Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Кыайыы уордьана

Кыайыы уордьана (нууч. О́рден «Побе́да») — 1943 сыл сэтинньи 8 күнүгэр ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун ыйааҕынан аналлаах Сэбиэскэй Сойуус саамай үрдүкү байыаннай уордьана олохтоммута. Бу кэмҥэ саллааттар Албан аат уордьаннара тэҥҥэ олохтоммута. 1944 сыл атырдьах ыйын 18 күнүнээҕи ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун уурааҕынан «Кыайыы» уордьан лиэнтэтин ойуута уонна ойуулааһына, ону тэҥэ уордьан лиэнтэлээх былааҥкатын кэтиитин бэрээдэгэ бигэргэтиллибитэ. Барыта 20 төгүл наҕараадалааһын уонна 17 кавалер баара (үс киһи иккитэ наҕараадаламмыта, биир киһи өлбүтүн кэннэ наҕараадатыттан матарыллыбыта).

undefined

Устуоруйа

Айыы устуоруйата

1943 сыллаахха, Аҕа дойду Улуу сэриитэ түмүктэнэн эрэр кэмигэр, дойду салалтатыгар бэйэлэрин чахчы чорбоппут полководецтары наҕараадалыырга аналлаах үрдүкү байыаннай уордьаны олохтуур наада үөскээбитэ. Бу наҕараада эскиһин оҥорор үлэни хас даҕаны художник-медальерга биэриллибитэ[2].

Бастаан уордьаны «Ийэ дойдуга бэринии иһин» диэн ааттыахтара диэн буолбута[3].

Уордьан барылын бастакынан оҥорон, 1943 сыл от ыйыгар Сэбиэскэй Аармыйа тыылын салайар штабын үлэһитэ, полковник Н. С. Неёлов көрдөрбүтэ. Ол эрээри, бу барыл бигэргэтиллибэтэҕэ, онон наҕараада эскиһин оҥоруу салҕаммыта. Араас барыллартан, бу иннинэ Аҕа дойду сэриитин уордьанын оҥорбут, Тыыл сүрүн интендантскай салайыытын техническэй кэмитиэтин сүрүн худуоһунньугун А. И. Кузнецов эскиһэ ордук сөбүлэммитэ. Уордьан бастакы холобура 1943 сыл алтынньы 25 күнүгэр И. В. Сталиҥҥа көрдөрүллэбитэ. Бу уордьан барыла биэс салаалаах сулус көрүҥнээх, киинигэр төгүрүк мэтээллээх этэ. Онно Ленин уонна Сталин бюстарын профиллэрин уруһуйдаабыттара[4] (Неёлов барылыгар эмиэ баара), ол эрээри Үрдүкү Главнокомандующай сөбүлээбэтэҕэ. Сталин мэтээл киинигэр Кириэмил Спасскай башнятын (нууч.) (сах. ойуутун угарга баҕатын эппитэ. Алтынньы 29 күнүгэр Кузнецов хас да саҥа эскииһи аҕалбыта, онтон Сталин биири талбыта — «Кыайыы» диэн суруктааҕы. Ону таһынан, худуоһунньукка уордьан тас көстүүтүн уларытарга сорудах бэриллибитэ: Спасскай башня уонна Кириэмил истиэнэтин улаатыннарарга, фонун күөх өҥнөөх оҥорорго, ону тэҥэ кыһыл сулус төбөлөрүн икки ардыларыгар салаалар кээмэйдэрин уларытарга. Сэтинньи 5 күнүгэр уордьан тургутуу холобура бэлэм буолбута. Ону платинаттан, бриллиантан уонна рубинтан оҥорбуттара, уонна бу барыл тиһэҕэр бигэргэтиллибитэ. Кузнецов барыта уонтан тахса араас уордьан барылларын оҥорон көрбүтэ[5][6].

Уордьаны оҥорорго күндү металлар (платина уонна көмүс), бриллианнар уонна рубиннар ирдэммиттэрэ. Ол иһин уордьан бэлиэлэрин оҥорор сакааһы Москва ювелирнай-чаһыы мануфактуратын маастардарыгар биэрбиттэрэ. Бу соҕотох түбэлтэ этэ, тоҕо диэтэххэ «Кыайыы» уордьана дойду бары уордьаннарыттан Монетнай Дворга оҥоһуллубатах соҕотох уордьан буолбута. Барыта 30 уордьаны оҥоруохтаах этилэр. Испэлиис ааҕыытынан, биир уордьаҥҥа 180 бриллиант (алдьаныыны учуоттаан), 50 роза курдук кырыыламмыт алмаас уонна 300 грамм платина наада этэ. Совнарком дьаһалынан Главювелирторгка 5400 бриллиант, 1500 роза курдук кырыыламмыт алмаас уонна 9 киилэ ыраас платина бэриллибитэ[3]. Уордьаны оҥорор кэмҥэ Москва ювелирнай-чаһыы мануфактуратын үрдүкү квалификациялаах маастара И. Ф. Казённов кыһалҕаҕа түбэспитэ: айылҕа рубиннарын өҥнөрө араас буолан, биир да уордьаны өҥө тэҥ буоларын ситиһэр кыаллабата. Онон, оҥоһук рубиннары туһанар быһаарыы ылыллыбыта. Ол рубиннартан биир дьүһүннээх элбэх соҕотуопка оҥоруохха сөп этэ.

2010 сыллаахха Москубатааҕы Кириэмил түмэлигэр киирбит «Кыайыы» уордьаннарын экспертизалаабыттара. Ол көрдөрбүтүнэн, уордьаннары оҥорорго, сэрии иннинэ Гохрантан хостоммут ыраахтааҕы уордьаннарыттан уонна атын бриллианнаах маллартан ылбыт бриллианнарын туһаммыттар эбит[7].

Барыта 22 уордьан оҥоһуллубута. Онтон 2 уордьан кимиэхэ да бэриллибэтэҕэ[8].

1944 сыллаах бастакы наҕараадалааһыннар

Бастакы наҕараадалааһын 1944 сыл муус устар 10 күнүгэр буолбута. 1 №-дээх уордьан бастакы хаһаайынынан 1-кы Украинскай фрону хамаандалааччы, Сэбиэскэй Сойуус Маршала Г. К. Жуков буолбута. 2 №-дээх уордьаны Генеральнай штаб салайааччыта, Сэбиэскэй Сойуус Маршала А. М. Василевскай ылбыта. 3 №-дээх «Кыайыы» уордьаны Үрдүкү Главнокомандующай, Сэбиэскэй Сойуус Маршала И. В. Сталин наҕараадаламмыта. Балар барыта Украина уҥа кытылын босхолооһун иһин бу наҕарааданан бэлиэтэммиттэрэ[2].

Г. К. Жуков бэйэтин «Ахтыылар уонна санаалар» диэн кинигэтигэр[9] бу түгэн туһунан маннык суруйбута:

« А. И. Антоновка эрийэн, кинини эмиэ Үрдүкү салайааччыга ыҥырбыттарын биллим. И. В. Сталин миигин көрсүбүтүн иннинэ, Генеральнай штаб саамай бүтэһик туругун билиэх курдуга, ол соччо ыарахана суох.

Үрдүкү салайааччы хоһугар киирбиппэр, онно А. И. Антонов, бронетанковай сэриилэр командующайдара маршал Я. Н. Федоренко уонна ВВС командующайа генерал-полковник А. А. Новиков, ону таһынан Норуот комиссардарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы В. А. Малышев бааллара.
Дорооболоһон баран, Үрдүкү салайааччы Николай Михайлович Шверникка сылдьыбыппын дуо диэн ыйытта.
Суох диэн эппиэттээбитим.
— Киириэхтээххин уонна Кыайыы уордьанын ылыахтааххын.
Мин Үрдүкү Главнокомандующайга үрдүк наҕараадатын иһин махтаммытым.

»

Сэбиэскэй Сойуус маршала А. М. Василевскай бэйэтин «Олоҕум дьыалата»[10] диэн кинигэтигэр уордьанынан наҕараадалааһын туһунан маннык суруйбута:

« Муус устар 10 күнэ, Одесса куорат ньиэмэс-румынскай фашистары үүрэн таһаарбытын бэлиэтиир күнэ, миэхэ икки төгүл умнуллубат. Бу күн миигин саамай үрдүкү байыаннай «Кыайыы» уордьанынан наҕараадалаабыттарын билбитим. Мин бу уордьаны 2 нүөмэринэн ылбытым[12], онтон 1 нүөмэрдээх Георгий Константинович Жуковка туттарыллыбыта. Наҕараадаҕа суруга маннык этэ: «Үрдүкү Главнокомандование сорудахтарын улахан масштабтаах байыаннай операциялары салайыыга дьоҕурдаахтык толорбутун иһин, ол түмүгэр ньиэмэс-фашистскай былдьааччылары үлтүрүтүүгэ уһулуччулаах ситиһиилэр ситиһиллибиттэрин иһин».

Бастакынан Үрдүкү Главнокомандующай миигин ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Ыйааҕа тахсыан иннинэ төлөпүөнүнэн эҕэрдэлээбитэ. Кини этэринэн, миигин Донбаһы уонна Украинаны босхолообут иһин эрэ буолбакка, инники Кырыым босхолонуохтааҕын иһин эмиэ наҕараадалыыр эбит, онно билиҥҥиттэн болҕомтобун ууруохтаахпын, ол эрэн 3-с Украинскай фрону умнуо суохтаахпын.

»

Сэрии бүтүүтэ

Аныгыскы наҕараадалааһыннар биир сылынан эрэ буолбуттара. 1945 сыл кулун тутар 30 күнүгэр уордьан кавалердарынан буолбуттара: Г. К. Жуков — 1-кы Белорусскай фрону хамаандалааччы, Сэбиэскэй Сойуус Маршала, Үрдүкү Главнокомандование сорудахтарын сатабыллаахтык толорбутун иһин (иккис уордьан); К. К. Рокоссовскай — 2-с Белорусскай фрону хамаандалааччы, Сэбиэскэй Сойуус Маршала, Польшаны босхолообутун иһин; И. С. Конев — 1-кы Украинскай фрону хамаандалааччы, Сэбиэскэй Сойуус Маршала, Польшаны босхолообутун уонна Одер өрүһү туораабытын иһин[13].

Маршал А. М. Василевскай 7 нүөмэрдээх иккис «Кыайыы» уордьанын учуотнай карточката (бастакы, 2 нүөмэрдээх «Кыайыы» уордьана маршал А. М. Василевскайга 1944 сыл муус устар 10 күнүгэр туттарыллыбыта)

1945 сыл муус устар 19 күнүнээҕи ыйааҕынан иккис уордьанынан 3-с Белорусскай фрону хамаандалааччы, Сэбиэскэй Сойуус Маршала А. М. Василевскай наҕараадаламмыта. Кёнигсбери ылбытын уонна Илин Пруссияны босхолообун иһин: «Ньиэмэс-фашистскай сэриилэри урусхаллааһыҥҥа ураты ситиһиилэри ситиспит улахан масштабтаах байыаннай операциялары салайыыга Үрдүкү Главнокомандование сорудахтарын сатабыллаахтык толорбутун иһин» диэн тиэкиһинэн[13].

