэ уонна устуоруйа быыстапкалара буолаллар. Ону таһынан, Сүрүн сокуону дьон төһө билэллэрин интеллектуальнай оонньуулар, викториналар уонна куонкурустар тэриллэллэр[23][24].

Бырааһынньыгы кытта бүтүн Арассыыйатааҕы аахсыйалар эмиэ ситимнээхтэр. Бу күн былаас уорганнарын бэрэстэбиитэллэрэ нэһилиэнньэ ыйытыыларыгар хоруйдууллар. Ону таһынан, «РФ Конституциятын билиигэ Бүтүн Арассыыйатааҕы тест» тэриллэр. Бу «Гражданин» уопсастыбаннай хамсааһын сырдатар аахсыйата буолар, манна 12 сааһыттан улахан саастаах баҕалаах дьон кыттыаҕын сөп[25].

Быһаарыылар

  1. ↑ 12 декабря – День Конституции Российской Федерации. Представительство МИД России в г. Владикавказе. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  2. ↑ История Дня Конституции. Двадцать девятый регион. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  3. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 19.09.1994 г. № 1926. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026. Архивировано 21 Атырдьах ыйын 2021 года.
  4. ↑ 12 декабря – День Конституции Российской Федерации. Поволжский институт управления имени П.А. Столыпина – филиал РАНХиГС. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  5. ↑ День Конституции Российской Федерации. ДОСААФ России. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 Антон Новодережкин. День Конституции РФ. Что известно об основном законе страны и празднике в его честь. ТАСС (12 Ахсынньы 2022). Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  7. ↑ Андрей Гольцблат Историческая правка: как принимали российскую Конституцию. РБК (12 Ахсынньы 2018). Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  8. ↑ Конституция Российской Федерации от 25 декабря 1993 года, с изменениями от 30 декабря 2008 года. Российская газета. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  9. ↑ В России отмечают День Конституции. Российский союз молодёжи (12 Ахсынньы 2020). Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  10. ↑ Дума изменила праздничный календарь. Вести (24 Ахсынньы 2004). Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  11. ↑ Федеральный закон от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России» (рус.). Президент России. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026. Архивировано 26 Сэтинньи 2021 года.
  12. ↑ 1 2 12 декабря – День Конституции Российской Федерации. Администрация Воскресенского городского округа Московской области. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  13. ↑ День Конституции России 12 декабря 2024: как появился праздник, будет ли выходной. vtomske.ru. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  14. ↑ 12 декабря – День Конституции Российской Федерации. Уполномоченный при Президенте Российской Федерации по правам ребенка. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  15. ↑ Россиянам напомнили, является ли День Конституции выходным днем. Би-порт. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  16. ↑ В. Матвиенко: В год 75-летия Великой Победы и принятия поправок в Конституцию РФ День народного единства обретает особый смысл, статус, значение. Совет Федерации. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  17. ↑ День Конституции в России: история и традиции главного праздника страны. URA.RU. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  18. ↑ 12 декабря – День Конституции Российской Федерации. Представительство МИД России в г. Владикавказе. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  19. ↑ 1 2 День Конституции России: история и традиции праздника. РЕН ТВ (12 Ахсынньы 2022). Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  20. ↑ 1 2 День Конституции Российской Федерации (12 декабря). Уральский государственный педагогический университет. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  21. ↑ 1 2 День Конституции Российской Федерации. Брянский колледж транспортных и промышленных технологий. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  22. ↑ В Твери отметили День Конституции. Администрация города Твери. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  23. ↑ «Основной закон нашей жизни»: цикл мероприятий ко Дню Конституции Российской Федерации. Централизованная библиотечная система г. о. Электросталь. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  24. ↑ План мероприятий, посвященных празднованию Дня Конституции Российской Федерации. Администрация Балашовского муниципального района. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  25. ↑ 12 декабря — День Конституции России: как отмечают, какие мероприятия пройдут в 2024 году. Наша Тында. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.

Литэрэтиирэ

  • Шахрай С. М. О Конституции: Основной закон как инструмент правовых и социально-политических преобразований. — Отделение общественных наук РАН. — М.: Наука, 2013. — С. 58—59.
  • Бабурин С. Н. Русская государственность и Российское государство в системе ценностей и интересов современной политики, международного и конституционного права: Морфология. — М: Юнити-Дана, 2018. — С. 161.
  • Logo-bie.svg История советской Конституции: (в документах): 1917—1957 / составители: А. А. Липатов, Н. Т. Савенков; предисловие и общая редакция: проф. С. С. Студеникин. — М.: Государственное издательство юридической литературы, 1957.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар