Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Жохов туру сирэ

Жохов туру сирэ (нууч. Жоховская стоянка) — Саха сиригэр Жохов арыытыгар (Саҥа Сибиир арыылара) х.к. 76° анныгар турар сумнагин култууратын мезолитическай туру сирэ. 9-8 тыһ. сыл анараа өттүгэр баар буола сылдьыбыта быһаарыллыбыта[1].

Ойуулааһына

1960-с сыллар бүтүүлэригэр Жохов арыытыгар киһи бу эрэгийиэҥҥэ былыр олоро сылдьыбытын туоһулуур артефактар булуллубуттара[2]. Бу археологическай булумньулар үрдүк кэтирээһиннэргэ баалларынан ураты буолаллар. Хоту өттүгэр былыргы киһи бастайааннай тохтуур сирдэри олохтооботоҕо (ордук хотугу туру сирдэр Гренландияҕа көстөллөр эрээри, лаппа эдэрдэр)[3].

Ол кэмнэргэ арыы материк сиригэр киирэр этэ. Туру сиргэ 25-тэн 50-ҥа диэри киһи мэлдьи олороро. Сылы быһа хотугу табаны уонна кыһын үрүҥ эһэни бултууллара. Үрүҥ эһэ этин куруук сииллэрин дакаастабыла баар. Аан дойдуга ханна да үрүҥ эһэ этин сиир маннык култуура бэлиэтэммэтэх, бу өттүнэн Жохов арыытын туру сирэ ураты.

Генетическэй өттүнэн туру сир олохтоохторо арҕаа-евразийскай төрүттээхтэр. Бу дьон өбүгэлэрэ бу сиргэ Арҕаа Сибииртэн эбэтэр Ураалтан кэлбиттэр. Жохов туру сирин олохтоохторугар митохондриальнай K гаплогруппа (чуваштарга тарҕаммыт, 18 %, Альп тула уонна Британия арыыларыгар — нэһилиэнньэ 10 % кэриҥэ, ону тэҥэ чугас илиҥҥи омуктар ортолоругар) уонна, сабаҕалааһынынан, икки холобурга митохондриальнай W гаплогруппа (билиҥҥи кэмҥэ саамай улахан концентрацията — Пакистан хоту өттүгэр) уонна V (аныгы тарҕаныыта — саама, пасье) быһаарыллыбыттар[4][5]. Инникитин бу дьон генетическэй салаалара олохтоох хотугу нэһилиэнньэҕэ көстүбэтэҕэ, бу этнос туора дьонтон бүтэй эбитин туоһулуур.

2015 сыллаах хаһыы кэмигэр ыт кырамталара булуллубуттар, учуонайдар арыйыы оҥорбуттар — 9 тыһыынча сыл анараа өттүгэр Жохов туру сирин олохтоохторо сибиир лаайкатыгар олус чугас, 25 киилэҕэ тиийэ боруода атыыр ыттары иитиинэн дьарыктаммыттар. Көстүбүт уҥуохтар боруоданы кытта сыаллаах өр сыллаах үлэни туоһулууллар, сиппит-хоппут, кырдьаҕас да ыттар уҥуохтарын булбуттар. Кырдьаҕас ыттары дьон бүтэһигэр диэри көрөллөрө, аччыктаан өлбөтүннэр диэн аһаталлар эбит[6][7]. Кэлин көлүүр ыттары туттубуттарын туоһулуур наарталары булбуттара. Итини сэргэ, ураты улахан лаайкалары эһэни бултуурга көмөлөһүннэрэллэрэ диэн санааҕа кэлбиттэрэ.

7,8—8 тыһ. сыл анараа өттүгэр олорбут жохов ыттарыгар генетиктар митохондриальнай А гаплогруппаны быһаарбыттара[8].

Тэҥнээн көрөр бүтүн геномнай чинчийии түмүктэрэ аныгы көлүүр ыттарын төрдө-ууһа 9,5 тыһыынча сыл анараа өттүгэр Арктическай Сибииргэ олорбут дьиэ кэргэнтэн төрүттээх өбүгэттэн саҕаланарын быһаарар кыаҕы биэрбиттэрэ. «Жохов» ыт аллараа сыҥааҕын генома 9,6× сабыылаах. Сыҥааҕа билиҥҥи кэмҥэ диэри 9524 халандаар сылларынан бэлиэтэммит. «Жохов» ыттарын геномнара аныгы көлүүр ыттарын (гренландия көлүүр ыттара, аляскатааҕы маламуттар, аляскатааҕы уонна сибиир хаскилара) уонна америка европаны кытта тиксиһэ илигининээҕи ыттарын (American pre-European-contact dogs), холобура, Байҕал архаическай култууратын Порт-о-Шуатыттан сылдьар ыт (б.э. и. ~4000 сыл) геномнарын кытта ордук ыкса ситимнээхтэр эбит. NGSadmix программа көмөтүнэн хонтуруола суох кылаастыыр анализ аныгы дьиэ ыттарын түөрт кылааска бөлөхтөөбүтэ: африка, европа, азия уонна көлүүр ыттар, ол иһигэр «Жохов» ыта. «Жохов» диэн аныгы көлүүр ыттар өбүгэлэриттэн арахсыбыт төрүттэрэ буолар. Ити арктикатааҕы ыт боруодаларыгар генетическэй утумнааһын туһунан этэр, саатар кэнники ~9500 сыл устата, көлүүр ыт салаатын төрдүн алын кыраныыссатын олохтуур. D-статистика Дьааҥытааҕы туру сиртэн уонна Таймыыртан биир өттүттэн плейстоцен бөрөлөр уонна иккис өттүттэн америка-жохов көлүүр ыттарын икки ардыларыгар аллель аһара элбэҕин ыйар, бу плейстоцен бөрөлөр уонна америка-жохов көлүүр ыттарын өбүгэлэрин икки ардыларыгар буолбут булкааһы көрдөрөр[9].

Жохов туру сирин олохтоохторо 9 тыһ. сыл а.ө. Чукоткаҕа Кыһыл күөл кытылыттан обсидиан аҕалаллар эбит[10][11]. Жохов ыттарын ДНК-та Байкал күөл (Baikal dogs) оройуонугар, Хотугу Америкаҕа уонна Веретье мезолитическай туру сиригэр (Архангельскай уобалас Каргопольскай оройуона) булуллубут былыргы ыттар ДНК-ларыгар, ону таһынан аныгы Саҥа Гвинея ыллыыр ыттарын ДНК-гар майгынныыра быһаарыллыбыта[12][13].

