Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Үрүҥ эһэ

Үрүҥ эһэ (лат. Ursus maritimus - тылыттан тылыгар — «байҕал эһэтэ»)), (нууч. бе́лый медве́дь) полярный медведь, северный медведь, — эбэтэр полярнай эһэ, хотугу эһэ, эһэ ууһуттан төрүттээх сиэмэх үүтүнэн иитиллээччилэр көрүҥнэрэ (лат. Ursus) эһэлэр кэргэннэрэ, бороҥ эһэ курдук көрүҥ чугас аймаҕа.

Үрүҥ эһэни түүтэ үрүҥүн иһин итинник ааттаабыттар. Арктикаҕа олохсуйар.

Бу иннинэ Thalarctos maritimus эбэтэр Thalassarctos maritimus аатынан көрүллэрэ, — соҕотох туспа үрүҥ эһэ ууһун бэрэстэбиитэлэ (лат. Thalarctos / Thalassarctos). Ол кэлин олоҕо суох гипотезанан билиниллибитэ.

Үрүҥ эһэ — эһэлэр уустарын саамай бөдөҥ көрүҥэ уонна планета саамай бөдөҥ кураанах сирин адьырҕата. Сир ньуурун үрдүнээҕи олохтон байҕал мууһугар олоххор толору көспүт кураанах үүтүнэн аһылыктанааччылар соҕотох көрүҥнэрэ[1].

Арассыыйа хоту норуоттара үрүҥ эһэни «ошку́й»[2], «нанук», «умкы» («умка»), «яввы», «сэр варк» онтон да атыннык ааттыыллар[3] Холобур, «умкы» («умка») чукчалыы «улахан атыыр үрүҥ эһэ» диэн суолталаах.

Көрүҥ үөскээһинэ

Бастаан, үрүҥ эһэ бороҥ эһэттэн 45-150 тыһыынча сыл анараа өттүгэр, бадаҕа, билиҥҥи Ирландия сиригэр арахсыбыта сабаҕаланар этэ[4][5]. Ол гынан баран, кэлиҥҥи чинчийии[6] үрүҥ эһэ кинилэр бороҥ эһэни кытта уопсай өбүгэлэриттэн 338—934 тыһыынча сыл анараа өттүгэр (ортотунан 600 тыһыынча сыл анараа өттүгэр) арахсыбытын, онтон 100—120 тыһыынча сыл анараа өттүгэр көрүҥнэр бэрэстэбиитэллэрин булкуһууларын түмүгэр кинилэр гибридтэрэ үөскээбит, ол түмүгэр аныгы үрүҥ эһэлэр бары бу гибридтар сыдьааннара буолаллар.

Үрүҥ уонна бороҥ эһэлэр буккуһуулара уһун кэм устата буолбута, ол түмүгэр бороҥ эһэлэр популяцияларыгар үрүҥ эһэлэр генетическэй матырыйаалларын 2 % (сорох популяцияларга — 5-тэн 10 % диэри) көстөр[7]. Үрүҥ уонна бороҥ эһэлэр ууһуур кыахтаах ыччаты биэрэллэр[8][9], онон генетическэй өттүнэн майгыннаһаллар[7]. Ол гынан баран, бэйэ-бэйэлэрин экологическай нишаларыгар өр тыыннаах сылдьыбаттар, морфологиялара, метаболизмнара, социальнай майгылара, рационнара уонна да атын фенотип бэлиэлэрэ атын-атын, ол барыта кинилэри араас көрүҥнэр курдук классификациялыырга кыах биэрэр[10].

Тас көрүҥэ

Үрүҥ эһэ — эһэлэр кэргэннэрин уонна адьырҕа этэрээтин саамай бөдөҥ бэрэстэбиитэлэ (сиэмэх лаапчаан атахтаахтар этэрээттэрин киллэрбэтэххэ), кыыл маассата 800 кг тиийиэн сөп. Атыырын орто ыйааһына 400—450 кг, этин-сиинин уһуна 200—250 см. Тыһыта биллэ кыра: орто ыйааһына 350—380 кг, этин-сиинин уһуна 160—250 см. үрдүгэ 130—150 см[1]. Саамай кыра эһэлэр Шпицбергенҥа бааллар, саамай улаханнара Беринг байҕалыгар.

Үрүҥ эһэлэр Гудзон хомотун кытылыгар
Эһэ төбөтө. Хаҥастан уҥа: бороҥ, хара, үрүҥ

Үрүҥ эһэ атын эһэлэртэн уратыта — уһун моонньулаах уонна хаптаҕай төбөлөөх. Тириитэ хара буолар. Түүтүн өҥө үрүҥтэн араҕастыҥыга диэри уратылаһар; сайын күн уотуттан саһарыан сөп. Үрүҥ эһэ түүтэ пигмена суох, иһэ көҥдөй буолар. Дьэҥкирдиҥи түү салаалара ультраффиолет сардаҥаларын аһараллар, онон итиини бобор майгылыыр[11]. Ультрафиолетынан хаартыскаҕа түһэрдэххэ үрүҥ эһэ хара буолан көстөр. Түүтүн тутулуттан сороҕор үрүҥ эһэ «көҕөрүөн» сөп — итии климакка, зоопаркаларга түүтүн салаатын иһигэр микроскопическай салахай үөскээтэҕинэ.

Тилэҕэ түүлээх, ол иһин атаҕа тоҥмот уонна мууска халтарыйбат. Тарбахтарын быыһыгар харбыыр сарыылаах, атаҕын илин өттө кытаанах кыл түүлээх. Бөдөҥ тыҥыраҕынан күүстээх, ыарахан да ыйааһыннаах булдун хам тутар кыахтаах.

Арассыыйаҕа үрүҥ эһэ үс араас көрүҥэ баар, бары Кыһыл кинигэҕэ киирэллэр: карскай-баренцев байҕаллааҕы, лаптевтааҕы, чукотка-аляскатааҕы[12].

Тарҕаныыта

Сир шаарын хотугу полушариетын полярнай өттүгэр олохсуйар

Байҕал куобаҕын сиир үрүҥ эһэ (Шпицберген, Норвегия)
Үрүҥ эһэ (Ursus maritimus). Хайдах туттара-хаптара: 1. — сынньалаҥар; 2. — хайысхатын билээри; 3. — аһыыр кэмигэр

Киэҥник тарҕаммыт, хоту — х. к. 88° диэри, соҕуруу— Ньюфаундленд арыытыгар диэри, материкка — арктика куйаарыттан туундара зонатыгар диэри. Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр арктика кытылыгар уонна Баренцев байҕалыттан Чукотка уонна Беринг байҕалларын сирдэригэр олохсуйар.Үрүҥ эһэ чукоткатааҕы көрүҥэ аан дойдуга саамаай улаханынан ааҕыллар.

Олоҕун майгыта, аһылыга

Уста сылдьар эбэтэр кытыл муустарыгар олохсуйар, сүрүн булда: түлүөн, ниэрпэ, байҕал куобаҕа, лысун, моржа уонна да атын байҕал кыыллара. Ойбон аттыгар эбэтэр хомурах кэннигэр саһа сылдьан үөмэн кэлэн тутар, кыыл ойбонтон салгын эҕирийээри өҥөйдө да баппаҕайынан охсон дөйүтэр уонна ууттан хостоон таһаарар. Арыт түлүөннэр сытар муустарын анныттан кэлэн түҥнэри тардан түһэрэр. Моржаны кураанах сиргэ эрэ бултаһар[13]. Сороҕор мууска хаайтарбыт белуха-деьфиннары бултаһар. Маҥнай тириитин уонна сыатын сиир, атын аһара аччык эрэ кэмигэр сиэн сөп. Булдун тобоҕун кырсалар тобохтууллар. Табылыннаҕына, кыыл табаны, эдэр овцебыктары тутар. Сайын өлүгү булан сиэн сөп, чыс кутуйаҕы, сытыйбыт балыгы, көтөр сымыытын, оҕолорун сиир, оту, отону, байҕал салахайын сиэн сөп. Дьон олохсуйбут сиригэр бөҕү, ас тобоҕун булан аһыыр. Араас полярнай экспедициялар тэринэр аһылыктаах ыскылааттарын тыытар, уоран сиир түбэлтэлэрэ элбэх. Аһылыгыттан А битэмиини иҥэринэр, онто быарыгар мунньуллар.

Дьыл кэмиттэн көрөн полярнай муус кыраныыссата хамсыырын тухары көһө сылдьар: сайын полюска тэйэн биэрэр. кыһынын соҕуруу кэлэр, материкка киирэр. Үрүҥ эһэ сүнньүнэн кытылга эбэтэр кытыл мууһугар да сырыттар, кыһыныгар материкка биитэр арыыларга киирэн арҕахха хорҕойуон сөп, арыт байҕалтан 50-ча км. тэйиччи.

Уулаах тыһы үрүҥ эһэлэр кыһын 50-80 күн утуйаллар. Атыырдара уонна кытарах тыһылар кыһын кылгастык утуйаллар, уонна сыл аайы буолбатах.

Харбыы сылдьар үрүҥ эһэ уонна «көрөөччүтэ»

Төһө да бытаан, көнтөрүк курдук көстүбүтүн иһин, үрүҥ эһэ оннооҕор кураанах сиргэ бэрт түргэн, сымса буолар, ууга үчүгэйдик харбыыр, умсар. Олус хойуу, кытаанах түүтэ эһэ этин-сиинин тымныыттан, муус уутугар илийэртэн харыстыыр. 10 см диэри халыҥнаах тириитин аннынааҕы сыата өр аччык да сырыттаҕына туһалыыр. Үрүҥ өҥө адьырҕа көстүбэккэ, саһа сылдьарыгар көмөлөһөр. Сыты билэрэ, истэрэ, көрөрө үчүгэйдик сайдыбыт буолан булдун эһэ хас да километр ыраахтан көрүөн сөп, тиэрбэстээх ниэрпэ сытын 800 м ыраахтан ылыан сөп, оттон кини уйатын үрдүнэн хаама сылдьан кыра хамсааһыны да истэр. Вице-адмирал А. Ф. Смелков ахтыытынан, үрүҥ эһэ, субмаринаны эккирэтэн, 3,5 узелга (6,5 км/ч кэриҥэ) тиийэ түргэнник харбыыр кыахтаах. Рекордунан бэлиэтэммит эһэ уһуну харбаан устубута 685 км тэҥннэх; тыһы эһэ Бофорт байҕалынан Аляскаттан хоту диэки түлүөннэри бултаары халҕаһа муустарга харбаан тиийбитэ. Тоҕус хонуктаах айанын кэмигэр эһэ биир саастаах оҕотун сүтэрбитэ уонна 20 % ырбыта бэлиэтэнэр[14]. Кыыл айанын GPS-маяк көмөтүнэн кэтээн көрбүттэрэ[15].

Социальнай тутула уонна ууһааһына

Соҕотох сылдьар кыыл. Үгэс курдук, бэйэ бэйэлэригэр эйэлээхтик сыһыаннаһаллар, оло эрэн ииссиһэр кэмнэригэр атыырдар атааннаһыахтарын сөп[16]. Улахан атыырдар эһэ оҕолоругар саба түһүөхтэрин сөп[1].

undefined

Көҕүйэр кэмнэрэ кулун тутартан бэс ыйыгар диэри. Көҕүйбүт тыһы эһэни үксүгэр хас да атыыр эһэ сырса сылдьар. Уулаах тыһы эһэ алтынньыга кытылга хаар хомурахха арҕах хастар. Үрүҥ эһэ тыһылара сөбүлээн мустар, төрүүр-ууһур сирдээхтэр, холобур, Врангель арыыта эбэтэр Франц-Иосиф сирэ, манна сыллата 150—200 арҕаҕы ааҕаллар.

undefined

Тыһы эһэ арҕахха ууланар кэмэ (латентнай стадията) бүттэҕинэ биирдэ, сэтинньи ортотугар киирэр. Уулаах кэмэ 230—250 күн; арктическай кыһын ортото эбэтэр бүтүүтэ оҕолонор. Онуоха диэри арҕаҕар утуйар.

undefined

Үрүҥ эһэ төрүүр-ууүур кыаҕа намыһаҕынан билиниллэр: тыһы эһэ аан бастаан 4-8 саастааҕар төрүүр, 2-3 сылга биирдэ оҕолонор уонна 1-3 оҕолоох буолар, онон олоҕун тухары 10-15 эрэ оҕону төрөтөр. Саҥа төрөөбүт оҕолоро, бары эһэ оҕолорун тэҥэ, кыамматтар, ыйааһына 450—750 гр.буолар[17]. 3 ыйынан тыһы эһэ оҕолорун кытта арҕаҕыттан араҕан, хаамаайы олоххо көһөр. Оҕолоро ийэлэрин кытта 1,5 сыл кэриҥэ бииргэ сылдьаллар, ол тухары эмнэрэр. Эһэ оҕолорун өлүүтүн ахсаана 10—30 % тиийэр.

undefined

Олоҕун уһуна — муҥутаан 25—30 сыл; зоопаркаҕа уһун олохтонуутун рекорда — 42 сыл[18].