Ол сыл муус устар 26 күнүгэр өссө икки киһи наҕараадаламмыта: 2-с Украинскай фрону хамаандалааччы, Сэбиэскэй Сойуус Маршала Р. Я. Малиновскай уонна 3-с Украинскай фрону хамаандалааччы, Сэбиэскэй Сойуус Маршала Ф. И. Толбухин. Иккиэннэрин Венгрия уонна Австрия сирдэрин ыарахан, хааннаах кыргыһыылартан босхолообуттарын иһин наҕараадалаабыттара[13].

Ол сыл ыам ыйын 31 күнүгэр ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун ыйааҕынан Ленинград фронун хамаандалааччыта, Сэбиэскэй Сойуус Маршала Л. А. Говоров Ленинград уонна Прибалтика аттыгар ньиэмэс сэриилэрин үлтүрүппүтүн иһин наҕараадаламмыта[13].

Бэс ыйын 4 күнүгэр сэрии устатын тухары байыаннай операциялары былааннаабытын уонна фронттар дьайыыларын дьаһайбытын иһин, «Кыайыы» уордьанынан өссө икки военачальник наҕараадаламмыта: Үрдүкү Главнокомандование Ставкатын бэрэстэбиитэлэ, Сэбиэскэй Сойуус Маршала С. К. Тимошенко уонна Генеральнай штаб салайааччыта, аармыйа генерала А. И. Антонов[13].

1945 сыл бэс ыйын 26 күнүнээҕи ыйааҕынан И. В. Сталин иккистээн «Кыайыы» уордьанынан наҕараадаламмыта[14].

Дьоппуоннуун сэрии түмүгүнэн, балаҕан ыйын 8 күнүгэр, Уһук Илин фронун хамаандалааччыта, Сэбиэскэй Сойуус Маршала К. А. Мерецков «Кыайыы» уордьанын кавалера буолбута[13].

Союзниктары наҕараадалааһын

Сэрии бүппүтүн кэннэ, сойуустаах сэриилэр военачальниктарын «Кыайыы» уордьанынан наҕараадалыыр быһаарыы ылыллыбыта. 1945 сыл бэс ыйын 5 күнүнээҕи ыйааҕынан «Гитлер Германиятын үрдүнэн холбоһуктаах нациялар кыайыыларын ситиспит улахан мастштабтаах байыаннай операциялары ыытыыга ураты ситиһиилэрин иһин» наҕараадаламмыттара[11]:

undefined
  • АХШ аармыйатын генерала Дуайт Эйзенхауэр;
  • Фельдмаршал, сэр Бернард Лоу Монтгомери.

Румыния хоруола Михай I Гогенцоллерн-Зигмаринген 1944 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр Гитлер Германиятыныын бииргэ үлэлээбит Румыния бырабыыталыстыбатын чилиэннэрин туппута. Бу быһыытын иһин 1945 сыл от ыйын 6 күнүгэр Михай «Кыайыы» уордьанынан наҕараадаламмыта. Наҕараада бэриллибит төрүөтэ: «Германия хотторуута өссө чуолкайдык биллибэтэх кэмигэр Румыния бэлиитикэтин Гитлер Германиятыттан тэйитиигэ уонна холбоһуктаах нациялары кытта сойуустаах буолууга хорсун быһыытын иһин»[15].

Польша маршала Михал Роля-Жимерскай 1945 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр наҕараадаламмыта: «Польша сэриилээх күүстэрин тэрийиигэ уонна уопсай өстөөҕү — Гитлер Германиятын — утары быһаарар кыргыһыыларга Польша Аармыйатын байыаннай операцияларын ситиһиилээхтик ыыппытын иһин»[11].

«Кыайыы» уордьанын тиһэх тас дойду кавалера 1945 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр Югославия маршала Иосип Броз Тито буолбута. Наҕараада бэриллибит төрүөтэ: «Холбоһуктаах Нациялар Гитлер Германиятын үрдүнэн кыайыыларын ситиһиигэ көмөлөспүт улахан масштабтаах байыаннай операциялары ыытыыга ураты ситиһиилэрин иһин»[11].

1966 сыллаахха Франция Бэрэсидьиэнин Шарль де Голлю ССРС-ка ыалдьыттыы кэлэ сырыттаҕына «Кыайыы» уордьанынан наҕараадалыахтара диэн буолбута, ол эрээри наҕараадалааһын буолбатаҕа[16].

Л. И. Брежневка «Кыайыы» уордьан

1978 сыл олунньу 20 күнүгэр ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиума ССКП КК Генеральнай сэкирэтээрин, ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун Бэрэссэдээтэлин, ССРС Көмүскэниитин Сүбэтин Бэрэссэдээтэлин, Сэбиэскэй Сойуус Маршалын Л. И. Брежневы «Кыайыы» уордьанынан наҕараадалыыр туһунан ыйааҕы ылыммыта[17]. Бу ыйаах статут (нууч.) (сах. ирдэбилинэн сөп түбэспэт этэ. Ол эрээри, ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиума сэрии кэмигэр эмиэ уордьаннар статуттарын уларытан туһанар түбэлтэлэр бааллара. Холобур, «Кыайыы» уордьанынан Кыһыл Аармыйа үрдүкү хамаандыырдарын састаабыгар киирбэтэх дьону наҕараадалааһын (атын дойдулартан кэлбит бары кавалердар) эбэтэр полководецтар Суворов уордьаннарынан сэрии сэбин оҥорооччулары В. Г. Грабины уонна Ф. В. Токаревы наҕараадалааһын, ону таһынан байыаннай чаастары Кутузов, Суворов, Нахимов, Ушаков, Богдан Хмельницкай уордьаннарынан наҕараадалааһын, ол уордьаннар статуттарынан хамандыыр састаапка ананаллара[18].