Быһаарыылар

  1. ↑ Родина: Земля Санникова : Мечта замерзшего бродяги оказалась реальностью.N. 7/2002 - Головнев, Андрей Владимирович. — 2002.
  2. ↑ В. В. Питулько, Е. Ю. Павлова. Нарты охотников жоховской стоянки как часть наземной транспортной культуры жителей восточно-сибирской арктики 9000 Л. Н. // Camera praehistorica. — 2024. — № 2 (13). — DOI:10.31250/2658-3828-2024-2-52-71.
  3. ↑ М.А. Савинов. Древнейшие люди Арктики. Пора в Арктику!. goarctic.ru (11 Сэтинньи 2019). Сигэнии күнэ: 18 Кулун тутар 2026. Архивировано 29 Бэс ыйын 2020 года.
  4. ↑ В. В. Питулько, В. И. Хартанович, В. Б. Тимошин, В. Г. Часнык, Е. Ю. Павлова, А. К. Каспаров. Древнейшие антропологические находки высокоширотной Арктики (Жоховская стоянка, Новосибирские острова).
  5. ↑ Результат важный, но степень его надежности неизвестна (рус.). Генофонд РФ. Сигэнии күнэ: Муус устар 2026.
  6. ↑ Vladimir V. Pitulko, Aleksey K. Kasparov. Archaeological dogs from the Early Holocene Zhokhov site in the Eastern Siberian Arctic // Journal of Archaeological Science: Reports. — 2017-06-01. — Т. 13. — С. 491—515. — ISSN 2352-409X. — DOI:10.1016/j.jasrep.2017.04.003. Архивировано 1 От ыйын 2020 года.
  7. ↑ За полярным кругом нашли древнейших породистых собак (рус.). Lenta.ru. Сигэнии күнэ: 18 Кулун тутар 2026. Архивировано 22 Тохсунньу 2022 года.
  8. ↑ Esther J. Lee, D. Andrew Merriwether, Alexei K. Kasparov, Pavel A. Nikolskiy, Marina V. Sotnikova. Ancient DNA Analysis of the Oldest Canid Species from the Siberian Arctic and Genetic Contribution to the Domestic Dog(ааҥл.) // PLOS One. — Public Library of Science, 2015-05-27. — Vol. 10, iss. 5. — P. e0125759. — ISSN 1932-6203. — DOI:10.1371/journal.pone.0125759. Архивировано 9 Кулун тутар 2022 года.
  9. ↑ Mikkel-Holger S. Sinding, Shyam Gopalakrishnan, Jazmín Ramos-Madrigal, Marc de Manuel, Vladimir V. Pitulko, Lukas Kuderna, Tatiana R. Feuerborn, Laurent A. F. Frantz, Filipe G. Vieira, Jonas Niemann, Jose A. Samaniego Castruita, Christian Carøe, Emilie U. Andersen-Ranberg, Peter D. Jordan, Elena Y. Pavlova, Pavel A. Nikolskiy, Aleksei K. Kasparov, Varvara V. Ivanova, Eske Willerslev, Pontus Skoglund, Merete Fredholm, Sanne Eline Wennerberg, Mads Peter Heide-Jørgensen, Rune Dietz, Christian Sonne, Morten Meldgaard, Love Dalén, Greger Larson, Bent Petersen, Thomas Sicheritz-Pontén, Lutz Bachmann, Øystein Wiig, Tomas Marques-Bonet, Anders J. Hansen, M. Thomas P. Gilbert. Arctic-adapted dogs emerged at the Pleistocene–Holocene transition // Science. — 2020-06-26. — Т. 368, вып. 6498. — С. 1495–1499. — ISSN 1095-9203&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&bf=4&b=&d=0&ys=&ye=&lng=&ft=&mt=&dt=&vol=&pt=&iss=&ps=&pe=&tr=&tro=&cc=UNION&i=1&v=tagged&s=0&ss=0&st=0&i18n=ru&rlf=&psz=20&bs=20&ce=hJfuypee8JzzufeGmImYYIpZKRJeeOeeWGJIZRrRRrdmtdeee88NJJJJpeeefTJ3peKJJ3UWWPtzzzzzzzzzzzzzzzzzbzzvzzpy5zzjzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzztzzzzzzzbzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzvzzzzzzyeyTjkDnyHzTuueKZePz9decyzzLzzzL*.c8.NzrGJJvufeeeeeJheeyzjeeeeJh*peeeeKJJJJJJJJJJmjHvOJJJJJJJJJfeeeieeeeSJJJJJSJJJ3TeIJJJJ3..E.UEAcyhxD.eeeeeuzzzLJJJJ5.e8JJJheeeeeeeeeeeeyeeK3JJJJJJJJ*s7defeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeSJJJJJJJJZIJJzzz1..6LJJJJJJtJJZ4....EK*&debug=false 0036-8075, 1095-9203. — DOI:10.1126/science.aaz8599.
  10. ↑ Vladimir V. Pitulko, Yaroslav V. Kuzmin, Michael D. Glascock, Elena Yu Pavlova, Andrei V. Grebennikov. ‘They came from the ends of the earth’: long-distance exchange of obsidian in the High Arctic during the Early Holocene(ааҥл.) // Antiquity (журнал). — 2019/02. — Vol. 93, iss. 367. — P. 28—44. — ISSN 1745-1744&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&bf=4&b=&d=0&ys=&ye=&lng=&ft=&mt=&dt=&vol=&pt=&iss=&ps=&pe=&tr=&tro=&cc=UNION&i=1&v=tagged&s=0&ss=0&st=0&i18n=ru&rlf=&psz=20&bs=20&ce=hJfuypee8JzzufeGmImYYIpZKRJeeOeeWGJIZRrRRrdmtdeee88NJJJJpeeefTJ3peKJJ3UWWPtzzzzzzzzzzzzzzzzzbzzvzzpy5zzjzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzztzzzzzzzbzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzvzzzzzzyeyTjkDnyHzTuueKZePz9decyzzLzzzL*.c8.NzrGJJvufeeeeeJheeyzjeeeeJh*peeeeKJJJJJJJJJJmjHvOJJJJJJJJJfeeeieeeeSJJJJJSJJJ3TeIJJJJ3..E.UEAcyhxD.eeeeeuzzzLJJJJ5.e8JJJheeeeeeeeeeeeyeeK3JJJJJJJJ*s7defeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeSJJJJJJJJZIJJzzz1..6LJJJJJJtJJZ4....EK*&debug=false 0003-598X, 1745-1744. — DOI:10.15184/aqy.2019.2. Архивировано 24 Олунньу 2019 года.
  11. ↑ Древние люди высокоширотной Арктики начали вести торговлю девять тысяч лет назад. Российский научный фонд. Сигэнии күнэ: 18 Кулун тутар 2026. Архивировано 27 Сэтинньи 2019 года.
  12. ↑ Anders Bergström, David W. G. Stanton, Ulrike H. Taron, Laurent Frantz, Mikkel-Holger S. Sinding, Erik Ersmark, Saskia Pfrengle, Molly Cassatt-Johnstone, Ophélie Lebrasseur, Linus Girdland-Flink, Daniel M. Fernandes, Morgane Ollivier, Leo Speidel, Shyam Gopalakrishnan, Michael V. Westbury, Jazmin Ramos-Madrigal, Tatiana R. Feuerborn, Ella Reiter, Joscha Gretzinger, Susanne C. Münzel, Pooja Swali, Nicholas J. Conard, Christian Carøe, James Haile, Anna Linderholm, Semyon Androsov, Ian Barnes, Chris Baumann, Norbert Benecke, Hervé Bocherens, Selina Brace, Ruth F. Carden, Dorothée G. Drucker, Sergey Fedorov, Mihály Gasparik, Mietje Germonpré, Semyon Grigoriev, Pam Groves, Stefan T. Hertwig, Varvara V. Ivanova, Luc Janssens, Richard P. Jennings, Aleksei K. Kasparov, Irina V. Kirillova, Islam Kurmaniyazov, Yaroslav V. Kuzmin, Pavel A. Kosintsev, Martina Lázničková-Galetová, Charlotte Leduc, Pavel Nikolskiy, Marc Nussbaumer, Cóilín O’Drisceoil, Ludovic Orlando, Alan Outram, Elena Y. Pavlova, Angela R. Perri, Małgorzata Pilot, Vladimir V. Pitulko, Valerii V. Plotnikov, Albert V. Protopopov, André Rehazek, Mikhail Sablin, Andaine Seguin-Orlando, Jan Storå, Christian Verjux, Victor F. Zaibert, Grant Zazula, Philippe Crombé, Anders J. Hansen, Eske Willerslev, Jennifer A. Leonard, Anders Götherström, Ron Pinhasi, Verena J. Schuenemann, Michael Hofreiter, M. Thomas P. Gilbert, Beth Shapiro, Greger Larson, Johannes Krause, Love Dalén, Pontus Skoglund. Grey wolf genomic history reveals a dual ancestry of dogs(ааҥл.) // Nature. — 2022-06-29. — Vol. 607, iss. 7918. — P. 313–320. — ISSN 1476-4687&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&bf=4&b=&d=0&ys=&ye=&lng=&ft=&mt=&dt=&vol=&pt=&iss=&ps=&pe=&tr=&tro=&cc=UNION&i=1&v=tagged&s=0&ss=0&st=0&i18n=ru&rlf=&psz=20&bs=20&ce=hJfuypee8JzzufeGmImYYIpZKRJeeOeeWGJIZRrRRrdmtdeee88NJJJJpeeefTJ3peKJJ3UWWPtzzzzzzzzzzzzzzzzzbzzvzzpy5zzjzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzztzzzzzzzbzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzvzzzzzzyeyTjkDnyHzTuueKZePz9decyzzLzzzL*.c8.NzrGJJvufeeeeeJheeyzjeeeeJh*peeeeKJJJJJJJJJJmjHvOJJJJJJJJJfeeeieeeeSJJJJJSJJJ3TeIJJJJ3..E.UEAcyhxD.eeeeeuzzzLJJJJ5.e8JJJheeeeeeeeeeeeyeeK3JJJJJJJJ*s7defeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeSJJJJJJJJZIJJzzz1..6LJJJJJJtJJZ4....EK*&debug=false 0028-0836, 1476-4687. — DOI:10.1038/s41586-022-04824-9.
  13. ↑ Изучение ДНК древних волков Евразии позволило продвинуться в понимании происхождения домашних собак (рус.). Генофонд РФ. Сигэнии күнэ: 18 Кулун тутар 2026.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар