Аҕа дойду сэриитин уордьана

Аҕа Дойду сэриитин уордьана — ССРС уордьана, СССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 1942 сыл ыам ыйын 20 күнүнээҕи «Аҕа дойду сэриитин I уонна II истиэпэннээх уордьанын олохтооһун туһунан» ыйааҕынан олохтоммута.

Бу уордьанынан ситиһилээх байыаннай эпэрээссийэ кэмигэр хорсун быһыыларын, эрдээх санааларын көрдөрбүт Кыһыл аармыйа, флот, НКВД уонна бартыһаан этэрээтин байыастара наҕараадаланаллара^[1].

Аҕа дойду сэриитин уордьана — Аҕа дойду Улуу сэриитин кэминээҕи бастакы сэбиэскэй наҕараада уонна истиэпэннэрдээх бастакы уордьан этэ. 1977 сылга диэри наҕараадаламмыт киһи өлбүтүн кэннэ дьиэ кэргэнигэр хаалларыллар аҕыйах ахсааннаах уордьантан биирдэстэрэ этэ.

И. В. Сталин сорудаҕынан уордьан бырайыагын С. И. Дмитриев уонна А. И. Кузнецов диэн худуоһунньуктар оҥорбуттара. 1942 сыл муус устар ыйыгар бигэргэммитэ, оттон кэтэр быраабылалара — 1943 сыл бэс ыйыгар. Уордьаны быһаччы бойобуой быһыыга-майгыга фроннар уонна корпустар хамандыырдара туттараллара.

Бастакы наҕараадалааһыннар 1942 сыллаахха бэс ыйын 2 күнүгэр буолбуттара. Капитан И. И. Криклий I истиэпэннээх уордьан бастакы кавалерынан буолбута, ол эрээри өлбүтүн кэннэ наҕараадаламмыта — кини дьиэ кэргэнэ уордьаны 1971 сыллаахха эрэ туппута. Ити кэмҥэ Харьков аннынааҕы кыргыһыыларга дьоруойдуу быһыыларын иһин атын байыастары эмиэ наҕараадалаабыттара.

Бастакы наҕараадалааһыннар 1942 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр буолбуттара. Капитан И. И. Криклий I-ы истиэпэннээх уордьан бастакы кавалера буолбута, ол эрээри өлбүтүн кэннэ наҕараадаламмыта — кини дьиэ кэргэнэ уордьаны 1971 сыллаахха эрэ туппута. Ити кэмҥэ Харьков аннынааҕы кыргыһыыларга дьоруойдуу быһыыларын иһин атын байыастары эмиэ наҕараадалаабыттара.

Сорох түгэннэргэ Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьана бойобуой операциялар бары кыттыылаахтарыгар туттарыллар этэ. Бастакы бөлөҕүнэн 1942 сыл от ыйыгар «Тирпиц» линкору атаакалаабыттарын иһин «К-21» подлодка экипаһын чилиэннэрэ наҕараадаламмыттара. 1943 сыл тохсунньу ыйыгар Северской Донец өрүс аттыгар кыргыспыт 112-с Башкиир кавалерийскай дивизия штурмуйдуур бөлөҕүн 30 байыаһа эмиэ бу уордьанынан наҕараадаламмыттара.

Аҕа дойду сэриитин уордьанынан байыаннай чаастар уонна соединениялар, байыаннай училищелар уонна оборона собуоттара иҥэриллибиттэрэ. Элбэх куорат эмиэ Аҕа дойду сэриитин 1 истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыта:

Новороссийск, Смоленск (1966),
Керчь, Тихвин (1974),
Воронеж (1975),
Наро-Фоминск (1976),
Луга (1977),
Ржев (1978),
Орёл, Курск, Белгород, Сочи, Кисловодск, Могилёв (1980),
Ельня, Корсунь-Шевченковский, Ломоносов, Туапсе (1981),
Мурманск, Ростов-на-Дону, Серпухов, Феодосия (1982),
Великие Луки, Дятьково (1983),
Кандалакша, Кингисепп, Кишинёв, Орша, Старая Русса, Таллин (1984),
Волоколамск, Борисов, Изюм, Можайск, Нальчик, Тирасполь, Шяуляй (1985).

Аҕа дойду сэриитин уордьанынан Ийэ дойду иһин кыргыһыыларга хорсун быһыыны көрдөрбүт Кыһыл Аармыйа, флот, НКВД сэриилэрин уонна партизанскай этэрээттэр саллааттарыгар уонна хамандыырдарыгар, бойобуой эпэрээссийэлэрэ ситиһиилээхтик баралларыгар көмөлөспүт байыаннайдарга иҥэриллибитэ.

Аҕа дойду сэриитин уордьана диэн биэс муннуктаах сулус көрүҥнээх сардаҥалаах фонугар рубин-кыһыл эмалынан бүрүллүбүт үрдүк биэс муннуктаах сулус дьүһүннээх, ол сулус төбөлөрө кыһыл сулус төбөлөрүн икки ардыгар туруоруллубуттара. Кыһыл сулус ортотугар рубин кыһыл төгүрүк пластинкаҕа, үрүҥ эмаль курдаах, «АҔА ДОЙДУ СЭРИИТЭ» диэн суруктаах уонна кур аллараа өттүгэр сулустаах, сиэрпэ уонна балта ойуулаах. Сулус сардаҥалаах фонугар кириэстии ууруллбуут винтовка уонна шашка түгэхтэрэ ойууланаллар. Винтовка луоһа уҥа диэки аллараа, сабля тута хаҥас диэки аллараа.

Уордьан лиэнтэтэ солко, муар, бордуобай өҥнөөх, уһаты кыһыл полосалаах:

I-кы истиэпэннээх — лиэнтэ ортотугар биир полоскалаах, 5 мм кэтиттээх;
II-с истиэпэннээх — кытыыларынан икки полоскалаах, хас биирдиилэрэ 3 мм кэтиттээх.

Лиэнтэ кэтитэ: 24 мм.

Аҕа дойду сэриитин I-ы истиэпэннээх уордьана (бастакы көрүҥ – «ыйаанар», 1942-1943 сс.)

Кыһыл уонна үрүҥ эмалынан кыһыл көмүстэн уонна үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут. Кыһыл эмаль сулус утарыта муннуктарын икки ардыгар кээмэй, винтовка уонна шашка ойууларын уһуннарын курдук, — 45 мм. Колодката суох ыйааһына - 32,34 ± 1,65 г.

Түөрт чаастан турара, чаастары бииргэ суохайан эбэтэр холбуу иһэртэн кэбиһэллэрэ. Сүрүн чааһа 925 боруобалаах үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут кыһыл уонна маҥан эмалынан бүрүллүбүт сулус. Иккис чааһа 583 боруобалаах кыһыл көмүстэн оҥоһуллубут винтовка уонна шашка ойуулаах биэс муннуктаах сулус көрүҥнээх сардаҥалар, ортотугар 16,5 мм диаметрдаах дьөлөҕөс баар. Үһүс чааһа - 583 боруобалаах кыһыл көмүстэн оҥоһуллубут уонна сүрүн чааска икки сөкүлүөпкэ сыһыарыллыбыт сиэрпэ уонна балта. Төрдүс чааһа - хаптаҕай үрүҥ көмүс иннэ, реверска хам иһэртиллибит.

Наҕараада бэрээдэк нүөмэрэ штихелинэн быһыллыбыт. Колодка үгүс чааһа солотууламмыт эбэтэр үрүҥ көмүһүнэн дуйдааммыт латуньтан оҥоһуллубут.

↑ Уордьаннар, мэтээллэр. Альберт Капрынов, Кыым, 2011, ыам ыйын 12 күнэ

Указ Президиума Верховного Совета «Об учреждении Ордена Отечественной войны первой и второй степени» от 20 мая 1942 года // Ведомости Верховного Совета СССР. — 1942. — 28 Ыам ыйын (№ 19 (178)). — С. 1.
Бурков В. Г. К истории ордена Отечественной войны // Вопросы истории и историографии Великой Отечественной войны (межвузовский сборник) / Ред. И. А. Росенко, Г. Л. Соболев. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1989. — С. 142—150. — ISBN 5-288-00192-8
Дуров В. А. Русские и советские боевые награды. — М.: Внешторгиздат, 1990.
Дуров В. А. Награды Великой Отечественной. — М.: Русская книга, 1993. — ISBN 5-268-00409-3
Дуров В. А. Отечественные награды. 1918—1991. — М.: Просвещение, 2005. — ISBN 5-09-014190-8
Горбачёв А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. — М., 2006.
Горбачёв А. Н. 10000 генералов страны. — М., 2007.
Гребенникова Г. И., Каткова Р. С. Ордена и медали СССР. — М., 1982.
Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — М.: Воениздат, 1983.
Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР. — М., 1984.
Шишков С. С., Музалевский М. В. Ордена и медали СССР. — Владивосток: Ворон, 2000.
CD: Войны. Люди. Сражения. Серия: Великое наследие. Издатель: ИД «Равновесие».