1989 сыл балаҕан ыйын 21 күнүгэр ССРС Үрдүкү Сүбэтин Бэрэссэдээтэлэ М. С. Горбачёв Л. И. Брежневы «Кыайыы» уордьанынан наҕараадалааһыны суох оҥорор туһунан ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун ыйааҕар илии баттаабыта. Наҕарааданы тохтотор төрүөтэ: «уордьан статутугар сөп түбэспэт буоларын иһин»[19].

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун үп-хаһаайыстыба салаатын 1978 сыллааҕы бухгалтерскай отчуотунан, Брежневкэ туттарыыга маршал Говоровка эрдэ бэриллибит 13 №-дээх уордьан суруллубута[11]. Ол эрээри, дьиҥэр, бу сүүрбэһис наҕараадалааһыннарга кимэхэ да бэриллибэтэх 20 №-дээх уордьаны (1945 сылга оҥоһуллубута) туһаммыттара. Уордьан кыладабыайыгар сытар сыаннастар учуоттарыгар оҥоһуллубут сыыһаны 8 сыл 9 ыйынан (генеральнай сэкирэтээр өлбүтүн кэннэ 4 сылынан) эрэ көннөрбүттэрэ. Бу Уордьан кыладабыайыгар саҥардыллыбыт салайыы Л. И. Брежнев дьиэ кэргэниттэн уордьаннары (ол иһигэр 20 №-дээх «Кыайыы» уордьаны) «былдьаабыттарын» түмүгэр кыаллыбыта[20].

Уордьан кавалердара

№ Хаартыска Аат №

наҕараадалар

Наҕараадалааһын күнэ Сыбаанньа/Дуоһунас Наҕараадалааһын биричиинэтэ Быһаарыы
1 Zhukov-LIFE-1944-1945.jpg Георгий Константинович Жуков
(1896—1974) 		1[11] 1944 сыл муус устар 10 күнэ Сэбиэскэй Сойуус маршала «Украина уҥа кытылын босхолооһун иһин»[2] Бастакы наҕараадаламмыт. Уордьан бастакы икки төгүллээх кавалера.
8[11] 1945 сыл кулун тутар 30 күнэ «Үрдүкү Главнокомандование сорудахтарын сатабыллаахтык толорбутун иһин» [13]
2 Aleksandr Vasilevsky 4.jpg Александр
Михайлович
Василевскай
(1895—1977) 		3[11] 1944 сыл муус устар 10 күнэ Сэбиэскэй Сойуус маршала «Украина уҥа кытылын босхолооһун иһин»[2]
6[11] 1945 сыл муус устар 19 күнэ «Үрдүкү Главнокомандование улахан масштабтаах байыаннай операциялары салайыыга сорудахтарын сатабыллаахтык толорбутун, ол түмүгэр ньиэмэс-фашистскай сэриилэри үлтүрүтүүгэ ураты ситиһиилэр ситиһиллибиттэрэ иһин»[13]
3 CroppedStalin1943.jpg Иосиф
Виссарионович
Сталин
(1879—1953) 		5[11] 1944 сыл от ыйын 29 күнэ Сэбиэскэй Сойуус генералиссимуса «Украина уҥа кытылын босхолооһун иһин»[2]
10[11] 1945 сыл бэс ыйын 26 күнэ «Германияны кыайыы иһин»[14]
4 Ivan S. Konev.jpg Иван
Cтепанович
Конев
(1897—1973) 		10[21], 15[11] 1945 сыл кулун тутар 30 күнэ Сэбиэскэй Сойуус маршала «Польшаны босхолообутун уонна Одер өрүһү туораабытын иһин»[13]
5 Konstanty Rokossowski, 1945.jpg Константин
Константинович
Рокоссовский
(1897—1968) 		9[11] 1945 сыл кулун тутар 30 күнэ Сэбиэскэй Сойуус маршала «Польшаны босхолообутун иһин»[13]
6 Rodion Malinovsky postwar.jpg Родион
Яковлевич
Малиновский
(1898—1967) 		3[11] 1945 сыл муус устар 26 күнэ Сэбиэскэй Сойуус маршала «Австрия уонна Венгрия сирин-уотун босхолообутун иһин»[13]
7 Fyodor Tolbukhin.jpg Фёдор
Иванович
Толбухин
(1894—1949) 		2[11] 1945 сыл муус устар 26 күнэ Сэбиэскэй Сойуус маршала «Австрия уонна Венгрия сирин-уотун босхолообутун иһин»[13]
8 Leonid Govorov 1.jpg Леонид
Александрович
Говоров
(1897—1955) 		13[11] 1945 сыл ыам ыйын 31 күнэ Сэбиэскэй Сойуус маршала «Ленинград анныгар уонна Прибалтикаҕа ньиэмэс сэриилэрин хотторбуттарын иһин»[13]
9 Маршал Советского Союза Герой Советского Союза Семён Константинович Тимошенко.jpg Семён
Константинович
Тимошенко
(1895—1970) 		14[11] 1945 сыл бэс ыйын 4 күнэ Сэбиэскэй Сойуус маршала «Бойобуой эпэрээссийэлэри былаанныырга уонна фроннар дьайыыларын сөп түбэһиннэрэргэ»[13]
10 Aleksei Antonov 3.jpg Алексей
Иннокентьевич
Антонов
(1896—1962) 		12[11] 1945 сыл бэс ыйын 4 күнэ Аармыйа генерала «Бойобуой эпэрээссийэлэри былаанныырга уонна фроннар дьайыыларын сөп түбэһиннэрэргэ»[13] Сэбиэскэй военачальниктарыттан аармыйа генералын сыбаанньатыгар сылдьан «Кыайыы» уордьанынан наҕараадаламмыта уонна Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата бэриллибэтэх соҕотох Сэбиэскэй Сойуус кавалера.
11 Dwight D Eisenhower (cropped).jpg Дуайт
Эйзенхауэр
(1890—1969) 		4[11] 1945 сыл бэс ыйын 5 күнэ Аармыйа генерала (АХШ) «Гитлер Германиятын үрдүнэн холбоһуктаах нациялар кыайыыларын ситиспит улахан масштаблаах байыаннай операциялары ыытыыга ураты ситиһиилэрин иһин»[11]
12 Bernard Law Montgomery.jpg Бернард
Монтгомери
(1887—1976) 		7[11] 1945 сыл бэс ыйын 5 күнэ Фельдмаршал (Холбоһуулаах Королевство) «Гитлер Германиятын үрдүнэн холбоһуктаах нациялар кыайыыларын ситиспит улахан масштаблаах байыаннай операциялары ыытыыга ураты ситиһиилэрин иһин»[11]
13 Mihai.jpg Михай I
(1921—2017) 		16[11] 1945 сыл от ыйын 6 күнэ Румыния хоруола «Германия хотторуута өссө чуолкайдык биллибэтэх кэмигэр Румыния бэлиитикэтин Гитлер Германиятыттан тэйитиигэ уонна холбоһуктаах нациялары кытта сойуустаах буолууга хорсун быһыытын иһин»[15] «Кыайыы» уордьанын кавалердарыттан тиһэҕинэн өлбүт киһи
14 Rola-Żymierski Michał.jpg Михал
Роля-Жимерский
(1890—1989) 		17[11] 1945 сыл атырдьах ыйын 9 күнэ Польша маршала «Польша сэриилээх күүстэрин тэрийиигэ уонна уопсай өстөөҕү — Гитлер Германиятын — утары быһаарар кыргыһыыларга Польша Аармыйатын байыаннай операцияларын ситиһиилээхтик ыыппытын иһин»[11]
15 Кирилл Афанасьевич Мерецков с сыном Владимиром (cropped).jpg Кирилл
Афанасьевич
Мерецков
(1897—1968) 		18[11] 1945 сыл балаҕан ыйын 8 күнэ Сэбиэскэй Сойуус маршала «Дьоппуоннары утары сэриигэ сэриилэри ситиһиилээхтик салайбытын иһин»[13]
16 Josip Broz Tito uniform portrait.jpg Иосип
Броз
Тито
(1892—1980) 		19[11] 1945 сыл балаҕан ыйын 9 күнэ Югославия маршала «Холбоһуктаах Нациялар гитлер Германиятын үрдүнэн кыайыыларын ситиһиигэ көмөлөспүт улахан масштаблаах байыаннай операциялары ыытыыга ураты ситиһиилэрин иһин»[11]
17 Staatshoofden, portretten, Bestanddeelnr 925-6564.jpg Леонид
Ильич
Брежнев
(1906—1982) 		20[11] 1978 сыл олунньу 20 күнэ
 Сэбиэскэй Сойуус маршала «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр сэбиэскэй норуот уонна кини Сэбилэниилээх күүстэрин кыайыыларыгар улахан кылаатын, дойду көмүскэнэр күүһүн бөҕөргөтүүгэ ураты үтүөлэрин, Сэбиэскэй судаарыстыба эйэлээх тас бэлиитикэтин оҥорон таһаарбытын уонна толорбутун, дойду эйэлээх усулуобуйаҕа сайдыытын эрэллээхтик хааччыйбытын иһин»[17]

1989 сыл балаҕан ыйын 21 күнүгэр наҕараадалааһын көтүрүллүбүтэ

Туттарыллыбыт уордьаннар дьылҕалара

Сэбиэскэй военачальниктарга туттарыллыбыт уордьаннар бары Арассыыйаҕа бааллар. Сэбиэскэй Сэбилэниилээх күүстэр киин түмэлигэр 5 «Кыайыы» уордьана баар: Жуков икки уордьана, Василевскай икки уордьана уонна Малиновскай биир уордьана. Түмэл Кыайыы саалатыгар уордьаннар куопуйулара тураллар, оттон уордьаннар запасникка сыталлар[22].

«Кыайыы» уордьанын атын холобурдара Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнин Кадровай боппуруостарга уонна судаарыстыбаннай наҕараадаларга салаатыгар бааллара. 2005 сыллаахха Л. И. Брежневкэ сыһыаннаах 20 №-дээх уордьан Москубатааҕы Кириэмил түмэллэрин пуондатыгар бэриллибитэ[8]. 2010 сыллаахха кини кэнниттэн өссө аҕыс «Кыайыы» уордьана (Сталин, Рокоссовскай, Конев, Толбухин, Говоров, Мерецков уонна Антонов уордьаннара) киирбиттэрэ[11][7].

Маршал Тимошенко уордьана, ону тэҥэ туттарыллыбатах уордьаннар холобурдарыттан биирдэстэрэ Арассыыйа Гохран түмэлигэр бааллар, оттон иккис туттарыллыбатах холобур Судаарыстыбаннай Эрмитажка сытар. Маршал Роля-Жимерскай уордьанын ханна сытара чуолкай биллибэт[11].

Эйзенхауэр наҕараадата АХШ 34-с Бэрэсидьиэнин төрөөбүт куоратыгар Абилинҥа (Канзас штата) баар Мемориальнай бибилэтиэҕэ сытар[11].

Маршал Тито уордьана Белградка (Сербия) баар «Ыам ыйын 25 күнэ» диэн түмэлгэ көрдөрүүгэ турбута, оттон 2014 сыллаахха Лондоннааҕы Импиэрийэ байыаннай түмэлигэр баара[11].

Фельдмаршал Монтгомери наҕараадата эмиэ Лондоҥҥа баар Импиэрийэ байыаннай түмэлигэр көрдөрүүгэ турар[11].

Король Михай I «Кыайыы» уордьанын дьылҕата чуолкай биллибэт (Кыайыы 60 сылын бэлиэтиир тэрээһиҥҥэ кини уордьана суох кэлбитэ). Биир барылынан, хоруол наҕараадатын 1980-с сыллар бүтүүлэригэр 4 мөлүйүөн дуолларга атыылаабыта диэн этэллэр[23]. 2011 сыллаахха «Огонёк» сурунаалга интервьютугар Михай I уордьана «баан сейфыгар» харалла сытар диэн эппитэ[24]. Официальнай барылынан, «„Кыайыы“ уордьана хоруол Михай I Швейцарияҕа Версуа диэн сиргэ баар дьиэтигэр сытар»[25]. 2017 сыл ахсынньытыгар уордьан тиһэх кавалера — Румыния урукку хоруола Михай I — олохтон туораабыта[26].

Уордьан статута

1. Үрдүкү байыаннай уордьан быһыытынан, «Кыайыы» уордьанынан Кыһыл Аармыйа үрдүкү хамандыырдарын састааба хас да эбэтэр биир фронунан байыаннай операциялары ситиһиилээхтик ыыппытын иһин наҕараадаланаллар. Бу операциялар түмүгэр Кыһыл Аармыйа туһатыгар балаһыанньа төрүттүү уларыйыахтаах.

2. «Кыайыы» уордьанынан наҕараадалааһын ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун Ыйааҕынан эрэ оҥоһуллар.

3. «Кыайыы» уордьана түөс хаҥас өттүгэр, кур 12-14 см үрдүгэр кэтиллэр.

— «Кыайыы» уордьанын статута[27]

«Кыайыы» уордьанынан наҕараадаламмыттарга ураты бэлиэ быһыытынан, ааттарын суруйарга аналлаах өйдөбүнньүк дуоска олохтонор. Бу дуоска Улахан Кириэмил дыбарыаһыгар туруоруллубута[27].

Ойуулааһын

Уордьан бэлиэтэ

«Кыайыы» уордьанын бэлиэтэ биэс салаалаах рубин сулустан турар, кырыытынан бриллианнардаах[2]. Сулус салааларын икки ардыларыгар бриллианнардаах сардаҥалар тарҕаналлар[28]. Сулус ортотугар күөх эмаллаах төгүрүк, эргимтэтинэн лавр уонна дууп сэбирдэхтэрин мутукчалара баар. Төгүрүк киинигэр кыһыл көмүс өҥнөөх Кириэмил истиэнэтин, Ленин мавзолейын уонна киинигэр Спасскай башня ойуута баар[2]. Ойуу үрдүгэр маҥан эмаль буукубаларынан «СССР» диэн суруктаах. Төгүрүк аллараа өттүгэр кыһыл эмаль лиэнтэтигэр маҥан эмаль буукубаларынан «ПОБЕДА» диэн суруктаах[28].

undefined

Уордьан бэлиэтэ платинаттан оҥоһуллубута. Уордьаны киэргэтиигэ платина, кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, эмаль, сулус салааларыгар биэс оҥоһук рубин уонна 174 кыра бриллиант туһаныллыбыт[2].

Сулус утарыта сытар салааларын икки ардылара 72 мм. Спасскай башня ойуулаах төгүрүгүн диаметра — 31 мм[2]. Уордьан уопсай ыйааһына — 78 г. Уордьаҥҥа 47 г платина, 2 г кыһыл көмүс, 19 г үрүҥ көмүс баар. Биэс рубин хас биирдиилэрин ыйааһына — 5 карат[3]. Бэлиэҕэ баар бриллианнар уопсай ыйааһыннара — 16 карат[2].

«Кыайыы» уордьанын бэлиэтэ — элбэх чаастаах уустук оҥоһуулаах. Сулус төрдө уонна тарҕанар сардаҥалар платинаттан оҥоһуллубуттар. Киин төгүрүк мэтээл үрүҥ көмүстэн оҥоһуллан эмалынан бүрүллүбүт. Спасскай башня, Мавзолей уонна лавр лабааларын ойуулара үрдүттэн платинаттан оҥоһуллубут уонна солотуулаах[3].

Уордьан төттөрү өттүн ортотугар биэс сөкүлүөпкэнэн бигэргэтиллибит төгүрүк үрүҥ көмүс быластыына баар, ортотугар үрүҥ көмүс штифт (нууч.) (сах. баар. Кыбытык гайка төгүрүк быһыылаах, диаметра 14-16 мм, үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут[3].

Лиэнтэ

Уордьан лиэнтэтэ — 46 мм кэтиттээх муаардыы оҥоһуулаах солко[29]. Лиэнтэ бэйэтигэр атын 6 сэбиэскэй уордьан өҥүн холбуур, бу өҥнөр аҥаар миллиметр кэтиттээх маҥан быыһынан араарыллыбыттар[30]:

Лиэнтэ 46 мм кэтиттээх, 8 мм үрдүктээх туспа көнө муннуктаах планкаҕа кэтиллэр. Атын уордьаннар уонна мэтээллэр лиэнтэлэриттэн 1 см үрдүк сылдьыахтаах[31].

1944 сыллаахха олохтоммут уордьан лиэнтэлээх планкатын атын планкалартан 1 см үрдүк кэтии ирдэбилэ, кииппэҕэ миэстэ аҕыйаҕынан, толоруллубат этэ. 1955 сыл бэс ыйын 30 күнүнээҕи Оборуона миниистирин 105 №-дээх бирикээһинэн, «Кыайыы» уордьан лиэнтэлээх планкатын атын планкалартан үрдүк, ол эрээри кинилэртэн араарыллыбакка кэтии быраабылата олохтоммута. Онтон Л. И. Брежнев уордьанынан наҕараадаламмытын кэннэ эрэ, 1980 сыл кулун тутар 28 күнүнээҕи ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун Ыйааҕынан, «Кыайыы» уордьан лиэнтэлээх планкатын атын наҕараадалар лиэнтэлэринээҕи планкалартан 1 см үрдүк кэтии саҥаттан олохтоммута[29].

Уордьан уратылара уонна көрүҥнэрэ

Уордьаны иилиигэ икки араас ньыма баара. «Кыайыы» уордьаннарын барытын оҥорон таһаарар кэмнэригэр штифтээх иилиилээх этилэр. 1978 сыллаахха Л. И. Брежневкэ туттарыах иннинэ, учуоттуур 20 №-дээх уордьаны булавкалаах иилиилээх гына уларыппыттара[32][33]. Фельдмаршал Монтгомеригэ туттарыллыбыт уордьаны эмиэ ааҥыл наҕараадаларыгар үгэс буолбут булаапкалаах иилиилээх гына уларыппыттара[34].

Арассыыйа Федерациятыгар уордьан туруга

«Победа» уордьана Арассыыйа Федерациятын наҕараадаларын тиһигэр киирбэт. Ол эрээри, «Кыайыы» уордьанын кэтии быраабылалара Арассыыйа билигин да үлэлии турар быраабылынан аакталарыгар бааллар. Ол курдук, 2008 сыл кулун тутар 31 күнүнээҕи Арассыыйа ФСБ-тын 130 №-дээх Ыйааҕынан бигэргэтиллибит байыаннай сулууспалаахтар бырабыыталыстыба наҕараадаларын кэтиитин Бэрээдэгинэн, «„Кыайыы“ үрдүкү байыаннай уордьаны „Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иһин“ уордьан сулуһуттан хаҥас эбэтэр кини миэстэтигэр сыһыараллар»[35].

«1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 60 сыла» үбүлүөйдээх мэтээлгэ «Кыайыы» уордьана

2007 сыл балаҕан ыйын 4 күнүнээҕи Арассыыйа ФТС-тын 1078 №-дээх Ыйааҕынан бигэргэтиллибит Арассыыйа Федерациятын таможнятын үлэһиттэрин таҥаһын, анал таҥаһын, атах таҥаһын уонна сэбин-сэбиргэлин кэтиитин быраабылатынан, «„Кыайыы“ үрдүкү байыаннай уордьаны хаҥас өттүнэн, уордьаннар уонна мэтээллэр анныларынан, „Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иһин“ уордьан сулуһуттан хаҥас иилэллэр».

1995 сыл от ыйын 31 күнүнээҕи Арассыыйа Госстандарын 412 №-дээх Уурааҕынан бигэргэтиллибит Олохтоохтору билэргэ аналлаах Бүтүн Арассыыйатааҕы классификаторга (ОК 018-95) «Кыайыы» уордьана эмиэ «ССРС наҕараадалара» диэн 60-с салааҕа ахтыллар[36].

«Кыайыы» уордьан филателияҕа, нумизматикаҕа уонна паамытынай бэлиэлэргэ

Уордьан ССРС мааркаларыгар уонна манньыаттарыгар

ССРС маарката, 1945 с.
ССРС маарката, 1945 с.
ССРС маарката, 1945 с.
Арассыыйа пуочта блока, 2010 с.
Арассыыйа Баанын манньыата. Үрүҥ көмүс, 3 солкуобай, 2022 с.
НБРБ манньыата
Пензаҕа «Кыайыы уордьана» паамытынай бэлиэ
Николаев куорат Эйэ болуоссатыгар баар стела оҥоһуутугар «Кыайыы уордьана»
Минскэйгэ баар Кыайыы монуменын шпилыгар уордьан
Липецкэйгэ баар Кыайыы обелискын шпилыгар уордьан
Берлиҥҥэ баар «Воин-освободитель» монуменын олоҕугар сытар потолокка «Кыайыы» уордьана
Украина устуоруйатын Иккис аан дойду сэриитигэр сыһыаннаах Киевтааҕы Түмэл саалатыгар баар монумент олоҕор потолокка «Кыайыы» уордьана

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Брежнев 1978 сыл олунньу 20 күнүгэр наҕараадаламмыта өлбүтүн кэннэ суох гыныллыбытын аахпахха 19 уордьан
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 К 70-летию учреждения ордена «Победа». сайт Министерства обороны России (8 Сэтинньи 2013). Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Зачем был нужен орден Победы? (рус.). Вокруг света. Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025.
  4. ↑ Бу барыл ойуута киирбитэ манна көрдөрүллэр: Дуров В. А. Орден Сталина Сталин не утвердил. // «Родина». — 2005. — № 4.
  5. ↑ Владимир Пахомов. «Слава», озарённая «Победой». Советская Россия (23 Алтынньы 2003). Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025.
  6. ↑ Большинство эскизов ордена, выполненных А. И. Кузнецовым, опубликованы в: Кикнадзе В. Г. Свидетельство непревзойдённого полководческого искусства. // Военно-исторический журнал. — 2006. — № 6. — С. 2-3 цветной вкладки в журнал.
  7. ↑ 1 2 Ольга Стрельцова, Дмитрий Шаракин. Выставка орденов времен Великой Отечественной открылась в Кремле. ТВ Центр — Официальный сайт телекомпании (7 Муус устар 2015). Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025. Архивировано 10 От ыйын 2017 года.
  8. ↑ 1 2 Сарычева, 2018
  9. ↑ Г. К. Жуков Воспоминания и размышления. Глава восемнадцатая. В сражениях за Украину.
  10. ↑ А. М. Василевский. Дело всей жизни. 60 лет Великой Победе. Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025. Архивировано из оригинала 24 Кулун тутар 2009 года.
  11. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 Цыпленков, 2014
  12. ↑ Наҕараада докумуоннарынан Василевскайга 6 нүөмэрдээх уордьан бэриллибитэ[11].
  13. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Сазонов, Стефанов, 2015, с. 7
  14. ↑ 1 2 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 июня 1945 г. «О награждении орденом „Победа“ Маршала Советского Союза Сталина Иосифа Виссарионовича.» («Правда Украины», 28 июня 1945 г., № 126.)
  15. ↑ 1 2 Алексей Абрамов. Зеркало истории. Независимое военное обозрение (5 От ыйын 2002). Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025.
  16. ↑ Селиванов И. Н. Генерал де Голль- несостоявшийся кавалер ордена «Победа» // Военно-исторический журнал. — 2012. — № 1. — С. 54—57.
  17. ↑ 1 2 Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об отмене Указа Президиума Верховного Совета СССР от 20 февраля 1978 года "О награждении Генерального секретаря Центрального Комитета КПСС, Председателя Президиума Верховного Совета СССР, Президиума Совета Обороны С | Брежнев. К 110-летию со дня рождения. /. liders.rusarchives.ru. Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025.
  18. ↑ Орден «Победа» и его кавалеры. Аналитический портал (9 Атырдьах ыйын 2010). Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025.
  19. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 21 сентября 1989 г. N 534-I [ "Об отмене Указа Президиума Верховного Совета СССР от 20 февраля 1978 года «О награждении Генерального секретаря Центрального комитета КПСС, Председателя Президиума Верховного Совета СССР, председателя Совета обороны СССР маршала Советского Союза Брежнева Л. И. орденом Победа»]. Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025.
  20. ↑ Цыпленков, 2018
  21. ↑ Кыайыы параадын кэнниттэн 10 нүөмэрдээх уордьан сыһыарыыта түспүт. Ол оннугар Конев 15 нүөмэрдээх уордьаны ылбыт. Өрөмүөн кэнниттэн Сталиҥҥа бэриллибит.
  22. ↑ Михаил Фалалеев. Куда пропали ордена советского маршала. // Российская газета (15 Ахсынньы 2006). Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025.
  23. ↑ Кавалеры чужих наград. // Труд (27 Ыам ыйын 2008). Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025. Архивировано из оригинала 10 Тохсунньу 2014 года.
  24. ↑ Эггерт К. «Гитлер ненавидел меня». Михай Гогенцоллерн-Зигмаринген — король, который пил чай с Муссолини, получал орден от Сталина и разводил кур // Огонёк. — 2011. — 16 Ыам ыйын (№ 19). — С. 48.
  25. ↑ Вера Щирова. Цена награды. // Новые известия (21 Сэтинньи 2006). Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025. Архивировано из оригинала 13 Ыам ыйын 2012 года.
  26. ↑ Бывший король Румынии Михай I скончался в Швейцарии. ТАСС (5 Ахсынньы 2017). Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025.
  27. ↑ 1 2 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 ноября 1943 г. «Об учреждении ордена „Победа“» (Ведомости Верховного Совета СССР, 1943 г., № 48)
  28. ↑ 1 2 Орден «Победа». Артефакт (4 Тохсунньу 2023). Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025.
  29. ↑ 1 2 Цыпленков Кирилл. Выше других орденских лент… Неизвестная история учреждения ленты ордена «Победа» // Старый Цейхгауз. — 2010. — № 2(34). — С. 66—73.
  30. ↑ Орден «Победа» (СССР). Геральдика.ру (4 Тохсунньу 2023). Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025.
  31. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 18 августа 1944 г. «Об утверждении образца и описания ленты ордена „Победа“ для ношения на планке без ордена» (Ведомости Верховного Совета СССР, 1944 г., № 46)
  32. ↑ Сарычева Мария. Орден «Победа» Л. И. Брежнева в Музеях Московского Кремля // Старый Цейхгауз : журнал. — М., 2018. — № 1—2 (77—78). — С. 115—118.
  33. ↑ Paul McDaniel and Paul J. Schmitt = The Comprehensive Guide to Soviet orders and medals. — Arlington, Virginia: Historical research, 1997. — ISBN 0-9656289-0-6
  34. ↑ Орден «Победа»: легенды и факты RuTube-ка. Канал Российской государственной библиотеки искусств, рассказчик Кирилл Владимирович Цыпленков.
  35. ↑ Подпункт «г» пункта 6 Порядка, утверждённого Приказом ФСБ России от 31 марта 2008 года № 130. Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025.
  36. ↑ Позиция 103 Общероссийского классификатора информации о населении (ОК 018-95). Сигэнии күнэ: 17 Балаҕан ыйын 2025.

Литэрэтиирэ

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар