Кыайыы күнэ

УРУБИИКИ диэн сиртэн ылыллыбыт

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга
Learning.svg

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Arrow-Right.png
Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга
Кыайыы күнэ
2005 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр Москубаҕа Кыһыл болуоссакка Кыайыы күнүн 60 сылыгар анаммыт бырааһынньыктааҕы салют
2005 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр Москубаҕа Кыһыл болуоссакка Кыайыы күнүн 60 сылыгар анаммыт бырааһынньыктааҕы салют
Көрүҥэ Судаарыстыбаннай бырааһынньык
Официал Кыайыы күнэ
Эбиитин Сэбиэскэй норуот 1941—1945 сыллардааҕы Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыытын күнэ
Суолтата Германия капитуляциятын туһунан актка ыйынньык салаллыбыт күн, Улуу Дойду сэриитигэр сэбиэскэй норуот кыайыытын бэлиэтиир
Олохтоммут кэмэ СССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 1945 сыл ыам ыйын 8 күнүнээҕи Ыйааҕынан
Ханна бэлиэтэнэрэ

АрассыыйаFlag of Russia.svg Арассыыйа

АзербайджанFlag of Azerbaijan.svg Азербайджан
АрменияFlag of Armenia.svg Армения
БеларусьFlag of Belarus.svg Беларусь
Босния уонна ГерцеговинаFlag of Bosnia and Herzegovina.svg Босния уонна Герцеговина
ГрузияFlag of Georgia.svg Грузия
ИзраильFlag of Israel.svg Израиль[1]
КазахстаанFlag of Kazakhstan.svg Казахстаан
КыргыстаанFlag of Kyrgyzstan.svg Кыргыстаан
МолдавияFlag of Moldova.svg Молдавия
Хотугу МакедонияFlag of North Macedonia.svg Хотугу Македония
СербияFlag of Serbia.svg Сербия
СловакияFlag of Slovakia.svg Словакия[2]
УзбекистанFlag of Uzbekistan.svg Узбекистан
ТаджикистанFlag of Tajikistan.svg Таджикистан
ТүркменистаанFlag of Turkmenistan.svg Түркменистаан[3][4]
ЧерногорияFlag of Montenegro.svg Черногория
Билиниллибит уонна сорох өттүнэн билиниллибит судаарыстыбалар:
Абхазия ӨрөспүүбүлүкэтэFlag of the Republic of Abkhazia.svg Абхазия Өрөспүүбүлүкэтэ
ПриднестровьеFlag of Transnistria (state).svg Приднестровье
Соҕуруу ОсетияFlag of South Ossetia.svg Соҕуруу Осетия
Күнэ ыам ыйын 9 күнэ
Бэлиэтээһинэ сэрии парадтара, венок ууруута, бырааһынньыктааҕы салюттар
Логотип РУВИКИ.Медиа Биики Хааһахха миэдьийэ билэлэр

Кыайыы күнэ (нууч. День Победы) — Аҕа дойду Улуу сэриитигэр нацистскай Германияны сэбиэскэй норуот кыайыытын бырааһынньыга. ССРС Бүтүн Дьон Сэбиэтин Президиумун ыйааҕынан 1945 сылга ыам ыйын 8 күнүгэр олохтоммута уонна сылын аайы ыам ыйын 9 күнүгэр бэлиэтэнэр[5]. 1945—1947 сс. уонна 1965 сылтан Кыайыы күнэ өрөбүл бырааһынньык күн буолар[6].

Ыам ыйын 9 күнэ Арассыыйа сэрии албанын күнэ.

Кыайыы күнүгэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар сэлэлээн хаамыы уонна өрөгөй салютун ытыыта ыытыллаллар, Москваҕа Биллибэт Саллаат Уҥуоҕар венок ууруу церемонията ыытыллар.

Кыайыы күнэ элбэх тас дойдуларга бэлиэтэнэр, хас да дойдуларга судаарыстыбаннай бырааһынньык буолар.

2010-с сылларга «Өлбөт полк» диэн сэрии бэтэрээннэрин мэтириэттэрин туттан хаамыы тарҕаммыта.

Сэрии бүтэһик күннэрэ

Берлиҥҥэ кимэн киирии

1945 сыл муус устарыгар Кыһыл Аармыйа Берлиҥҥэ ыга кэлбитэ. Сэбиэскэй сэриилэр операция саҕаланыытыгар 149 стрелковай уонна 12 кавалерийскай дивизиялары, 13 танковай уонна 7 механизированнай корпустары, 15 туспа танковай уонна самоходнай бригадалары — барыта 1 900 000 тыһыынчатан элбэх киһини холбообуттара. Операцияҕа кыттыбыт Польша Сэриитин 1-кы уонна 2-с аармыйалара 10 пехотнай уонна 1 танковай дивизияны, 1 туспа кавалерийскай бригаданы — барыта 155 900 киһини холбообуттара. Операцияҕа барыта 2 мөлүйүөнтэн элбэх саллаат уонна офицер[7], 6250 тааҥка уонна самоходнай орудие, 41 600 орудие уонна миномет, 7500 самолет кыттыбыт.

Ньиэмэс сэриилэрэ Одер уонна Нейсе өрүстэрин арҕаа кытылларыгар көмүскэнэн турбуттар. Берлинҥэ киириигэ уонна куорат иһигэр 62 дивизия (ол иһигэр 48 пехотнай, 4 танковай уонна 10 моторизованнай), 37 туспа пехотнай полк уонна 100 тахса туспа пехотнай батальон, элбэх артиллерийскай чаастар уонна подразделениелэр турбуттар. Бу бөлөххө 1 мөлүйүөнтэн тахса киһи, 1500 тааҥка, 10 400 орудие уонна миномет, 3300 сэрии самолета киирэрэ[8]. Берлин бэйэтэ күүстээх көмүскэммит оройуон буолбута, уулусса кыргыһыыларыгар бэлэмнэммитэ. Берлин тула үс көмүскэнии тиэрбэс оҥоһуллубута, куорат иһигэр 400-тэн үрдүк железобетоннай тыһыынчаҕа дылы гарнизоннаах огневой точкалар тутуллубуттара. Берлин гарнизона 200 000 тахса киһилээҕэ.

Берлин операциятыгар Кыһыл Аармыйа 78 291 киһини сүтэрбитэ уонна 274 184 киһи санитарнай сүтүүлэргэ киирбиттэр[7]. Ол эбэтэр хас да күҥҥэ 15 000-тэн элбэх саллаат уонна офицер кэккэттэн тахсыбыта. Ону таһынан, 8892 киһини поляк сэриилэрэ сүтэрбиттэрэ, ол иһигэр 2825 киһини төннүбэттии.

Ньиэмэс оборуонатын көҥү көтүүтүгэр, ол иһигэр куорат иһигэр кыргыһыыга, тааҥкалар туһаныллыбыттара. Куорат усулуобуйаларыгар кинилэр табыгаһа суохтара, ньиэмэстэр тааҥка утарар сэптэригэр мишень буолаллара. Бу эмиэ улахан сүтүүлэргэ тиэрдибитэ: икки нэдиэлэ устата Кыһыл Аармыйа Берлин операциятыгар кыттыбыт тааҥкаларын уонна САУ-ларын үс гыммыт биирин сүтэрбитэ (1997 биирдэми). 2108 орудие, миномет уонна 917 сөмөлүөт сүтэриллибиттэрэ. Ол эрээри сэбиэскэй сэриилэр операция сүрүн соруктарын толорбуттара: 70 пехотнай, 12 танковай уонна 11 моторизованнай дивизияны үлтүрүппүттэр, 480 тыһыынчаттан тахса киһини билиэн ылбыттар[9], Берлини ылбыттар уонна Германияны капитуляцияҕа күһэйбиттэр.

1945 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр сарсыарда эрдэ, Рейхстаг штурмун (нууч.) (сах. кэмигэр, сержант Михаил Егоров уонна младшай сержант Мелитон Кантария младшай лейтенант А. П. Берест салайыытынан Кыайыы Былааҕан Рейхстаг дьиэтин үрдүгэр туруорбуттара[10].

  • Кыайыы знамята

    Кыайыы знамята

  • Рейхстаг эркинигэр сэбиэскэй саллааттар хаалларбыт суруктара, Берлины сэбиэскэй сэриилэр ылбыттарын кэннэ 70 сыл ааспытын кэннэ өссө да чөл тураллар

    Рейхстаг эркинигэр сэбиэскэй саллааттар хаалларбыт суруктара, Берлины сэбиэскэй сэриилэр ылбыттарын кэннэ 70 сыл ааспытын кэннэ өссө да чөл тураллар

Капитуляция

1945 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр 3:50 8-с гвардейскай аармыйа хамаандалыыр пуунугар вермахт сир сэриилэрин генеральнай штабын салайааччыта пехота генерала Кребс тиэрдиллибитэ, кини эйэлэһии туһунан кэпсэтиигэ бэлэм буоларын эппит. Ол эрээри Сталин биир тыла суох капитуляцияны хааччыйбыта. Ньиэмэс хамаандалааһыныгар ультиматум туруоруллубута: 10 чааска диэри капитуляцияҕа сөп диэн этиллибэтэх буоллаҕына, сэбиэскэй сэриилэр атаака ыытыахтара. Хоруй кэлбэтэҕин иһин, сэбиэскэй сэриилэр 10:40 Берлин киинигэр уоту аспыттара. 18 чааска капитуляция туһунан ыйытыы саҥардыллыбыта. Имперскэй канцелярия турар куорат киин чааһын бүтэһик штурма саҕаламмыта. Ыам ыйын 1 күнүттэн 2 күнүгэр түүнү быһа канцелярия иһин кыргыһыы ааспыта. Ол күн сарсыарда канцелярияны сэбиэскэй саллааттар ылбыттар.

Ыам ыйын 2 күнүгэр түүн 1:50-га радиоҕа маннык биллэрии тахсыбыт: «Бисмарк-штрассе күргэтигэр парламентёрдары ыытабыт. Сэрии дьайыыларын тохтотобут». Кэлин пропаганда миниистирин солбуйааччыта дуоктар Фриче сэбиэскэй командованиеҕа Берлин гарнизонун ньиэмэс сэриилэригэр көмүскэнии тохтотуутун туһунан радиоҕа кэпсэтэргэ көҥүл ыйыппыта. 15 чааска Берлин гарнизонуттан хаалбыттар (134 тыһыынчатан элбэх киһи) билиэҥҥэ бэриммиттэрэ.

Ыам ыйын 7 күнүгэр түүн 2:41 чааска (Киин Европа бириэмэтинэн) Реймс куоракка Германия усулуобуйата суох бэринэрин туһунан акт илии баттаммыта. Бу акт ыам ыйын 8 күнүгэр 23:01 чааска (Москватааҕы бириэмэнэн ыам ыйын 9 күнүгэр 00:01 чааска) күүһүгэр киирбитэ. Германия Үрдүкү Главнокомандованиетын аатыттан протоколга генерал Йодль илии баттаабыта. Кинини кытта генерал Уолтер Смит (союзниктар экспедиционнай күүстэрин аатыттан), генерал Иван Суслопаров (сэбиэскэй Үрдүкү Главнокомандование аатыттан) уонна туоһу быһыытынан Франция аармыйатын генерала Франсуа Севез бааллара. Ол эрээри, генерал Суслопаров Москваттан Германия бэринэр актын баттыырга көҥүлэ суох этэ, Сэбиэскэй Сойуус атын акты баттыыры ирдээбитэ.

Ыам ыйын 8 күнүгэр Киин Европа бириэмэтинэн 22:43 чааска (Москватааҕы бириэмэнэн ыам ыйын 9 күнүгэр 00:43 чааска) вермахт генерал-фельдмаршала Вильгельм Кейтель, ону таһынан люфтваффе генерал-полковнига Штумпф уонна кригсмарине (нууч.) (сах. адмирала фон Фридебург, Дёництан анал боломуочуйалаах буолан, бэринии туһунан өссө биир акты баттаабыттара. Бу акт эмиэ ыам ыйын 9 күнүгэр Москватааҕы бириэмэнэн 00:01 чааска күүһүгэр киирбитэ.

Германия капитуляциятын ылынан баран, Сэбиэскэй Сойуус кинини кытта эйэ дуогабарын баттаспатаҕа, ол аата Германияны кытта сэрии туругар хаалбыта. Германияны кытта сэрии де-юре 1955 сыл тохсунньу 25 күнүгэр ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиума сөптөөх быһаарыыны ылыныытынан түмүктэммитэ.

Вильгельм Кейтель Германия усулуобуйата суох капитуляциялыыр туһунан Актка илии баттыыр

Германия ставкатын бүтэһик иһитиннэриитэ

Ыам ыйын 9 күнүгэр Германия ставката, сэбиэскэй сэриилэр ылбыт Цоссен куораттарыгар буолбакка, атын сиргэ олорон, тиһэх иһитиннэриитин таһаарбыта:

Гросс-адмирал Дёниц ставкатыттан

Сэбилэниилээх күүстэр Үрдүкү главнокомандованиелара иһитиннэрэр:

Илин Пруссияҕа Германия сэриилэрэ оптуорунньукка тиһэх кыах баарынан Висла өрүс төрдүн уонна Фрише Нерунг тумал арҕаа өттүн тутан олордулар. Ордук 7-с пехотнай дивизия бэлиэтэннэ. Холобур буолар дьайыыларын иһин дивизия хамандыыра генерал фон Заукен Тимир кириэс Рыцарскай кириэһигэр эбии дууб сэбирдэхтэринэн, кылыстарынан уонна бриллианнарынан наҕараадаланна.

Курляндияҕа баар биһиги аармыйабыт бөлөҕүн сүрүн күүстэрэ, элбэх ый устата пехота генерала Хильперт салалтатынан ахсаанынан баһыйар сэбиэскэй танковай уонна пехотнай холбоһуктарыгар күүстээх утарылаһыыны оҥорон уонна алта улахан кыргыһыыны хорсуннук туораан, бэйэлэрин өлбөт-сүүппэт үйэлээх албан ааттаатылар. Бу аармыйалар бөлөхтөрө ханнык да кэмиттэн иннинэ бэриниини ылымматаҕа. Хаалбыт самолеттар бааһырбыттары уонна оҕолоох аҕалары Арҕаа диэки холобур буолар бэрээдэгинэн тастылар. Офицердар уонна штабтар бэйэлэрин сэриилэрин кытта хааллылар. Түүн ортото, биһиги ылыммыт усулуобуйабыт быһыытынан, ханнык баҕар байыаннай дьайыылар уонна сэриилэр хамсааһыннара тохтообуттара.

Икки ый устата сэбиэскэй сэриилэр бары атакаларын төттөрү охсубут Бреслау көмүскээччилэрэ, дьоруойдуу утарылаһыы кэнниттэн, тиһэх түгэҥҥэ өстөөх баһыйар күүһүгэр бэриннилэр. Соҕуруу-Илиҥҥи уонна Илин фроннарга Дрезденҥа тиийэ баар сүрүн холбоһуктар штабтара уоту тохтотор туһунан бирикээс ыллылар. Богемия уонна Моравия барытыгар чехтэр өрө туруулара бэринии усулуобуйатын толорууга уонна ол сиргэ биһиги сибээспитигэр мэһэйдэһэр кыахтаннылар. Лёр, Рендулич уонна Шернер аармыйалар бөлөхтөрүн туһунан сибидиэнньэ Үрдүкү главнокомандование штабыгар билигин да кэлэ илик.

Фатерландтан ыраах сылдьар Атлантическай далай кытылыгар баар тирэх пууннары көмүскээччилэр, Норвегияҕа баар сэриилэр уонна Эгейскай байҕал арыыларыгар баар гарнизоннар, бас бэриниини уонна дисциплинаны тутуһан, германскай саллаат чиэһин түһэн биэрбэтилэр.

Онон, түүн ортотуттан саҕалаан бары фроннарга сэп-сэбиргэл уота тохтообута. Гросс-адмирал бирикээһинэн вермахт ханнык да суолтата суох буолбут охсуһууну тохтотто. Итинник алта сыл кэриҥэ салҕаммыт дьоруойдуу туруулаһыы түмүктэннэ. Бу кэм биһиэхэ улуу кыайыылары эрэ буолбакка, ыарахан хотторуулары эмиэ аҕалбыта. Германскай вермахт тиһэҕэр өстөөх ахсаанынан муҥура суох баһыйар күүһүгэр чиэстээхтик бэриннэ. Германскай саллаат, андаҕайбыт тылыгар бэриниилээх буолан, бэйэтин норуотугар тиһэҕэр диэри биэрэн, үйэлэр тухары умнуллубат хорсун быһыыны оҥордо. Тыыл тиһэх түгэҥҥэ диэри баар күүһүн ууран, ыарахан сүтүктэри туораан, кинини өйөөбүтэ. Фронт уонна тыыл ураты кыайыылара-хотуулара устуоруйа кырдьыктаах уурааҕар дьиҥнээх уонна тиһэх сыанабылларын булуохтара.

Германскай саллааттар сиргэ, ууга уонна салгыҥҥа оҥорбут албан ааттаах дьайыыларын уонна сүтүктэрин өстөөхтөр даҕаны убаастыахтара. Ону истэн, хас биирдии саллаат бэйэтин сэбин-сэбиргэлин чиэстээхтик уонна киэн тутта илиититтэн түһэриэн сөп. Ону таһынан устуоруйабыт бу саамай ыарахан чаастарыгар хорсуннук уонна эрэллээхтик норуоппут өлбөт-сүппэт олоҕун туһугар үлэҕэ-хамнаска турунуохтаах.

Бу чааска вермахт бэйэтин өлбүт саллааттарын кэриэстэбилин чиэстиир. Өлбүт буойуннарбыт биһигини элбэх баастан хаана тохтон эрэр Төрөөбүт дойдубутугар усулуобуйата суох бэриниилээх уонна бэрээдэктээх буоларга күһэйэллэр.

Германия капитуляциятын туһунан акт. «Правда», 1945 ыам ыйын 9 күнэ

Утарылаһыы тиһэх учаастактара

Бэринии буолар кэмигэр ньиэмэстэр Франция Атлантическай кытылыгар хас да тирэх пууннары (Дюнкерк, Ла-Рошель, Лорьян), Гернси, Джерси арыыларын уонна атын да сирдэри, Германия хоту өттүн, Киин Европа сирдэрин (Германия соҕуруу өттүн, Австрияны, Чехословакияны), Данцигтан илин сытар Путцигер-Нерунг тумулга (Висла өрүс төрдүгэр) уонна Курляндияҕа (Латвийскай ССР сиригэр) плацдармнары, Греция архипелагын арыыларын, Данияны, Норвегия улахан өттүн уонна Голландия кытылын сорох сирдэрин тутан олорбуттар. Киин Европаҕа сэбиэскэй фронт иннигэр турбут ньиэмэс сэриилэрэ бэринии туһунан бирикээскэ бас бэриммиттэрэ уонна англо-американскай оккупация зонатыгар киирэр сыаллаах арҕаа диэки чугуйан барбыттара.

Ыам ыйын 10 күнүгэр сэбиэскэй сэриилэр Хель куораты кытта Путцигер-Нерунг тумул плацдармын ылбыттара, ыам ыйын 11 күнүгэр Курляндияны бэйэтин хонтуруолугар ылбыттара. Ыам ыйын 14 күнүгэр Киин Европаҕа арҕаа диэки чугуйан иһэр ньиэмэс сэриилэрин эккирэтии түмүктэммитэ. Ыам ыйын 9 күнүттэн 14 күнүгэр диэри бары фроннарга сэбиэскэй сэриилэр 1 мөлүйүөн 230 тыһыынчаттан тахса ньиэмэс саллаатын, офицердарын уонна 101 генералы билиэн ылбыттара. Ыам ыйын 15 күнүгэр Совинформбюро бары фроннарга билиэннээхтэри ылыы түмүктэммитин туһунан биллэрбитэ[11].

Бырааһынньык устуоруйата

Ыам ыйын 9 күнүгэр Кыайыы күнүн бэлиэтээһин ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 1945 сыл ыам ыйын 8 күнүнээҕи Уурааҕынан олохтоммута. Бу докумуон бу күнү өрөбүл күнүнэн биллэрбитэ[12].

ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 1945 сыл ыам ыйын 8 күнүнээҕи «Ыам ыйын 9 күнүн Кыайыы бырааһынньыгынан биллэрэр туһунан» Ыйааҕа

1945 сыл ыам ыйын 9 күнэ

Ыам ыйын 9 күнүн сарсыардатыгар Үрдүкү Главнокомандующай (И. В. Сталин) 369 нүөмэрдээх бирикээһэ тахсыбыта[13]:

БИРИКЭЭС
Үрдүкү Главнокомандующай
Кыһыл Аармыйа сэриилэригэр
уонна Байыаннай-Муора Флотугар

1945 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Берлиҥҥэ ньиэмэс үрдүкү хамаандалааһынын бэрэстэбиитэллэрэ ньиэмэс сэбилэниилээх күүстэрэ усулуобуйата суох капитуляцияларын туһунан актка илии баттаатылар.

Сэбиэскэй норуот ньиэмэс-фашистскай халабырчыттары утары ыыппыт Аҕа дойду Улуу сэриитэ кыайыылаахтык түмүктэннэ, Германия толору урусхалланна, үлтүрүтүлүннэ.

Табаарыстар кыһыл аармыйалар, кыһыл флотецтар, сержанттар, старшиналар, аармыйа уонна флот офицердара, генераллар, адмираллар уонна маршаллар, эһигини Аҕа дойду Улуу сэриитэ кыайыылаахтык түмүктэммитинэн эҕэрдэлиибин.

Германияны толору кыайыы бэлиэтигэр бүгүн, ыам ыйын 9 күнүгэр, Кыайыы күнүгэр, 22 чааска биһиги Ийэ дойдубут киин куората Москуба, Ийэ дойду аатыттан, бу чаҕылхай кыайыыны ситиспит Кыһыл Аармыйа килбиэннээх сэриилэригэр, Байыаннай-Байҕал Флотун хараабылларыгар уонна чаастарыгар тыһыынча орудиенан отут төгүл артиллериянан салюту биэрэр.

Биһиги Ийэ дойдубут көҥүлүн уонна тутулуга суох буолуутун иһин кыргыһыыларга охтубут дьоруойдарга үйэ-саас тухары өрөгөй-албан аат! Уруй буоллун кыайыылаах Кыһыл Аармыйаҕа уонна Байыаннай-Байҕал Флотугар!

Үрдүкү Главнокомандующай, Сэбиэскэй Сойуус Маршала И. Сталин

1945 сыл ыам ыйын 9 күнэ

Ону таһынан, бу күн ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээли олохтуур туһунан уурааҕа тахсыбыта[13].

1945 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр буолбут бастакы бырааһынньык салютунан түмүктэммитэ. Бу күн сэбиэскэй дьон өйүгэр өр кэмҥэ хаалбыта. Германияны кыайыыны бэлиэтээһин тиһэх түһүмэҕинэн 1945 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр ааспыт Кыайыы Параада буолбута[13].

1945-1964 сс. бырааһынньыктара

1945—1947 сылларга Кыайыы күнэ өрөбүл күн этэ[5], ол эрээри ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 1947 сыл ахсынньы 23 күнүнээҕи уурааҕынан өрөбүлү тохтоппуттара: Кыайыы күнүн оннугар Саҥа дьылы өрөбүл күнүнэн оҥорбуттара[14]. 17 сыл ааспытын кэннэ эрэ, Брежнев салайар кэмигэр, 1965 үбүлүөйдээх сылга Кыайыы күнэ иккистээн өрөбүл күн буолбута[15][16].

Билигин биһиги үөрүйэх буолбут бырааһынньыкпыт бэлиэлэрэ биир күнүнэн үөскээбэтэхтэрэ. Холобур, сэрии кэнниттэн ааспыт бастакы 20 сыл тухары Кыайыы чиэһигэр биир эрэ парад ааспыта (1945 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр). Бу 20 сыл устатыгар бырааһынньыктааҕы тэрээһиннэр үксүн салюттаах эрэ этилэр, ол эрээри дойду барыта, ааспыт сэрии бэтэрээннэрин кытта, официальнай өрөбүл суоҕун үрдүнэн Кыайыы күнүн бэлиэтиир этэ[17].

Сталин да, Хрущёв да салайар кэмнэригэр бырааһынньык «сценария» биир этэ: киин хаһыаттарга бырааһынньыктааҕы бастакы ыстатыйалар тахсаллара, үөрүүлээх киэһэлэр ыытыллаллара, ССРС бары улахан куораттарыгар артиллерия 30 ытыылаах салюттары ыыталлара. Хрущёв кэмигэр уратыта диэн Сталины да, ааспыт сэрии полководецтарын да аһара уруйдаабат-айхалаабат этилэр, тоҕо диэтэр Хрущёв кинилэртэн элбэхтэрин кытта иирсээннээҕэ[17].

Ол курдук, Кыайыы бастакы үбүлүөйэ, 1955 сыл ыам ыйын 9 күнэ, байыаннай параада суох көннөрү үлэ күнэ этэ, ол эрээри дойду куораттарыгар үөрүүлээх мунньахтар буолбуттара. Ону таһынан болуоссаттарга уонна пааркаларга кэнсиэрдэри, маассабай норуодунай күүлэйдээһиннэр ааспыттара. Ону таһынан Москубаҕа, сойуус өрөспүүбүлүкэлэрин киин куораттарыгар уонна дьоруой куораттарга артиллерия 30 ытыынан салют оҥоһуллубута[18].

1958 сылтан ыла ССРС ханнык да судаарыстыбаннай бырааһынньыгар Кыһыл болуоссат үрдүнэн салгын парааттара ыытыллыбат буолбуттара[19].

1948 сылтан 1964 сылга диэри кэмҥэ Кыайыы күнэ официальнайдык бэлиэтэммэтэҕэ[20].

1965-1991 сс. бырааһынньыктара

Сэбиэскэй кэмҥэ Кыайыы күнүн Кыһыл болуоссакка ыам ыйын 9 күнүгэр үбүлүөйдээх 1965, 1975, 1985 сылларга бэлиэтээбиттэрэ.

Кыайыы күнэ (Улуу Өктөөп социалистическай өрөбөлүүссүйэ сыл туолуутун кэнниттэн) суолтатынан иккис судаарыстыбаннай бырааһынньык буолара Германияны кыайыы 20 сыллаах үбүлүөйүгэр эрэ ситиһиллибитэ[17]. Брежнев Кыайыы күнүн бэлиэтиир сиэргэ-туомҥа улахан уларытыылары киллэрбитэ, ол үгэстэр билигин да тутуһуллаллар:

  • Кыһыл болуоссакка байыаннай парад уонна Кириэмиллээҕи сийиэстэр дыбарыастарыгар үөрүүлээх көрсүһүү ааспыта;
  • Кыайыы күнэ иккистээн өрөбүл күн буолбута.

1965 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыайыыга анаммыт иккис парад ааспыта[19].

Ол кэмтэн ыла бырааһынньык таһыма үрдээн испитэ. 1967 сыллааҕы Кыайыы күнүгэр Брежнев бэйэтэ Биллибэт саллаат уҥуоҕун мемориальнай комплексын арыллыытыгар кыттыбыта. 1975 сыл ыам ыйын 9 күнүнээҕи юбилейнай тэрээһиннэргэ Ленин Мавзолейыгар уонна Биллибэт саллаат уҥуоҕар веногу ууруу (35 мүнүүтэ), күнүс 13:00 чааска Кыһыл болуоссакка Москуба ыччатын үөрүүлээх манифестацията (45 мүнүүтэ иһинэн)[21], 15:00 чааска бырааһынньыктааҕы көрсүү, 18:50 чааска чуумпуруу мүнүүтэтэ, оттон 21:00 чааска бырааһынньыктааҕы салют буолбуттара[17].

Ону таһынан, 1960-с сыллартан саҕалаан ССРС элбэх куораттарыгар ыам ыйын 9 күнүгэр бастакы байыаннай парааттар ыытыллар буолбуттара. Бу күн байыаннай чаастар уонна байыаннай училищелар куорат уулуссаларынан байыаннай мемориалларга эбэтэр өлбүт буойуннар пааматынньыктарыгар диэри марштаан бараллара, онно митиннэр уонна сибэкки ууруутун сиэрэ-туома ыытыллара[17].

1985 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр (Кыайыы 40 сылыгар) үһүс парад ааспыта. 1990 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр төрдүс парад ыытыллыбыта. Онно Аҕа дойду Улуу сэриитин кэминээҕи байыаннай техника кыттыбыта[20].

Бырааһынньык бүгүҥҥү Арассыыйаҕа

ССРС хайдыбытын кэннэ, Кыһыл болуоссакка ыам ыйын 9 күнүгэр байыаннай парааттар 1995 сыллаах үбүлүөйдээх сылга диэри ыытыллыбатахтара. Ол сыл Москубаҕа икки парад ааспыта: Кыһыл болуоссакка (сатыы) уонна Поклоннай хайаҕа (сэрии сэптээх уонна тиэхиньикэлээх). Ол кэмтэн ыла Кыһыл болуоссакка парааттар сыл аайы ыытыллар буолбуттара, ол эрээри бастакы сылларга байыаннай тиэхиньикэтэ суох.

Ыам ыйын 9 күнэ — Аҕа дойду Улуу сэрии түмүктэммит күнэ, Арассыыйа байыаннай албан аат күннэриттэн биирдэстэрэ буолар[22].

1997 сылтан дойду салайааччылара Мавзолей иннигэр аналлаах тутуллубут сыана үрдүттэн парады ыларга тахсар буолбуттара.

2005 сылтан парад кэмигэр Ленин Мавзолейын фанера щиттарынан сабан кэбиһэр буолбуттара, ол кэмтэн ыла дойду салалтата парады ол иннигэр туран көрсөр. Бу сыл Москубаҕа буолбут парадка тас дойдулар үрдүкү сололоох ыалдьыттара кэлбиттэрэ, ол курдук АХШ бэрэсидьиэнэ Джордж Буш, Франция бэрэсидьиэнэ Жак Ширак, КНР бэрэссэдээтэлэ Ху Цзиньтао, Италия премьер-миниистирэ Сильвио Берлускони, ону кытта Германия канцлера Герхард Шрёдер бааллара.

2006 сыллаахха Арассыыйа Федерациятын бэрэсидьиэнин ыйааҕынан «Байыаннай албан аат куората (нууч.) (сах.» диэн бочуоттаах аат олохтоммута.

2007 сылтан бырааһынньыкка Георгиевскай лиэнтэлэри киэҥник туттар буолбуттара, бу лиэнтэ норуот сомоҕолоһуутун, бырааһынньык, бэтэрээннэргэ ытыктабыл уонна өйдөбүнньүк бэлиэтэ буолар[23].

2008 сылтан парад иккистээн байыаннай тиэхиньикэ, ол иһигэр байыаннай авиация кыттыылаах ыытыллар буолбута.

2010 сыллаахха Москубаҕа буолбут параакка Арассыыйа уонна антигитлеровскай коалиция Франция, Англия, АХШ уонна Польша сэриилэрэ кыттыбыттара. Бу сыл Кыайыы парада Арассыыйа 72 куоратыгар биир кэмҥэ ыытыллыбыта.

Кыайыы күнүн көрсө бырааһынньыктаах хаамыылар бары дьоруой-куораттарга, байыаннай уокуруктарга, Арассыыйа уонна СНГ дойдуларын бөдөҥ куораттарыгар ыытыллыбыттара. Бу күн үгэс быһыытынан фронтовиктар көрсөллөр, Биллибэт саллаат уҥуоҕар, албан аат уонна байыаннай килбиэн мэҥэ таастарыгар веногу уураллар, бырааһынньыктаах салют эстэр.

2012 сыллаахха Томскай куоракка аан бастаан «Өлбөт үйэлээх полк» аахсыйа ыытыллыбыта[24]. Онно кыттыылаахтар кэккэлэһэ хааман бэйэлэрин сэриилэспит төрүттэрин: төрөппүттэрин, эһэлэрин уонна хос эһэлэрин мэтириэттэрин тутан аасыпттара. 2013 сылтан саҕалаан, бу үгэс бүтүн Арассыыйа үрдүнэн уонна тас дойдуларга тарҕаммыта, сыл аайы өссө элбэх куораты уонна дойдуну хабар буолбута[25]. 2015 сыллаахха Арассыыйа үрдүнэн бу хаамыыга уопсайа 12 мөлүйүөн кэриҥэ киһи кыттыбыта[26]. Москубаҕа эрэ бу аахсыйа 500 тыһыынча киһини түммүтэ[27], ол иһигэр Арассыыйа бэрэсидьиэнэ В. В. Путин баара[28].

  • Кыһыл болуоссакка Кыайыы күнэ, 2010 сыл

    Кыһыл болуоссакка Кыайыы күнэ, 2010 сыл

  • Москубаҕа Кыайыы параада, 2016 сыл

    Москубаҕа Кыайыы параада, 2016 сыл

Москваҕа Кыайыы парада

  • 1995 сыл — Кыайыы 50 сыллаах үбүлүөйэ. Поклоннай хайаҕа мемориальнай комплекс уонна Манежнай болуоссакка маршал Г. К. Жуковка мэҥэ таас аһыллыбыттара. Кыһыл болуоссакка бэтэрээннэр сатыы парааттара, Поклоннай хайаҕа байыаннай тиэхиньикэ параада ааспыттара.
  • 2000 сыл — Кыайыы 55 сыла. Кыһыл болуоссакка бэтэрээннэр тиһэх сатыы парааттара ааспыта.
  • 2005 сыл — Кыайыы 60 сыла. Парад икки чаастан турбута: устуоруйа уонна аныгы кэм. Парад кульминациятынан 2600 бэтэрээн «полуторка» массыыналарынан айаннааһына буолбута. «Георгиевскай лиэнтэчкэ» аахсыйа саҕаламмыта.
  • 2008 сыл — Кыайыы 63 сыла. Параад кэмигэр аныгы Арассыыйа устуоруйатыгар аан бастаан Кыһыл болуоссакка ыарахан байыаннай тиэхиньикэ тахсыбыта[29].
  • 2009 сыл — Кыайыы 64 сыла[30].
  • 2010 сыл — Кыайыы 65 сыла. Параакка Арассыыйа Сэбилэниилээх Күүстэрин 11 335 байыаннайа, ону кытта 13 тас дойду сэриилэрэ, 161 байыаннай тиэхиньикэ, 127 самолет уонна вертолет кыттыбыттара[31].
  • 2011 сыл — Кыайыы 66 сыла. ПарааккаАрассыыйа байыаннайдарын таһынан 106 бронетехника кыттыбыта[32].
  • 2012 сыл — Кыайыы 67 сыла. Параакка 14 тыһыынча байыаннай, байыаннай тиэхиньикэ уонна самолеттар кыттыбыттара[33].
  • 2013 сыл — Кыайыы 68 сыла. Үбүлүөйдээх хаамыыга 11 тыһыынча байыаннай, элбэх байыаннай тиэхиньикэ, ону кытта 68 самолет уонна вертолет кыттыбыттара[34].
  • 2014 сыл — Кыайыы 69 сыла. Байыаннай параакка уопсайа 11 тыһыынча байыаннай, 151 тиэхиньикэ, 69 самолет уонна вертолет баар этэ[35].
  • 2015 сыл — Кыайыы 70 сыла. Кыһыл болуоссакка буолбут параакка 15 тыһыынчатан тахса байыаннай, 194 сиринэн сылдьар байыаннай тиэхиньикэ (ол иһигэр саҥа «Армата» тааҥка), 143 самолет уонна вертолет кыттыбыттара[36].
  • 2016 сыл — Кыайыы 71 сыла. Параакка 10 тыһыынча кэриҥэ киһи уонна 130 байыаннай тиэхиньикэ кыттыбыта[37].
  • 2017 сыл — Кыайыы 72 сыла. Параакка 10 тыһыынчатан тахса киһи уонна 114 тиэхиньикэ, ол иһигэр «Тайфун-К» уонна «Тайфун-М» бронеавтомобиллар бааллара[38].
  • 2018 сыл — Кыайыы 73 сыла. Кыһыл болуоссатынан 13 тыһыынчатан тахса киһи уонна 150 байыаннай тиэхиньикэ ааспыта. Халлааҥҥа 75 самолет уонна вертолет көппүтэ. Параакка аан бастаан «Терминатор» байыаннай массыына, «Уран» роботтар, «Катран» уонна «Корсар» беспилотниктар кыттыбыттара[39].
  • 2019 сыл — Кыайыы 74 сыла. Параакка 13 тыһыынча киһи уонна 130 байыаннай тиэхиньикэ кыттыбыта. Тиэхиньикэ саҥа көрүҥнэринэн Aurus автомобиллар, ону кытта саҥа сэбилэниигэ ылыллыбыт АК-12 автоматтар буолбуттара. Москваҕа параат салгыннааҕы чааһа халлаан туругун сылтаан тохтотуллубута[40].
  • 2020 сыл — Кыайыы 75 сыла. Ыам ыйын 9 күнүгэр COVID-19 эпидемиятыттан сылтаан параат салгыннааҕы эрэ чааһа ыытыллыбыта, атын тэрээһиннэр бэс ыйын 24 күнүгэр көһөрүллүбүттэрэ. Байыаннай параакка 14 тыһыынчатан тахса байыаннай, 200 тахса байыаннай тиэхиньикэ, 75 самолет уонна вертолет кыттыбыттара[41].
  • 2021 сыл — Кыайыы 76 сыла. Москубаҕа Кыһыл болуоссакка буолбут параакка 12 тыһыынча саллаат уонна офицер, 191 байыаннай массыына, ону кытта 76 самолет уонна вертолет кыттыбыттара[42].
  • 2022 сыл — Кыайыы 77 сыла. Кыһыл болуоссакка буолбут Параакка 11 тыһыынча байыаннай уонна 131 аныгы сэбилэнии уонна байыаннай тиэхиньикэ кыттыбыттара[43].
  • 2023 сыл — Кыайыы 78 сыла. Параакка 8 тыһыынча киһи кыттыыны ылбыта. «Тайфун», «Тигр», БМП-2м курдук көлүөһэлээх бойобуой массыыналар уонна С-400, «Искандер-М» уонна «Ярс» ракета комплекстара, ону таһынан Т-34-85 тааҥкалар көрдөрүллүбүттэрэ. Авиация кыттыбатаҕа.
  • 2024 сыл — Кыайыы 79 сыла. Параакка 9 тыһыынча байыаннай сулууспалаахтар уонна 61 байыаннай тиэхиньикэ кыттыыны ылбыттара. Устуоруйаҕа аан бастаан Кыайыы Параадын кэмигэр хаар түспүт.
  • 2025 сыл — Кыайыы 80 сыла. Параакка 11,5 тыһыынчаттан тахса байыаннай сулууспалаахтар кыттыбыттара, онтон 1,5 тыһ. тахса Украинаҕа байыаннай дьайыы кыттыылаахтара. Сатыы колонна састаабыгар Кыһыл болуоссакка 55 параднай расчет ыытыллыбыт, ол иһигэр 13 омук дойдутуттан. Украинаҕа анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын кэккэлэригэр Арассыыйа 20 Дьоруойа, 44 Георгий кавалера уонна Хорсун быһыы уордьанын 54 кавалера бааллара. Кыайыы Параадыгар аан бастаан беспилотнай систиэмэлэр сэриилэрин колонната кыттыбыта.
  • Москубаҕа Кыһыл болуоссакка Кыайыы 70 сыллаах үбүлүөйүгэр анаммыт парад салгыннааҕы чааһа

    Москубаҕа Кыһыл болуоссакка Кыайыы 70 сыллаах үбүлүөйүгэр анаммыт парад салгыннааҕы чааһа

  • 2015 сыллааҕы Кыайыы параада

    2015 сыллааҕы Кыайыы параада

  • Санкт-Петербургка Дворцовай болуоссакка Кыайыы параада, 2014 сыл

    Санкт-Петербургка Дворцовай болуоссакка Кыайыы параада, 2014 сыл

  • Кыайыы күнүгэр Москубаны былаахтарынан киэргэтии, 2021 ыам ыйын 9 күнэ

    Кыайыы күнүгэр Москубаны былаахтарынан киэргэтии, 2021 ыам ыйын 9 күнэ

Бырааһынньык урукку ССРС дойдуларыгар

Кыайыы күнэ СНГ судаарыстыбаларыгар бэлиэтэнэр уонна сынньалаҥ күнүнэн буолар: Азербайджаҥҥа, Арменияҕа, Белоруссияҕа, Казахстааҥҥа, Киргизияҕа, Молдавияҕа, Арассыыйаҕа, Таджикистаҥҥа, Туркменистаҥҥа, Узбекистаҥҥа, ону таһынан Грузияҕа, сорох өттүнэн билиниллибит Абхазияҕа[44], Соҕуруу Осетияҕа[45] уонна билиниллибэт Приднестровьеҕа. Россотрудничество бэрэстэбиитэлистибэлэрин өйөбүлүнэн сыл аайы тас дойдуларга Кыайыы күнүн киэҥник бэлиэтииллэр. Сыл аайы аан дойду араас муннуктарыгар бу күҥҥэ анаммыт тэрээһиннэр ыытыллаллар.

Азербайджан

Азербайджаҥҥа ыам ыйын 9 күнүгэр уонна Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээннэригэр ураты болҕомтолоохтук сыһыаннаһаллар. Азербайджан бэрэсидьиэнэ Гейдар Алиев быһаарыытынан, 1994 сылтан саҕалаан ыам ыйын 9 күнэ сыл аайы Кыайыы күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр уонна сынньалаҥ күнүнэн буолар[прим. 1]. Үгэс быһыытынан, ыам ыйын 9 күнүгэр Азербайджан бэрэсидьиэнэ Ильхам Алиев Сэбиэскэй Сойуус икки төгүллээх Дьоруойа Ази Асланов мэҥэ тааһын аттыгар бэтэрээннэри кытта көрсөр, пааматынньыкка сибэкки уурар уонна Аҕа дойду Улуу сэриитигэр охтубут Азербайджан буойуннарын кэриэстиир[46][47][48].

Азербайджан бэрэсидьиэнэ Ильхам Алиев Бакуга икки төгүллээх Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Ази Асланов уҥуоҕун үрдүгэр баар пааматынньык таһыгар Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээннэрин кытта көрсүһүүтэ. 2016 сыл ыам ыйын 9 күнэ

2016 сылтан Баку куоракка Азербайджан хаһаахтарын түмсүүтүн көмөтүнэн сыл аайы «Өлбөт үйэлээх полк» аахсыйа ыытыллар. Бу аахсыйа кэмигэр кыттыылаахтар Баку Наримановскай оройуонугар баар Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар охтубут буойуннар бырааттыы көмүс уҥуохтарын мемориалыгар мусталлар, веногу уураллар уонна фашизмы кыайыы туһугар олохторун биэрбит дьоруойдары кэриэстииллэр[прим. 2][49][50][51].

Армения

Аҕа дойду Улуу сэриитин дьоруойдарын уонна сиэртибэлэрин туһунан өйдөбүл аныгы Арменияҕа ытык кэриэс буолан хаалар, ол иһин Кыайыы күнэ «эрмээн норуотун хорсун быһыытын уонна тиллиитин күнүн быһыытынан суолтатын сүтэрбэтэ»[52].

Кыайыы бырааһынньыгын иннинэ сыл аайы улахан куораттарга «Георгиевскай лиэнтэ» диэн патриотическай аахсыйа ыытыллар[53][54][55]. 2016 сылтан «Армения өлбөт үйэлээх полка» диэн уопсастыбаннай патриотическай тэрилтэ Ереван уонна Гюмри куораттарга сыл аайы «Өлбөт үйэлээх полк» уонна «Өйдөбүнньүк суола» аахсыйалары ыытар[56][57][58]. 2020 сыллаахха өссө «Мин дьоруойум устуоруйата» диэн онлайн аахсыйа саҕаламмыта, онно дойду хас бирдии олохтооҕо сэриигэ кыттыбыт бэйэтин аймаҕын туһунан кэпсиэн сөп[59].

Армения үрдүкү судаарыстыбаннай диэйэтэллэрэ Нацисткай Германияны кытта охсусууга Сэбиэскэй норуот сүрүн оруолун уонна устуоруйа өйдөбүлүн суолтатын бэлиэтииллэр, ону кытта бу кырдьыгы уларытан көрдөрөр тыллары утараллар[52].

Кыайыы паарката уонна Ийэ-Армения монумент, 2020 сыл ыам ыйын 9 күнэ

Узбекистан

Узбекистаҥҥа 1999 сылтан ыла ыам ыйын 9 күнэ национальнай бырааһынньык — Өйдөбүнньүк уонна Ытыктабыл күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр[60].

Украина

1991 сылтан 2015 сылга диэри Украинаҕа Кыайыы күнэ официальнайдык «Улуу Аҕа дойду сэриитигэр Кыайыы күнэ» диэн бэлиэтэнэрэ. Ол эрээри 2015 сыл муус устар 9 күнүгэр Украина Үрдүкү Радата «1939—1945 сыллардаах Иккис аан дойду сэриитигэр нацизмы кыайыыны үйэтитии туһунан» сокуону ылыммыта[61]. Ыам ыйын 9 күнүгэр сокуоҥҥа бэрэсидьиэн илии баттаабыта уонна ыам ыйын 21 күнүттэн күүһүгэр киирбитэ[62][прим. 3].

2010 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр Киевкэ Крещатикка Кыайыы күнэ, Т-34-85 тааҥка

Официальнайдык Өйдөбүнньүк уонна эйэлэһии күнэ (ыам ыйын 8 күнэ) уонна Иккис аан дойду сэриитигэр нацизмы кыайыы күнэ (ыам ыйын 9 күнэ) бэлиэтэнэллэр[62][63]. Ону таһынан, 2015 сылтан Украинаҕа декоммунизация чэрчитинэн сэбиэскэй бэлиэлэр[64], ол иһигэр Кыайыы Знамята, бобуллубуттара[65].

Бырааһынньык уларытыллыбытын үрдүнэн, Кыайыы күнүн урукку көрүҥүнэн официальнайа суох бэлиэтиир дьон бааллар. Холобур, 2017 сыллаахха Украина хас да уобаластаах кииннэригэр «Өлбөт үйэлээх полк» хаамыылара ааспыттара, ол эрээри кинилэр кыттыылаахтара националистическай тэрилтэ бэрэстэбиитэллэрин кытта иирээнинэн түмүктэммиттэрэ[66].

2018 сыллаахха бу аахсыйа чэрчитинэн Киев куоракка хаамыы охсуһуулаах ааспыта[67]. Ону таһынан, Украинаҕа Кыайыы күнүн бэлиэтээһин кэмигэр бобуллубут бэлиэлэри туһаммыт иһин дьону туппуттара (дойду үрдүнэн уопсайа 14 киһи тутуллубута)[68].

Аҕа дойду Улуу сэриитин бэлиэлэрэ

ССРС-ка Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы сүрүн бэлиэлэринэн Үйэлээх уот, дьоруой-куораттарга баар мемориаллар, Аҕа дойду сэриитин уордьана, гвардейскай лиэнтэ, кыһыл гвоздика, сулустаах саллаат пилотката уо. д. а. буолбуттара. Кэлин кинилэргэ РФ-ка «георгиевскай лиэнтэ» аахсыйа уонна СНГ атын дойдуларыгар кини курдук анал бэлиэлэр эбии киирбиттэрэ.

Бырааһынньык урукку ССРС дойдуларын таһынан

Кыайыы күнэ эмиэ элбэх атын дойдуларга бэлиэтэнэр:

  • ИзраильFlag of Israel.svg Израиль. Израильга эмиэ Кыайыы күнүн бэлиэтииллэр[69]. Бу дойдуга 2000 сыллаахха Аан дойду иккис сэриитин бэтэрээннэрин уонна блокадниктар туһунан сокуон ылыныллыбытын түмүгэр ыам ыйын 9 күнэ судаарыстыбаннай бырааһынньык буолбута. Бу бырааһынньыгы ССРС эстиэн иннинэ уонна кэннэ онтон репатрианнар бэйэлэрин кытта аҕалбыттара, кинилэр Кыайыы күнүн судаарыстыбаннай таһымҥа бэлиэтэтэр туһугар туруорсубуттара[70]. Бырааһынньыктаах парадтар Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээннэрин кыттыылаах ыытыллаллар. Кинилэр Германияны үлтүрүтүүгэ улахан оруоллара тута буолбатар да, кэлин Израиль судаарыстыбата билиниллибитэ[70][прим. 4]. 2017 сыл от ыйыгар Израиль парламента нацистскай Германияны кыайыы күнүн ыам ыйын 9 күнүгэр бэлиэтиир туһунан сокуону официальнайдык ылыммыта[71][72].
  • СербияFlag of Serbia.svg Сербия. Бу дойдуга ыам ыйын 9 күнэ судаарыстыбаннай бырааһынньык буолар.
  • ГерманияFlag of Germany.svg Германия. Германия официальнайдык ыам ыйын 8 күнүн Босхолонуу күнүн быһыытынан бэлиэтиир. Бу күн судаарыстыбаннай бырааһынньык буолбатар да, дойду үрдүнэн, ордук төгүрүк үбүлүөйдээх сылларга, араас өйдөбүнньүк тэрээһиннэр ыытыллаллар. Ону таһынан, Берлиҥҥэ ыам ыйын 9 күнүгэр Трептов-пааркаҕа өйдөбүл тэрээһиннэрэ ааһаллар, босхолооччу-буойун мэҥэ тааһыгар венок уураллар уонна норуот күүлэйдээһинэ тэриллэллэр, онно сүрүннээн нууччалыы тыллаах олохтоохтор кытталлар[73].
  • Улуу БританияFlag of the United Kingdom.svg Улуу Британия. 2007 сылтан Лондон куоракка (Улуу Британия) сыл аайы Кыайыы күнүн бэлиэтииллэр. Сүрүн болҕомто Хотугу конвойдарга ууруллар, онно Улуу Британия биир сүрүн оруолу оонньообута. Бырааһынньык ыам ыйын 9 күнүгэр ыытыллар, ол чэрчитинэн «Белфаст» крейсер бортугар (Темза өрүс соҕуруу кытылыгар турар түмэл-хараабыл) Британия уонна Арассыыйа бэтэрээннэрин, Британия хоруолун дьиэ кэргэнин чилиэннэрин, Арассыыйа уонна Британия дипломаттарын кыттыылаах сиэр туом ыытыллар. 2012 сылтан бырааһынньык тэрээһинэ кэҥээбитэ: Хоруол филармониятын оркестра аһаҕас халлаан анныгар П. И. Чайковскай «1812 сыл» диэн увертюратын булгуччу толорор, ол кэмҥэ крейсер пушкаларыттан уотунан ытыы буолар.
  • БолгарияFlag of Bulgaria.svg Болгария. 1945 сылтан 1989 сылга диэри Болгария Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ сыл аайы Кыайыы күнүн бэлиэтиирэ. 1989 сыл сэтинньи 10 күнүн кэннэ Кыайыы күнэ дойду официальнай судаарыстыбаннай бырааһынньыктарын испииһэгиттэн таһаарыллыбыта. Ол үрдүнэн, русофил тэрилтэлэрин чилиэннэрэ, хаҥас политическай баартыйалар уонна православнай, славянскай бэйэни билиниилэрэ күүстээх болгардар сыл аайы Кыайыы күнүн бэлиэтииллэр[74]. 2005 сылтан Кыайыы күнүн бэлиэтиир болгардар Георгиевскай лиэнтэлэри кэтэр буолбуттара[75].
  • СловакияFlag of Slovakia.svg Словакия. Словакияҕа судаарыстыбаннай таһымҥа Аан дойду иккис сэриитин сылларыгар Чехословакияны уонна Илин Европаны босхолооһуҥҥа Кыһыл аармыйа оруолун үрдүктүк сыаналыыллар. Словакияны босхолооһун туһугар 63 тыһыынча сэбиэскэй буойун олоҕун биэрбитэ. Нацизмы кыайыы күнэ дойдуга судаарыстыбаннай бырааһынньык буолар уонна ыам ыйын 8 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бэрэсидьиэн уонна премьер-миниистир бу күн үгэс быһыытынан байыаннай мемориалларга сылдьаллар уонна босхолооччу-буойуннар мэҥэ таастарыгар сибэкки уураллар. Словакияны босхолооччулар туһунан өйдөбүлү бөҕөргөтүүгэ биллэр бэлиитик, элбэх төгүллээх премьер-миниистир Роберт Фицо бэйэтин тылларыгар улахан кылаатын киллэрбитэ[76][77].
  • Берлиҥҥэ Саллаат-босхолооччу монуменын иннигэр ууруллубут сибэккилэр, 2010 сыл ыам ыйын 9 күнэ

    Берлиҥҥэ Саллаат-босхолооччу монуменын иннигэр ууруллубут сибэккилэр, 2010 сыл ыам ыйын 9 күнэ

  • Софияҕа Сэбиэскэй аармыйа пааматынньыгын иннигэр болгардар, 2015 сыл ыам ыйын 9 күнэ

    Софияҕа Сэбиэскэй аармыйа пааматынньыгын иннигэр болгардар, 2015 сыл ыам ыйын 9 күнэ

Кыайыы күнүгэр анаммыт наҕараадалар

ССРС

«Кыайыы» уордьан «Кыайыы» уордьан
«Берлины ылыы иһин» мэтээл «Берлины ылыы иһин» мэтээл
«1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээл «1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээл
Юбилейная медаль «Двадцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы сүүрбэ сыла» үбүлүөй мэтээлэ.
Order of Glory Ribbon Bar.png «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 25 сыла» түөс бэлиэтэ"
Юбилейная медаль «Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы отут сыла» юбилейнай мэтээл
Юбилейная медаль «Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы түөрт уон сыла» юбилейнай мэтээл

Болгария

Медаль «Отечественная война 1944—1945 гг.» «1944—1945 сс. Аҕа дойду сэриитэ» мэтээл
Медаль «За участие в антифашистской борьбе» «Антифашистскай охсусууга кыттыы иһин» мэтээл
Медаль «30 лет Победы над фашистской Германией» «Фашистскай Германияны кыайыы 30 сыла» мэтээл
Медаль «40 лет Победы над фашизмом» (НРБ) «Фашизмы кыайыы 40 сыла» мэтээл
Кыайыы 30 сыллаах үбүлүөйүгэр анаммыт үбүлүөйдээх манньыат, 1975 с.

Югославия

Партизанский памятный знак 1941 года 1941 сыллаах Партизанскай өйдөбүнньүк бэлиэ
Медаль «30 лет победы над фашизмом» «Фашизмы кыайыы 30 сыла» мэтээл
Медаль «Смерть фашизму — свобода народу» «Фашизмҥа өлүү, норуокка көҥүл» мэтээл

Арассыыйа

Медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 50 сыла» юбилейнай мэтээл
Медаль 60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг. «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 60 сыла» юбилейнай мэтээл
Медаль «65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 65 сыла» юбилейнай мэтээл
70 victory rib.png «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 70 сыла» юбилейнай мэтээл
Медаль «75 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 75 сыла» юбилейнай мэтээл

Азербайджан

Медаль «75 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (Азербайджан) «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 75 сыла» юбилейнай мэтээл

Белоруссия

60 лет освобождения Республики Беларусь от немецко-фашистских захватчиков «Беларусь Өрөспүүбүлүкэтин ньиэмэс-фашистскай баһыйааччылартан босхолонуутун 60 сыла» мэтээл
65 лет освобождения Республики Беларусь от немецко-фашистских захватчиков «Беларусь Өрөспүүбүлүкэтин ньиэмэс-фашистскай баһыйааччылартан босхолонуутун 65 сыла» мэтээл
70 лет освобождения Республики Беларусь от немецко-фашистских захватчиков «Беларусь Өрөспүүбүлүкэтин ньиэмэс-фашистскай баһыйааччылартан босхолонуутун 70 сыла» мэтээл
75 лет освобождения Беларуси от немецко-фашистских захватчиков «Беларусь ньиэмэс-фашистскай баһыйааччылартан босхолонуутун 75 сыла» мэтээл
75 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 годов «1941—1945 сыллардаах Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 75 сыла» мэтээл
Кыайыы 20 сыллаах юбилейыгар анаммыт юбилейнай манньыат, 1965 с.

Украина

«Украина босхолонуутун 50 сыла» өйдөбүнньүк бэлиэ
Юбилейная медаль «60 лет освобождения Украины от фашистских захватчиков» «Украинаны фашистскай баһыйааччылартан босхолооһун 60 сыла» юбилейнай мэтээл
Медаль «70 лет освобождения Украины от фашистских захватчиков» «Украинаны фашистскай баһыйааччылартан босхолооһун 70 сыла» мэтээл
Юбилейная медаль «70 лет Победы над нацизмом» «Нацизмы кыайыы 70 сыла» юбилейнай мэтээл
Орден Богдана Хмельницкого (Украина) Богдан Хмельницкэй уордьана

Казахстаан

Медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (Казахстан) «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 60 сыла» мэтээл
Медаль «65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (Казахстан) «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 65 сыла» мэтээл

ЛНР

Юбилейная медаль «70 лет Победы» «Кыайыы 70 сыла» юбилейнай мэтээл

Молдавия

Орден Республики (Молдавия) Өрөспүүбүлүкэ уордьана

Туркменистан

  • «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 60 сыла» юбилейнай мэтээл
  • «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 75 сыла» юбилейнай мэтээл

Израиль

Медаль «Борец с нацизмом» «Нацизмы утары охсуһааччы» мэтээл

Кыайыы күнэ култуураҕа

Музыка

  • День Победы (ырыа)

Телевидение

  • «Салют победы» (СССР Киин тэлэбиидэнньэ 7 кэнсиэртнэй бырагырааммата (реж. Виктор Черкасов), 1983—1985)
  • «9 мая. Личное отношение» (телеальманах, 2008—2010)

Киинэ

  • День Победы (Сергей Лозница документальнай киинэтэ, 2018)

Филателия

  • Надпечаткалаах почта марката «Кыайыы бырааһынньыга». ССРС, 1945 (ССРС почта мааркаларын каталога)

    Надпечаткалаах почта марката «Кыайыы бырааһынньыга». ССРС, 1945 (ССРС почта мааркаларын каталога)

  • Биһиги Кыайыыбыт туругурдун! почта марката. ССРС, 1945

    Биһиги Кыайыыбыт туругурдун! почта марката. ССРС, 1945

  • Кыайыы күнүн 65 сылыгар анаммыт почта блога. Азербайджан, 2010

    Кыайыы күнүн 65 сылыгар анаммыт почта блога. Азербайджан, 2010

  • Кыайыы 60 сылыгар анаммыт үбүлүөйдээх марка. Украина, 2005

    Кыайыы 60 сылыгар анаммыт үбүлүөйдээх марка. Украина, 2005

  • ССРС почта марката, 1985 с.

    ССРС почта марката, 1985 с.

  • 2015 сыл марката, Беларусь

    2015 сыл марката, Беларусь

  • Кыайыы 70 сылыгар анаммыт үбүлүөйдээх марка (2015 сыл), Армения

    Кыайыы 70 сылыгар анаммыт үбүлүөйдээх марка (2015 сыл), Армения

Кыайыы күнэ Нуучча православнай сыаркабыгар

1945 сыллааҕы Пасхальнай суругар Москуба уонна бүтүн Русь Патриарха Алексий I маннык суруйбута[78]:

Христос сырдыгар уонна күүһүгэр фашизм хараҥа күүстэрэ утарсар кыахтара суох буолла, Таҥара барыны кыайар күүһэ киһи сымыйа күүһүн үрдүнэн билиннэ.

Таҥара сулууспатын уратылара

Муус устар 26 (ыам ыйын 9) күнүгэр, Кыайыы күнүгэр, Нуучча православнай таҥаратын дьиэтэ өлбүт буойуннары ахтан ааһар — өлбүт дьоҥҥо аналлаах ахтан ааһыы соҕотох күнэ буолар. Литургия кэнниттэн хыраамнарга өлбүт буойуннарга анаан панихида ыытыллар[79]. 1994 сыллааҕы Нуучча Православнай Таҥаратын дьиэтин Архиерейскай Собуора «итэҕэл, Аҕа дойду уонна норуот туһугар олохторун биэрбит буойуннары, ону кытта 1941—1945 сыллардаах Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар эрэйдэнэн өлбүт бары дьону» Кыайыы күнүгэр сыл аайы ахтан ааһыыны олохтообута[80].

2010 сыллааҕы Кыайыы күнүн иннинэ Москуба уонна бүтүн Русь Патриарха Кирилл бу бырааһынньыкка Нуучча православнай таҥаратын дьиэтин бары хыраамнарыгар «норуоппутун устуоруйа тухары Аҕа дойдубут билбэтэх сүрдээх, өлүүлээх өстөөҕүттэн уонна кутталыттан босхоломмутун кэриэстээн молебен ыытарга» биһирээбитэ. Патриарх бу молебенҥа анаан ураты мэлииппэни суруйбута. Ону суруйарыгар сибэтиэй Филарет Московскай нуучча аармыйата Наполеону кыайыытын чиэһигэр суруйбут мэлииппэтин олоҕурдубута[81].

Түбэлтэни сыаналааһын

Кыайыы тиэмэтин салгыы, Патриарх Кирилл бу кыайыы «Таҥара көмөтүнэн ситиһиллибитин» өйдүү сылдьарга ыҥырбыта. Кини этэринэн, сэрии Таҥара биэрбит тургутуута буолар, ону аньыыны билининии нөҥүө ылыныахтаахпыт[81]:

Оччоҕуна Таҥара, Москубаны быыһаабыт уонна биһиги дойдубутун, бүттүүн Европаны босхолообут дьиктитин курдук, дьиктилэрин оҥоруоҕа.

— Интерфакс. Патриарх Кирилл написал специальную молитву для Дня Победы[81]

Патриарх Кирилл этэринэн, Филарет Московскай саҕана (ол эбэтэр XIX үйэҕэ) Нуучча таҥаратын дьиэтэ Наполеон аармыйатын саба түһүүтүн бүтүн норуот «аньыытын иһин кэһэтии» курдук ылыммыта. Кини чопчу биир сыл анараа өттүгэр (2009 сыллаахха) Кыайыыны эмиэ дьон аньыытыттан сылтаан кэлбит ыарахан тургутуу кэнниттэн Таҥара норуокка көмөтүн курдук ылынарга ыҥырбытын санатта. Ол кэмҥэ «светскай пресса хайдах ылыммытыттан соһуйбутун» билиммитэ: элбэх суруналыыстар бу санааны критическайдык көрбүттэрэ[81].

Ол эрээри, Аҕа дойду Улуу сэриитин норуот аньыытын иһин «Таҥара көҥүлүнэн ыытыллыбыт» диэн сыанабыллар инниттэн да иһиллибиттэрэ. Чуолаан, архимандрит[прим. 5] Кирилл (Павлов) 1990-с сыллар ортолоругар эппитинэн, «улуу, сүрдээх Аҕа дойду сэриитэ, биллэн турар, Таҥарата суох олорорго дьулуһуу, итэҕэли букатын суох гыныы уонна атеизмы толору олохтуу сатааһын иһин Таҥара көҥүлүнэн буолбута»[82][83][81].

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр «Кыайыы күнэ» диэн тиэрмин устуоруйата

Нуучча литэрэтиирэтигэр «Кыайыы күнэ» диэн тыл холбуута бастаан Москуба иһин кыргыһыы кэмигэр, Кыһыл Аармыйа аан бастаан быһаарыылаах утары кимэн киириигэ көспүтүн нэдиэлэ буолан баран көстүбүтэ. 1941 сыл ахсынньы 12 күнүгэр суруйааччы Илья Эренбург «Московский железнодорожник» хаһыакка тахсыбыт уонна тимир суол үлэһиттэригэр анаммыт «Кыайыы дьылҕата» диэн ыстатыйатыгар маннык суруллубута:[84][85]

«Тимир суоллар — дойду тымырдара, ол устун дойду хаана сүүрэр: снарядтар уонна килиэп, бомбалар уонна ньиэп. Кыһыл Аармыйа тимир суол үлэһиттэрин итэҕэйэ көрөр: кинилэр сэриигэ бииргэ үлэлиир ини-биилэр буолаллар — биирдэстэрэ ытар, иккистэрэ ботуруон биэрэр. Биһиги тимир суол үлэһиттэрэ бэйэлэрин хорсун буойун быһыытынан көрдөрдүлэр. Лётчиктардыын, танкистардыын, артиллеристардыын, моряктардыын тэҥҥэ кинилэр Кыайыы туһугар туох баар кыахтарын уураллар. Мин Брянскайга тимир суол үлэһиттэрэ уот ортотугар хайдах үлэлээбиттэрин бэйэм көрбүтүм. Бомбалар түһэллэрэ, ол эрээри хорсун дьон холкутук сэрии сэптээх вагоннары арааран ылаллара… Кыайыы күнэ үүннэҕинэ, биһиги буойуннарбыт саамай бастакынан тимир суол үлэһиттэрин саныахтара…»[84][86]

Кыайыы күнүгэр анаммыт аахсыйалар

Кыайыы дьыктаана — Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы күнүн бэлиэтээһиҥҥэ анаммыт аан дойдутааҕы сырдатар-патриотическай аахсыйа. 2019 сылтан «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа «Устуоруйа өйдөбүнньүгэ» бырайыагын чэрчитинэн ыытыллар.

2023 сылтан «Кыайыы дьыктаана» аахсыйа чэрчитинэн «Кыайыы автопробега» ретроралли ыытыллар.

Быһаарыылар

Ырытыылар
  1. ↑ 2020 сылтан COVID-19 пандемиятынан уонна бу ыарыы 65-тэн улахан саастаах дьоҥҥо ураты кутталлааҕынан сибээстээн, тэрээһин маннык халыыбынан ыытыллыбат буолла.
  2. ↑ 2021 сылга COVID-19 пандемиятынан сибээстээн, аахсыйа ситим-форматынан ыытыллыбыта.
  3. ↑ Украина бэрэсидьиэнин 1997 сыл бэс ыйын 10 күнүнээҕи «Нуорма-быраап аакталарын официальнайдык таһаарыы уонна олор күүскэ киириилэрин бэрээдэгин туһунан» 503/97 нүөмэрдээх Ыйааҕыгар тирэҕирэн, сокуон официальнайдык бэчээттэммит күнүн иккис күнүттэн күүһүгэр киирэр
  4. ↑ Ол курдук, Израиль абсорбциятын миниистирэ Софа Ландвер 2013 сылга бэлиэтээбитэ: «билигин Израильга аан бастаан өйдөөтүлэр: бу дьон гитлеровскай Германияны үлтүрүтүүгэ оонньообут оруоллара суоҕа буоллар, баҕар, биһиги дьэбэриэй судаарыстыбата да суох буолуо этэ» (см. цитируемый источник. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  5. ↑ Сорох төрүттэргэ «схиархимандрит» быһыытынан ахтыллар.
Источниктар
  1. ↑ Парламент Израиля утвердил празднование Дня Победы 9 мая. РИА Новости. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  2. ↑ Президент Словакии отметила роль Красной армии в освобождении Восточной Европы. День Победы над фашизмом является в стране государственным праздником и отмечается 8 мая. ТАСС (8 мая 2023). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  3. ↑ Национальные праздники Туркмении. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  4. ↑ В Туркменистане утверждён новый перечень праздничных и памятных дат. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  5. ↑ 1 2 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1945 г. «Об объявлении 9 мая праздником победы». Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 17 От ыйын 2019 года.
  6. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. «Об объявлении 9 мая нерабочим днём». Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 21 Атырдьах ыйын 2017 года.
  7. ↑ 1 2 Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооружённых сил. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  8. ↑ Берлинская операция 1945 — статья из Большой советской энциклопедии
  9. ↑ «За Берлин» в Учительской газете. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  10. ↑ Ону таһынан, Рейхстаг үрдүгэр Сэбиэскэй былааҕы дьиҥэр ким туруорбутун туһунан атын барыллар эмиэ бааллар. Эбии көр ru:Штурм Рейхстага.
  11. ↑ Сводка Совинформбюро за 15 мая 1945 года. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  12. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1945 г. «Об объявлении 9 мая праздником победы». Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 18 Тохсунньу 2012 года.
  13. ↑ 1 2 3 Татьяна Воронцова. Юбилеи Победы. Проект «Уроки истории. XX век» (26 мая 2009 г.). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  14. ↑ 70-летие Великой Победы. Гарант. РУ, информационно-правовой портал. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  15. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. № 3478-VI «Об объявлении 9 мая нерабочим днём». Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 23 Сэтинньи 2015 года.
  16. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. № 3479-VI «О признании утратившей силу статьи 1 Указа Президиума Верховного Совета СССР от 23 декабря 1947 г.» Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 22 Ыам ыйын 2015 года.
  17. ↑ 1 2 3 4 5 Денис Бабиченко. Эти дни Победы. Итоги, № 19/465 (10 Ыам ыйын 2005). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  18. ↑ «Этот День Победы»: когда 9 мая стало выходным и как отмечали праздник в СССР и России. ТАСС. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  19. ↑ 1 2 История парадов Победы на Красной площади — Биографии и справки — ТАСС. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 10 Тохсунньу 2021 года.
  20. ↑ 1 2 История парадов Победы на Красной площади — Биографии и справки — ТАСС. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 10 Тохсунньу 2021 года.
  21. ↑ «Этот День Победы»: когда 9 мая стало выходным и как отмечали праздник в СССР и России — ТАСС. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 13 Ыам ыйын 2021 года.
  22. ↑ Федеральный закон от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России» (рус.). Kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 26 Сэтинньи 2021 года.
  23. ↑ "Георгиевская ленточка": история акции. РИА Новости (20070424T1254). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  24. ↑ Бессмертный полк. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 16 Муус устар 2015 года.
  25. ↑ Акция «Бессмертный полк» пройдёт 9 мая в 800 городах 12 стран мира. РИА Новости. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  26. ↑ В шествии «Бессмертного полка» участвовали 12 миллионов россиян. РИА Новости. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  27. ↑ Что увидел и чего не увидел Запад в День Победы. РИА Новости. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  28. ↑ Путин с портретом отца-фронтовика присоединился к шествию «Бессмертного полка». ТАСС. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  29. ↑ Военный парад в честь 63-й годовщины Победы в Великой Отечественной войне. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 2 Ыам ыйын 2022 года.
  30. ↑ Военный парад на Красной площади. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 2 Ыам ыйын 2022 года.
  31. ↑ На Красной площади состоялся парад в честь 65-й годовщины Великой Победы. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 2 Ыам ыйын 2022 года.
  32. ↑ Военный парад на Красной площади. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 2 Ыам ыйын 2022 года.
  33. ↑ Военный парад в честь 67-й годовщины Великой Победы. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 2 Ыам ыйын 2022 года.
  34. ↑ Военный парад в честь 68-й годовщины Великой Победы. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 2 Ыам ыйын 2022 года.
  35. ↑ Парад Победы на Красной площади. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 2 Ыам ыйын 2022 года.
  36. ↑ Парад в честь 70-летия Великой Победы. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 2 Ыам ыйын 2022 года.
  37. ↑ Военный парад на Красной площади. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 2 Ыам ыйын 2022 года.
  38. ↑ Военный парад на Красной площади. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 2 Ыам ыйын 2022 года.
  39. ↑ Военный парад на Красной площади. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 2 Ыам ыйын 2022 года.
  40. ↑ Парад Победы — 2019. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 9 Ыам ыйын 2021 года.
  41. ↑ Парад в честь 75-летия Великой Победы. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 8 Муус устар 2022 года.
  42. ↑ Чем запомнился Парад Победы 2021 года. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 31 Ахсынньы 2021 года.
  43. ↑ Парад военной техники и авиации 9 мая // www.kp.ru. — 2022. Архивировано 10 Ыам ыйын 2022 года.
  44. ↑ Государственные праздники Республики Абхазия. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  45. ↑ В Южной Осетии утверждён календарь праздничных дней и памятных дат. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 30 Сэтинньи 2012 года.
  46. ↑ Ильхам Алиев и Мехрибан Алиева посетили могилу Ази Асланова. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 10 Ыам ыйын 2022 года.
  47. ↑ Ильхам Алиев и Мехрибан Алиева посетили могилу Ази Асланова. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 10 Ыам ыйын 2022 года.
  48. ↑ Ильхам Алиев посетил могилу Ази Асланова. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 10 Ыам ыйын 2022 года.
  49. ↑ В России и Азербайджане отмечают 76-ю годовщину Победы в Великой Отечественной войне. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 18 Бэс ыйын 2021 года.
  50. ↑ Победа объединяет: акция «Бессмертный полк» прошла в Баку. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  51. ↑ Мы их помним, значит, они живут вечно: как в Баку отметили День Победы — фото. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  52. ↑ 1 2 Енокян А.В. Историческая память о Великой Отечественной войне в Армении // Постсоветские исследования. — 2020. — Т. 3, № 5. — С. 403—408. Архивировано 17 Олунньу 2022 года.
  53. ↑ В Ереване стартовала акция "Георгиевская ленточка". РИА Новости (28 Муус устар 2019). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 28 Муус устар 2022 года.
  54. ↑ В Ереване дан старт акции «Георгиевская ленточка». Армянский музей Москвы (1 Балаҕан ыйын 2021). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  55. ↑ В Армении стартовала акция "Георгиевская лента". https://ru.armeniasputnik.am (27 Муус устар 2022). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  56. ↑ К шествию «Бессмертный полк» в Ереване присоединился и президент Армении Армен Саркисян. panorama.am (9 Ыам ыйын 2018). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 26 Кулун тутар 2022 года.
  57. ↑ Бессмертный полк Армении пройдет по Еревану в четвёртый раз. rusarminfo.ru (9 Муус устар 2019). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 12 Муус устар 2021 года.
  58. ↑ Безмолвная акция «Бессмертный полк» прошла в Ереване // https://ru.armeniasputnik.am/. — 2022. — 9 Ыам ыйын. Архивировано 10 Ыам ыйын 2022 года.
  59. ↑ «Бессмертный Полк Армении» запускает онлайн акцию «История моего героя». newsarmenia.am (22 Муус устар 2020). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 10 Ыам ыйын 2022 года.
  60. ↑ maksad. День Памяти и Почестей в Узбекистане – как он возник(биллибэт). Новости Узбекистана сегодня: nuz.uz (8 Ыам ыйын 2022). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  61. ↑ Текст закона. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  62. ↑ 1 2 «Про увічнення перемоги над нацизмом у Другій світовій війні 1939—1945 років» // Голос України: газета Верховної Ради України. — 2015. — 20 травня (№ 87).
  63. ↑ В Украине отменили «Великую Отечественную войну». Вести-Репортёр (9 апреля 2015 г.). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  64. ↑ Порошенко велел отказаться от понятия «Великая Отечественная война». Взгляд (интернет-газета). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  65. ↑ День без Победы — Как Киев борется с праздником 9 Мая. Lenta.ru. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  66. ↑ Провокации, драки и потасовки: как в Украине проходит День Победы. Апостроф. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  67. ↑ На акции «Бессмертный полк» в Киеве затеяли драку: эксклюзивные фото. Апостроф. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  68. ↑ Массовые акции в Украине по случаю Дня Победы: названо число задержанных. Апостроф. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  69. ↑ В Израиле отмечают День Победы. Первый канал. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  70. ↑ 1 2 Эла Котлер. Израиль отмечает День Победы над нацистской Германией. Международное французское радио. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  71. ↑ Парламент Израиля утвердил празднование Дня Победы 9 мая. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  72. ↑ Закон о Дне победы над нацистской Германией (2017). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  73. ↑ Gedenken am «Tag des Sieges» — Tausende Menschen am Ehrenmal in Treptow. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  74. ↑ Росица Младенова. 9 Май- ден на победата, ден на почит към загиналите за отечеството (болг.). Национальное движение «Русофилы» (Болгария) (12 Ыам ыйын 2014). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 20 От ыйын 2014 года.
  75. ↑ Мирослав Ганчев. Георгиевска лента – символ на Победата (болг.). Национальное движение «Русофилы» (Болгария) (4 Ыам ыйын 2015). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 4 Кулун тутар 2016 года.
  76. ↑ Партия «пророссийского» экс-премьера победила на выборах в Словакии. РБК. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  77. ↑ Президент Словакии отметила роль Красной армии в освобождении Восточной Европы. День Победы над фашизмом является в стране государственным праздником и отмечается 8 мая. ТАСС. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  78. ↑ Божиею милостию смиренный Алексий, Патриарх Московский и всея Руси преосвященным архипастырям, пастырям и верным чадам Православной Русской церкви // «Журнал Московской Патриархии». — 1945. — № 5, май.
  79. ↑ Елизавета Киктенко. Родительские субботы. «Фома», журнал. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  80. ↑ Месяцеслов, 26 апреля по старому стилю / 9 мая по новому стилю. Русская Православная Церковь. Православный календарь на 2016 год. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  81. ↑ 1 2 3 4 5 Патриарх Кирилл написал специальную молитву для Дня Победы. Интерфакс, новости. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  82. ↑ Проповеди схиархимандрита Кирилла (Павлова). «Азбука веры», портал. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  83. ↑ Архимандрит Кирилл (Павлов). Проповеди. Православие и современность. Информационно-аналитический портал Саратовской епархии Русской Православной Церкви. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  84. ↑ 1 2 Харланович И. В. Они везли победу на запад! // Евразия Вести. — 2005. — IV. Апрель. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 1 Муус устар 2019 года.
  85. ↑ Провидение Эренбурга. Гудок (8 Ыам ыйын 2019). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  86. ↑ Московская железная дорога: 55 лет движения вперёд / Под ред. В. В. Мягкова. — М., 2014. — С. 19—20.

Литэрэтиирэ

Сигэлэр

Төрдө — «https://sah.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кыайыы_күнэ&oldid=1098862»