Норуот сомоҕолоһуутун күнэ

Бырааһынньык 2004 сыл ахсынньы 29 күнүнээҕи «Арассыыйа байыаннай албан аат күннэрин туһунан» Федеральнай сокуон бастакы ыстатыйатыгар уларытыылары киллэрэр туһунан" 200-ФЗ нүөмэрдээх Федеральнай сокуонунан олохтоммута^[1]. 2005 сыл от ыйын 21 күнүнээҕи уларытыылар кэнниттэн сокуон аата «Арассыыйа байыаннай албан аат күннэрин уонна өйдөбүл дааталарын туһунан» диэн буолбута^[2].

Норуот сомоҕолоһуутун күнүн аан бастаан 2005 сыл сэтинньи 4 күнүгэр бэлиэтээбиттэрэ. Ол сыл бырааһынньык өрөбүл күн буолбута уонна онтон ыла официальнай өрөбүлүнэн ааҕыллар^[3].

Өрөбүл күнү көһөрүү

Өскөтүн сэтинньи 4 күнэ субуотаҕа эбэтэр баскыһыанньаҕа түбэстэҕинэ, өрөбүл күн көһөрүллэр. Ону таһынан атын да түбэлтэлэргэ көһөрүллүөн сөп. Холобур, 2025 сыллаахха бырааһынньык оптуорунньукка түбэстэ, ол иһин сэтинньи 1 күнэ, субуота, кылгатыллыбыт үлэ күнэ буолла, онтон бэнидиэнньик, сэтинньи 3 күнэ өрөбүл буолла. Алта күннээх үлэ нэдиэлэтин кэнниттэн (алтынньы 27 күнүттэн сэтинньи 1 күнүгэр диэри) Арассыыйа олохтоохторо үс күн сынньаныахтара — сэтинньи 2, 3 уонна 4 күннэригэр (баскыһыанньа, бэнидиэнньик, оптуорунньук).

Норуот сомоҕолоһуутун күнэ 1612 сыл алтынньы 22 (сэтинньи 1) күнүнээҕи түбэлтэлэргэ анаммыта. Ол күн земскай староста Кузьма Минин уонна кинээс Дмитрий Пожарскай салайааччылаах норуот ополчениета Речь Посполитая сэриилэрин Китай-куораттан үүрэн таһаарбыта уонна кинилэри Москубаттан чугуйарга күһэйбитэ. Бу кыайыы Айманыы кэмин (нууч.) (сах. түмүктэнэригэр олук буолбута^[4].

Минин уонна Пожарскай норуот ополчениялара

1611 сыл балаҕан ыйыгар Нижнэй Новгородка Гермоген суругун дьүүллэһэр сыаллаах куорат сэбиэтин мунньаҕар «эргиэн киһи», земскай староста Кузьма Минин, куорат олохтоохторун норуот ополчениетын тэрийэргэ ыҥырбыта.

Сүрүн бойобуоданан кинээс Дмитрий Пожарскай ыҥырыллыбыта. Сэриини хааччыйыы эбэһээтэлистибэтэ Кузьма Миниҥҥэ сүктэриллибитэ. Кини Пожарскайдыын кытта ополчение иһинэн тэриллибит «Совет всея Земли» диэн ааттаах кэмнээҕи земскай бырабыыталыстыбаны салайбыта^[6].

1612 сыл атырдьах ыйыгар Москуба иһин кыргыһыы саҕаламмыта. Литва гетмана Ян Ходкевич поляктарга көмөҕө иһэр сэриилэрэ төттөрү чугуйарга күһэллибиттэрэ.

Ополченецтар кыайыылара Кириэмилгэ баар Польша уонна Литва сэриилэрин дьылҕатын быһаарбыта: 1612 сыл алтынньы 22 (сэтинньи 1) күнүгэр Китай-куорат бэриллибитэ, онтон алтынньы 24 (сэтинньи 3) күнүгэр поляктар Кириэмил Неглиннай өрүскэ тахсар ааннарын аһан, төгүрүктээһиҥҥэ баар нуучча дьонун таһаарбыттара.

Иккис ополчение сүрүн сибэтиэйэтинэн обозка илдьэ сылдьыбыт 1579 сыллаахха көстүбүт Богородица Казаннааҕы иконата буолбута^[7]. 1612 сыл алтынньы 25 (сэтинньи 4) күнүгэр Кириэстээх хаамыы буолбута^[8]. Норуот ополчение Польша уонна Литва интервеннэрин кыайыытын икона көмүскээбитин кытта быһаччы ситимнээбитэ, ол иһин сотору кэминэн кинээс Пожарскай үбүгэр Кыһыл болуоссакка Казаан собуора тутуллубута уонна икона онно ууруллубута.

1649 сыллаахха Алексей Михайлович саар Богородица Казааннааҕы иконатын күнүн сайын эрэ буолбакка, алтынньы 22 күнүгэр (юлианскай халандаарынан) эмиэ бэлиэтииргэ дьаһайбыта. Бу күн таҥара дьиэтин уонна судаарыстыбаҕа аналлаах бырааһынньык буолбута уонна Арассыыйаҕа 1917 сыллаахха диэри бэлиэтэммитэ^[9].

1917 сыллаахха Өктөөп өрөбөлүүсүйэтэ буолбутун кэннэ, Богородица Казааннааҕы иконатын күнүн судаарыстыба таһымыгар бэлиэтиири тохтоппуттара. Сэбиэскэй Сойууска сэтинньи 7 күнүгэр Улуу Өктөөп социалистическай өрөбөлүүсүйэтин күнүн бырааһынньыктыыллара.

ССРС эстибитин кэннэ сэтинньи 7 күнүгэр өрөбүл күн хаалбыта, ол эрээри бырааһынньык уруккутун курдук бэлиэтэммэт буолбута. Онтон 1995 сыллаахха бу күнү Арассыыйа байыаннай албан аат күннэрин тиһигэр киирбит «Минин уонна Пожарскай салайааччылаах норуот ополчениета Москубаны Польша интервеннэриттэн босхолообут күнүнэн» солбуйбуттара^[10]. 1996 сыллаахха сэтинньи 7 күнэ «Сөбүлэһии уонна эйэлэһии күнүнэн» биллэриллибитэ уонна итинник аатынан 2004 сыллаахха диэри баара.

Аныгы Арассыыйаҕа бырааһынньыгы төннөрөр туһунан санааны 2004 сыл балаҕан ыйыгар Арассыыйа Итэҕэллэр ардыларынааҕы сэбиэтэ таһаарбыта. Бу көҕүлээһини Москуба уонна бүтүн Русь Патриарха Алексий II өйөөбүтэ уонна маннык диэн эппитэ: «Бу күн 1612 сыллаахха араас итэҕэллээх уонна национальностаах Арассыыйа олохтоохторо хайдыһыыны хайдах кыайбыттарын, күүстээх өстөөҕү хайдах хоппуттарын уонна дойдуну бигэ гражданскай эйэҕэ хайдах аҕалбыттарын санатар»^[11].

2004 сыл сэтинньи 23 күнүгэр Дума көрүүтүгэр Арассыыйа Федерациятын Үлэ кодексыгар көннөрүү кииритин туһунан сокуон бырайыага киллэрэллибитэ: сэтинньи 7 күнүгэр бэлиэтэнэр Улуу Өктөөп социалистическай өрөбөлүүссүйэ сыл толуутун уонна ахсынньы 12 күнүгэр Төрүт Сокуон күнүн бэлиэтээһинин ууратыы, саҥа дьыллааҕы өрөбүллэр 2 күнтэн 5 күҥҥэ улаатыылара уонна сэтинньи 4 күнүгэр бэлиэтэнэр саҥа бырааһынньык киллэриитин туһунан^[12]. Ол күн Арассыыйа итэҕэллэр ыккардыларынааҕы сэбиэтэ сэтинньи 4 күнүгэр саҥа бырааһынньыгы олохтуур көҕүлээһини өйөөбүтэ. «Биһиги санаабытыгар, сэтинньи 7 күнэ эйэлэһии уонна сөбүлэһии күнэ буолбата, Арассыыйа трагическайдык арахсыытын күнэ… Ол кэмҥэ 1612 сыллаахха Москваны тас былдьааччылартан босхолооһун норуоту сомоҕолообута уонна бэйэ-бэйэни өлөрсөр хаан тохтуутун тохтоппута», — диэн этиллэрэ ыҥырыы тиэкиһигэр^[13].

Госдума мунньаҕар сокуон барыла бастакы ааҕыыга ылыллыбыта, хомуньуустар утарбыттара. 2004 сыл ахсынньы 27 күнүгэр бырайыак үһүс ааҕыыга ылыллан, сокуон буолбута. 327 дьокутаат «сөбүлэһэбин» куоластаата, хомуньуустар бары «утаран» куоластаатылар, икки киһи куоластаабата.

2004 сыл ахсынньы 27 күнүгэр Судаарыстыбаннай дуума уларытыылары киллэрбитэ, онтон ахсынньы 29 күнүгэр Арассыыйа бэрэсидьиэнэ сэтинньи 4 күнүн Норуот сомоҕолоһуутун күнүнэн биллэрэр сокуоҥҥа илии баттаабыта (2005 сылтан өрөбүл күн)^[14].

2004 сыл бүтүүтэ 1995 сыл кулун тутар 13 күнүнээҕи «Арассыыйа байыаннай албан аат күннэрин уонна өйдөбүл дааталарын туһунан» 32-ФЗ нүөмэрдээх Федеральнай сокуоҥҥа уларытыылар киллэриллибиттэрэ. Норуот сомоҕолоһуутун күнэ сэтинньи 4 күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута^[15][16]. Сокуон барылыгар быһаарыылаах сурукка маннык бэлиэтэммитэ^[17]:

1612 сыл сэтинньи 4 күнүгэр Кузьма Минин уонна Дмитрий Пожарскай салайааччылаах норуот ополчениетын буойуннара Китай-куораты штурманан ылбыттара. Кинилэр Москубаны Польша интервеннэриттэн босхолообуттара уонна ханнык омугуттан, итэҕэлиттэн, уопсастыбаҕа балаһыанньатыттан тутулуга суох бүтүн норуот хорсун быһыытын уонна сомоҕолоһуутун холобурун көрдөрбүттэрэ.

Китай-куорат 1612 сыл алтынньы 22 күнүгэр юлианскай халандаарынан ылыллыбыта. Ол кэмҥэ бу григорианскай халандаарынан 1612 сыл сэтинньи 1 күнүгэр сөп түбэһэрэ.

XXI үйэ бастакы чиэппэригэр Арассыыйа историографиятыгар Кириэмили босхолооһун алтынньы 26 (сэтинньи 5) күнүгэр буолбута диэн өйдөбүл ылыныллыбыта. Ол күн Польша гарнизонун хамаандалааһына капитуляцияҕа илии баттаабыта. Онтон гарнизон алтынньы 27 (сэтинньи 6) күнүгэр бэриммитэ^[18][19].

«Уопсастыба санаата пуонда» 2024 сыллаахха ыыппыт ыйытыытынан, респонденнар үгүс өттүлэрэ (72 %) Арассыыйаҕа Норуот сомоҕолоһуутун күнэ наада дии саныыллара, онтон 17 % эрэ ити санааны кытта сөбүлэспэттэрэ. Ыйытыллыбыт дьон 61 быраһыана 1612 сыл сэтинньи 4 күнүнээҕи түбэлтэлэр үбүлүөйдэрин Норуот сомоҕолоһуутун күнүн быһыытынан талбыттарын сөптөөх диэн санаалаахтара^[20].

Ол сылга ВЦИОМ (нууч.) (сах. ыыппыт ыйытыыта көрдөрбүтүнэн, Арассыыйа олохтоохторо бу бырааһынньыкка сыһыаннара олохтонуоҕуттан ыла олус уларыйбыт. Өскөтүн 2009 сыллаахха респонденнар 66%-гар бу күн туох да суолтата суох эбит буоллаҕына, 2024 сылга кинилэр ахсааннара 23 %-ҥа диэри аҕыйаабыт. Ону кытта Арассыыйа олохтоохторо 38%-ра бу бырааһынньыгы дойду норуоттарын сомоҕолоһуутун уонна бииргэ буолуутун бэлиэтин курдук көрөллөрө^[21].

Норуот сомоҕолоһуутун күнүн бэлиэтээһин сүрүн түбэлтэтэ — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Москубаҕа Кыһыл болуоссакка баар Минин уонна Пожарскай пааматынньыгар сибэкки веногун ууруута буолла^[22].

2005 сыл сэтинньи 4 күнүгэр Зураб Церетели оҥорбут пааматынньыгын кыччатыллыбыт куопуйата Нижнэй Новгородка үөрүүлээхтик аһыллыбыта^[23]. 2019 сыллаахха Москубаны босхолообут норуот ополчениетын салайааччыларыгар аналлаах пааматынньык Ярославль куоракка аһыллыбыта^[24]. Ополченецтарга аналлаах пааматынньыктар Арассыыйа атын да куораттарыгар бааллар. Бу пааматынньыктар Норуот сомоҕолоһуутун күнүн бэлиэтиир сүрүн сирдэрэ буолаллар.

Православнай христианнар бу күнү таҥара сулууспатыттан саҕалыыллар, онно кинилэр Богородицаҕа көмүскэлин иһин махтаналлар^[25].

Бырааһынньык күннэригэр Арассыыйа куораттарыгар кэнсиэрдэр, бэстибээллэр, аһымал аахсыйалара уонна спортивнай тэрээһиннэр ыытыллаллар. Араас баартыйалар уонна уопсастыбаннай хамсааһыннар бу күн элбэх омуктаах норуот сомоҕолоһуутугар, гражданскай хорсун быһыы суолтатыгар уонна устуоруйа өйдөбүлүгэр аналлаах патриотическай аахсыйалары ыыталлар.

• Приднестровскай Молдавскай Өрөспүүбүлүкэ. Сэтинньи 4 күнэ — Норуот сомоҕолоһуутун күнэ, 2012 сыл сэтинньи 16 күнүнээҕи Бэрэсидьиэн уурааҕынан, өйдөбүллээх күннэртэн биирдэстэрэ^[26], бэлиэтэнэр, ол эрээри сынньалаҥ күнэ буолбатах.
• Соҕуруу Осетия. Сэтинньи 4 күнэ — Норуот сомоҕолоһуутун күнэ^[27][28].

• Андреев И. Л. и др. День народного единства: Биография праздника / Авт.: И. Л. Андреев, В. Н. Козляков, П. А. Михайлов, В. А. Токарев, Ю. М. Эскин; Вступ. ст. В. А. Никонова. — М.: Дрофа, 2009. — 352 с. — ISBN 978-5-358-03531-7
• Головашина О. В., Аникин Д. А. Неожиданные издержки победы: 4 ноября в контексте политики памяти и массового исторического сознания // Вестник Томского государственного университета. — 2018. — № 429. — С. 66—73.
• Гугнина О. В. День 4 ноября 2005 года глазами историков и семиклассников: реализация герменевтического принципа // Историко-педагогические чтения. — 2006. — № 10. — С. 419—424.
• Ефремова В. Н. День народного единства: Изобретение праздника // Символическая политика: Сборник научных трудов. Вып. 1. Конструирование представлений о прошлом как властный ресурс / Отв. ред.: О. Ю. Малинова. — М.: ИНИОН РАН, 2012. — С. 286—300. — 334 с. — (Политология). — ISBN 978-5-248-00639-7
• Макашова А. С. Традиции ноябрьских праздников в истории России: символическое содержание праздников // Вестник Санкт-Петербургского университета. Серия 6. Политология. Международные отношения. — 2012. — № 3. — С. 128—131.
• Малышева С. Ю. Эволюция исторической мифологии "ноябрьских" праздников в России // Вестник Пермского университета. Серия: История. — 2019. — № 1 (44).
• Назаров В. Д. Что будут праздновать в России 4 ноября 2005 года? // Отечественные записки. — 2004. — № 5.