Кыайыы дьыктаана

Аан бастаан «Кыайыы дьыктаана» ыам ыйын 7 күнүгэр 2019 сыллаахха ыытыллыбыта, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 74 сылын бэлиэтээһиҥҥэ анаммыта. Сыала-соруга Арассыыйа дьонугар уонна атын дойдулар олохтоохторугар Арассыыйа байыаннай устуоруйатын үөрэтиигэ интэриэһи үрдэтии буолбута^[2].

Дьыктаан Арассыыйа 85 эрэгийиэнигэр уонна 23 омук судаарыстыбатыгар 1300 былаһааккаҕа ыытыллыбыта. Онно 9-тан 90-гар диэри саастаах 105819 киһи кыттыбыта^[3].

2020 сыллаахха коронавирус пандемиятынан уонна сааскы карантинынан сибээстээн дьыктаан балаҕан ыйын 3 күнүгэр көһөрүллүбүтэ.

2021 сыллаахха муус устар 29 күнүгэр ыытыллыбыта.

2022 сыллаахха Кыайыы дьыктаана балаҕан ыйын 3 күнүгэр буолбута.

2023 сыллаахха аахсыйа муус устар 27 күнүгэр ыытыллыбыта. Онно АБ 89 эрэгийиэниттэн уонна 46 омук судаарыстыбатыттан 1,8 мөл. тахса киһи кыттыыны ылбыта. 923 тыһыынча кыттааччы 21 тыһыынчаттан тахса былаһааккаҕа быһаччы суруйбуттара.

2024 сыллаахха аахсыйа биир күҥҥэ — муус устар 26 күнүгэр ыытыллыбыта. Онно диктантпобеды.рф ситим-сиргэ, ону тэҥэ Арассыыйа бары эрэгийиэннэригэр уонна 61 омук судаарыстыбатыгар 28 тыһыынча сиринэн кыттыахха сөп этэ^[4][5]. Балтараа тыһыынчаттан тахса былаһаакка Оборуона Министиэристибэтин, Росгвардия, ИДЬМ уонна МЧС байыаннай чаастарыгар, подразделениеларыгар, үөрэх тэрилтэлэригэр тэриллибитэ. Ону тэҥэ аэропортарга, пассажирскай самолеттарга, тимир суол вокзалларыгар, ыраах айанныыр поезтарга ыйытыыларга хоруйдуур кыах баара.

2025 сыллаахха «Кыайыы дьыктаана» муус устар 25 күнүгэр Арассыыйаҕа 35 тыһыынча былаһааккаҕа уонна аан дойду 90-тан тахса дойдутугар ыытыллыбыта^[7]. Устуоруйа тургутугар Аҕа дойду Улуу сэриитин туһунан 25 ыйытыы киирбитэ. Тэрийээччилэр этэллэринэн, кыайыылаахтар дьупулуомнары, сыаналаах бэлэхтэри, ону тэҥэ 1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 80 сылыгар Кыайыы параатыгар сылдьарга кыах ылбыттара^[8]. Курскай уобалас бырабыыталыстыбатыгар дьыктаҥҥа 94 саастаах байыаннай сулууспа бэтэрээнэ, летчик, тыыл үлэһитэ Виктор Шатохин кыттыбытын иһитиннэрбиттэрэ^[9].

Кыайыы дьыктаана 25-тии ыйытыылаах икки барыйааннаах. Суруйуу кэмэ-45 мүнүүтэ.

Ыйытыылар араас хайысхалаахтар: тиэкискэ көтүтүллүбүт тыллары киллэриэххэ, сэриигэ анаммыт поэма ааптарын ааттыахха, аҕалыллыбыт быһа тардыыга олоҕуран куораты, түбэлтэни эбэтэр байыаннай дьайыы кыттыылааҕын ааттыахха наада. Сорох ыйытыылар Аҕа Дойду Улуу сэриитигэр анаммыт уус-уран киинэлэри уонна монуменнары кытта сибээстээхтэр. Кыраныысса таһыгар дьыктааҥҥа олохтоох түбэлтэри кытта ыйытыылар эбиллиэхтэрин сөп.

Билиини бэрэбиэркэлииргэ эрдэттэн бэлэмнэнэргэ онлайн регистрацияланыахха уонна аахсыйа саайтыгар баар дьыктаан айааччыларыттан эрчиллэр тургутуктары ааһыахха сөп. Тэрийээччилэр бэлэмнэнэргэ Арассыыйатааҕы устуоруйа уопсастыбатын матырыйаалларын туһанарга сүбэлииллэр^[10].

Чопчу сорудахтар тургутук күнүгэр эрэ биллэр буолаллар. Холобур, 2023 сыллааҕы ыйытыылар Сталинград уонна Курскай кыргыһыыларыгар, Нюрнберг процеһыгар, Донбаһы ньиэмэс-фашист оккупацияттан босхолооһуҥҥа уонна Ленинград блокадатыгар сыһыаннаах этилэр.

2024 сыллаахха дьыктаан сорудахтара Ленинград толору босхоломмута 80 сылыгар, сэбиэскэй сэриилэр ССРС кыраныыссатыгар тахсыыларыгар, фронтовиктар суруйааччылар үбүлүөйдэригэр уонна да атын өйдөбүнньүк даталарга анаммыттара^[11][12]. Ыйытыылар 8 тылга тылбаастаналлар: аангыл, француз, испания, поляк, серб, монгуол, кытай уонна грек^[4]. 25 ыйытыыны Арассыыйатааҕы устуоруйа уопсастыбатын, Арассыыйатааҕы байыаннай устуоруйа уопсастыбатын эспиэрдэрэ бэлэмнээбиттэрэ. Олортон 20-тэ уопсай байыаннай устуоруйа тиэмэтигэр уонна 5-һэ эрэгийиэннээҕи тиэмэҕэ ананар^[13].

• Кыайыы дьыктаана сирэй (акция былаһааккаларыгар) уонна онлайн ыытыллар.
• Дьыктааҥҥа баҕалаах барыта, сааһыттан, гражданствотыттан тутулуга суох кыттыан сөп.
• Кэтэхтэн кыттарга аахсыйа официальнай саайтыгар тус кабинекка бэлиэтэниэххэ наада. Бэлиэтэнэр киһи аатын-суолун, төрөөбүт күнүн уонна олорор сирин ыйыахтаах. Ол кэнниттэн смс-бигэргэтии кэлэр.
• Тургутугу онлайн суруйууга түмүк тута саайтка тус кабинекка кэлэр. Ону тэҥэ тус кабинекка кыттааччылар уонна кыайыылаахтар ааттаах дипломнарын бэйэлэрэ хачайдыыр кыахтаахтар.
• «Кыайыы дьыктаана» эрэгийиэннээҕи былаһааккаларыгар кыттааччыларга биирдиилээн идентификационнай нүөмэрдэр иҥэриллэллэр. Түмүгү билэргэ 13 сыыппаралаах нүөмэр наада. Ону тургутугу суруйуу күнүгэр былаһааккаҕа былаанкалары кытта түҥэтэллэр^[14].
• Эрэгийиэннээргэ сирэй тургутук түмүгүнэн үрдүк көрдөрүүлэри уонна муҥутуур элбэх баалы ылбыт абитуриеннар үрдүк үөрэххэ киирэллэригэр эбии бааллары ылаллар^[15].

2024 сыллаахха муус устар 26 күнүгэр пуочтаҕа «Кыайыы дьыктааныгар» анаммыт маарка тахсыбыта. Онно устуоруйаны сырдатар аахсыйа эмбилиэмэтэ ойууламмыт. Эбии бастакы күн кэмбиэрдэрэ бэчээттэнэн Москва, Волгоград, Мурманскай, Пенза, Рязань, Тверь, Дьокуускай уонна Ярославль куораттарга анал уус-уран штемпеллэр оҥоһулубуттара^[16].

«Кыайыы дьыктаана» пуочта маарката

• 2023 сылтан «Кыайыы дьыктаана» чэрчитинэн «Кыайыы автопробега» ретроралли ыытыллар^[17].