Үрүҥ эһэ бороҥ эһэни кытта ииссиһиэн сөп, уонна төрүүр-ууһуур кыахтаах гибрид ыччаттанар — хотугу гризли (нууч.) (сах..

undefined

Хаһаайыстыбаннай суолтата

Арктика олохтоохторо, холобур, эскимостар, үрүҥ эһэни тириитин уонна этин ылаары бултууллар. Арассыыйаҕа үрүҥ эһэни бултааһын 1956 сыллаахтан букатын бобуллубута, атын дойдуларга (АХШ, Канада уонна Гренландия) хааччахтанар. Холобур, канадатааҕы Нунавут сиригэр үрүҥ эһэни бултааһын хааччахтанар квотата бачча этэ: 2000—2001 сылларга — 395, 2001—2002 сылларга — 408, 2002—2003 сылларга — 392, 2003—2004 сылларга — 398, 2004—2005 сылларга — 507 төбө[19].

Популяциятын статуһа уонна харыстабыла

Үрүҥ эһэ Аан дойдутааҕы Кыһыл кинигэҕэ уонна Арассыыйа Кыһыл Кинигэтигэр киллэриллибитэ. Бытааннык ууһууруттан уонна эмньик сааһыгар үгүстүк өлөрүттэн бу кыыл уйан, кэбэҕэс көрүҥнэргэ киирэр.

Үрүҥ эһэ
Coat of Arms of the Russian Federation 2.svg
Кыһыл
кинигэ
Сүтэр кутталын статуһа:
ИП
ИР
КР
И
У
БУ
НО
НД
Харыстанар статуһа ыйыллыбатах
Сэдэҕин статуһа: ыйыллыбатах
Айылҕаҕа харыстанар статуһа: ыйыллыбатах


1957 сылтан РСФСР миниистирдэрин Сэбиэтин уурааҕынан үрүҥ эһэни бултуур бобуллубута. Врангель арыытыгар 1960 сыллаахха заказник тэриллибитэ, 1976 сыллаахха «Врангель Арыыта» судаарыстыбаннай заповедник быһыытынан уларытыллыбыта[20].

2014 сылга популяция ахсаана (аан дойдуга) 20 000-25 000 төбө диэн сыаналаммыта[21]. 19 араас үрүҥ эһэ популяциятыттан, 2019 сыл туругунан, икки популяция ахсаана улаатар, биэс көрүҥ быһа холоон ахсаанын биир тэҥник тута сылдьар, түөрт көрүҥ кыччыыр, өссө аҕыс көрүҥ туругун сыаналыырга дааннайдар ситэтэ суохтар[22].

2008 сыллаахха Арассыыйа бырабыыталыстыбатын өйөбүлүнэн Арассыыйа сэдэх уонна ураты суолталаах кыылларын үөрэтиини кытта сибээстээх хас да бырагырааманан үлэ, ол иһигэр «Үрүҥ эһэ» бырагыраама саҕаламмыта[20]. 2010 сылтан бу бырайыагы Нуучча географическай уопсастыбата өйүүр[21].

Арассыыйа сиригэр-уотугар 5-7 тыһыынча үрүҥ эһэ баар, ону таһынан сыл аайы браконьерскай ытыы 150-тан 200-кэ диэри төбөҕө тиийэр. Диксон нэһилиэнньэтин ахсаана аҕыйаабытынан сибээстээн үрүҥ эһэни бултааһын кыратык аҕыйыыр[23].

Плейстоцен эпохатыгар 100 тыһыынча сыл анараа өттүгэр улахан үрүҥ эһэ көрүҥэ баар буола сылдьыбыт, билиҥҥи көрүҥтэн лаппа улахан кээмэйдээх этэ.

2013 сыллаахха Арассыыйаҕа үрүҥ эһэлэр популяцияларын ахсаана 5-6 тыһыынча киһи диэн сыаналаммыта. 2018 сыл кэнниттэн Арассыыйаҕа үрүҥ эһэлэр биир кэлим учуотун ыытар былааннаммыта[24].

2020 сыллаахха Арассыыйа Айылҕа ресурсаларын министиэристибэтэ дойду устуоруйатыгар аан бастаан «Экология» национальнай бырайыак чэрчитинэн үрүҥ эһэлэр популяцияларын инвентаризациялыыр кэлим программаны көҕүлээбитэ. Бырайыагы үп-харчы өттүнэн «Роснефть» хампаанньа хааччыйар. Авиаучеет үлэлэрэ сылларынан түҥэтиллибиттэрэ: 2021 сыллаахха Чукотка уонна Илин Сибиир байҕалларын акваторияларыгар, 2022 сылга — Лаптевтар байҕалларыгар уонна Карскай байҕалга, онтон 2023 сылга — Баренц байҕалын илин өттүгэр уонна Франц — Иосиф сирин кытылыгар чинчийиилэр былааннаммыттара[12].

Дьоҥҥо саба түһүү

Үрүҥ эһэлэр дьоҥҥо саба түһэр түбэлтэлэрэ полярнай айанньыттар суруйууларыттан, отчуоттарыттан биллэр. Ол курдук, голландия байҕалынан устааччыта Виллем Баренц полярнай экспедициятын кыттыылаахтара Саҥа сиргэ кыстыыр кэмнэригэр 1596 сыл сэтинньитигэр — 1597 сыл ыам ыйыгар хаста да саба түспүт үрүҥ эһэлэри мушкетынан ытыалыырга күһэллибиттэрэ.

undefined

Эһэ кэлэр кутталлаах сирдэригэр сэрэнэн сылдьыахха наада. Нэһилиэнньэлээх пууннарга маннык сирдэргэ төһө кыалларынан бөх-сыыс бөҕө уонна эһэни угуйар, чэпчэкитик көстөр ас-үөл тобоҕо суох буолуохтаах[25].

Канадатааҕы Манитоба провинциятын Черчилль куоратыгар, чугас элбэх үрүҥ эһэ олохсуйар сиригэр, куоракка олус чугаһыыр уонна олохтоохторго кутталлаах үрүҥ эһэлэри быстах кэмҥэ тута түһэргэ аналлаах туспа хаайыы баар.

Култуураҕа

Бөдөҥ, күүстээх адьырҕа быһыытынан, сороҕор киһиэхэ кутталлаах үрүҥ эһэ былыр-былыргыттан Хотугу сир төрүт омуктарыгар фольклор ытыктанар персонаһа буолбута. Чукчалар прикладной ускуустубаларын айымньыларыгар — уҥуоҕунан уонна моржа тииһинэн уус-уран ойуу-бичик айымньыларыгар биир сөбүлүүр сюжетынан бухатыыр-булчут умканы кытта киирсиитэ буолар.

Эскимостар номохторугар уонна үһүйээннэригэр үрүҥ эһэ нанук эмиэ айылҕа суостаах күүстэригэр ханыылыы буолар, эһэ-киһи утарсыыта эр киһи-булчут буола улаатара буолар, кини ситиитин-хотуутун бэлиэтэ буолар. Эскимостар үрүҥ эһэ туһунан бу өйдөбүллэрэ америка суруйааччыта Джек Лондон «Киш туһунан үһүйээн» кэпсээнигэр көстөр.

undefined
undefined

Лия Гераскина «Үөрэтиллибэтэх уруоктар дойдуларыгар» сэһэнигэр үрүҥ эһэ улахан оруоллаах. Витя Перестукин климат курдарын сыыһа ааттаабытыттан эһэ Хотугу полюһун сүтэрбитэ. Финалга Витя климат курдарын сөпкө ааттаабытыгар эһэ Хотугу полюска төннүбүт.

АХШ-ка 2007 сыллаахха бэчээттэммит Дэн Симмонс «Террор» диэн Джон Франклин полярнай экспедициятын трагическай дьылҕатыгар анаммыт фантастика романыгар (1845—1848) эскимос мифтарын персонаһа Туунбак — 4 миэтэрэ уһуннаах уонна тоннаттан тахса ыйааһыннаах сүүнэ улахан эһэ ойууланар.

Атыы-эргиэн мааркатын быһыытынан

Үрүҥ эһэ ойуута кэккэ атыы-эргиэн мааркаларын графическай быһаарыытыгар киирэр:

  • Н. К. Крупская аатынан кондитерскай фабрика оҥорор сакалаатын уонна кэмпиэтин серията.
  • Санкт-Петербурдааҕы «Север» кондитерскай оҥорон таһаарыы хоруопкалара уонна атыылыыр тутуулара.
  • «Белый медведь» Швейцарияҕа нууччалыы-французтуу сурунаал тахса сылдьыбыта .
  • 1961 сылтан үрүҥ эһэ австралиятааҕы Бандаберг куорат оҥорон таһаарар ромун ымыы кыылынан (нууч.) (сах.буолар[26].
  • Флоке тыһы үрүҥ эһэ — Нюрберг зоопаркатын бренд харамайа[27].

Политикаҕа

  • Хааман эрэ үрүҥ эһэ 2005 сылтан ыла арассыыйатааҕы «Биир ньыгыл Арассыыйа» политическай баартыйа бэлиэтэ (ол иннинэ эһэтэ бороҥ этэ)[28].

Нумизматикаҕа

  • Уста сылдьар мууска улахан үрүҥ эһэ 2 доллар сыаналаах канаада манньыатын реверсигэр ойууламмыт (манньыат 1996 сыл олунньу 19 күнүттэн билиҥҥэ диэри туттуллар).
  • Мууска уста сылдьар улахан үрүҥ эһэ ойуута Аляска штатыгар анаммыт АХШ доллар чиэппэрэ сыаналаах өйдөбүнньүк манньыат реверсын биир бырайыагар баара[29]. Ол гынан баран, балыктыы сылдьар гризли ойуулаах бырайыак кыайбыта (манньыат 2008 сыл атырдьах ыйын 23 күнүттэн ыла туттуллар).
  • Үрүҥ эһэ уонна эһэ оҕотун ойуута 5 евро сыаналаах манньыаттарга (алтан[30] уонна үрүҥ көмүс[31] манньыат) баар. Манньыаттары 2014 сыллаахха Австрия манньыатын тиэргэнэ таһаарбыта.

Кинематографка

  • Умка (үрүҥ эһэ оҕото) — «Умка», «Умка ищет друга», «Умка на ёлке» ойуулуктар уонна 2022 сыллааҕы эмиэ итинник ааттаах ойуулук-сериал персонаһа. Ону тэҥэ, «Элька и Звёздный почтальон» уонна «Элька» ойуулукка, хос персонаж уонна сүрүн дьоруой эһээтин быһыытынан көстөр.
    • Элька — үрүҥ эһэ оҕото, икки кэнники ойуулук персонаһа, Умка сиэнэ.
  • Тучка (үрүҥ эһэ оҕото) «Ми-ми-мишки» ойуулук персонаһа, сахалыы тылбааһыгар аата Туналы. Хоту полюстан төрүттээх. Родом с Северного полюса. Дириҥ өйдөөх-санаалаах, айылҕаны таптыыр уонна харыстыырга кыһаллар.
  • Үрүҥ эһэ Рэймонд Бриггс оҕо кинигэтинэн уһуллубут 1998 сыллааҕы «Эһэ» диэн английскай ойуулук сүрүн дьоруойа буолар.
  • «Үөрэтиллибэтэх уруоктар дойдуларыгар» ойуулукка үрүҥ эһэ көстөр. Сэһэҥҥэ курдук, Хотугу полюһун сүтэрбитэ. Ол гынан баран сэһэҥҥэ эһэ хаста да көстөр буоллаҕына, ойуулукка — биирдэ эрэ көстөр. Ону таһынан ойуулукка эһэ Хотугу полюска төннүбэт.
  • Йорек Бирнисон — «Золотой компас» киинэттэн уонна Филип Пулман «Темные начала» трилогиятынан уһуллубут «Темные начала» сериал бронированнай үрүҥ эһэтэ.
  • Бернард — үрүҥ эһэ, «Бернард» ойуулук персонаһа
  • Белый (Ice bear) — «Вся правда о медведях» ойуулук сериал персонаһа
  • Документальнай киинэ: Белый медведь (1975).
  • Полярные медведи / Polar Bears: A Summer Odyssey (2012).
  • Снежные медведи / Snow Bears (2017).
  • Мишка на севере / Arctic Tale (2007).
  • Аляска: Дух безумия / Alaska: Spirit of the Wild (1998).
  • Арктика 3D / To the Arctic 3D (2012).

Спортка

Үрүҥ эһэ — 2014 сыллаахха Сочига буолбут кыһыҥҥы Олимпиада оонньууларын үс бэлиэлэриттэн биирдэстэрэ. Ону тэҥэ үрүҥ эһэ Челябинскай куорат «Трактор» ХК ымыы бэлиэтэ.

Поп-культураҕа

  • Кнут — Берлиннээҕи зоопаркаҕа төрөөбүт үрүҥ эһэ оҕото, аан дойду үрдүнэн «кнутмания» феномена тарҕаныытын сылтаҕа буолбута.

Үрүҥ эһэ аан дойдутааҕы күнэ

Сыллата олунньу 27 күнүгэр Үрүҥ эһэ аан дойдутааҕы күнэ бэлиэтэнэр (International Polar Bear Day)[32][3].

Саха сиригэр

Саха сиринээҕи «Орто дойду» зоопаркаҕа 2012 сыллаахха «Медвежий патруль» WWF кыттыылаахтара тулаайах хаалбыт үрүҥ эһэ оҕотун булбуттарын аҕалбыттара[33]. Колымана диэн ааттаммыт үрүҥ эһэ тыһыта улаатан, Ломоносов диэн атыыр эһэни[34] кытта бастаан Хаарчаана диэн оҕоломмуттара. Хаарчаананы Санкт-Петербурдааҕы зоопаркаҕа ыыппыттара[35]. Кэлин Колымана Алмаас диэн оҕоломмута, билигин Хабаровскайдааҕы «Приамурский» диэн зоосаадка олорор[35]. 2021 сыллаахха биллиилээх фотограф, блогер Наталья Оконешникова түһэрбит Колымана уонна Алмаас үрүҥ эһэлэр хаартыскаларын National Geographic Russia сурунаал таһаарбыта[36]. 2024 сыл сааһыгар үрүҥ эһэлэр икки оҕоломмуттарын ааттыыр күрэх биллэриллибитэ[34].

undefined

Тыһы уонна атыыр эһэ оҕолорун Вилюй уонна Яна диэн ааттаабыттара[37]. Биир сааһын ааспытын кэннэ Вилюйу Уралга Екатеринбург зоопарката ылбыта[38]. Бу үрүҥ эһэлэр «Орто дойду» өрөспүүбүүкэтээҕи зоопаркаҕа көрүүлэрин-истиилэрин «Роснефть» хампаанньа үбүлүүр.

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Все о жизни белых медведей. Программа «Белый медведь». Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 26 Муус устар 2017 года.
  2. ↑ Соколов В. Е. Харамайдар биэс тыллаах тылдьыттара. Латинныы, нууччалыы, аангыллыы, ньиэмэстии, французтуу. 5391 аат. Үүтүнэн аһылыктанааччылар. — М.: Русский язык, 1984. — С. 96. — 10 000 экз. — ISBN 5-200-00232-X
  3. ↑ 1 2 Пресс-служба Минприроды России. Ошкуй, умкы, яввы, нанук: в мире отмечается День полярного медведя. Министерство природных ресурсов и экологии Российской Федерации (27 февраля 2023). Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2026.
  4. ↑ Complete mitochondrial genome of a Pleistocene jawbone unveils the origin of polar bear. Charlotte Lindqvist, Stephan C. Schuster, Yazhou Sun, Sandra L. Talbot, Ji Qi, Aakrosh Ratan, Lynn P. Tomsho, Lindsay Kasson, Eve Zeyl, Jon Aars, Webb Miller, Olafur Ingolfsson, Lutz Bachmann and Oystein Wiig. Proceedings of the National Academies of Science, USA, March 16, 2010 vol. 107 no. 11 5053-5057 | doi: 10.1073/pnas.0914266107
  5. ↑ Lenta.ru: Прогресс: Бурые медведи побелели за 45 тысяч лет (рус.). Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 11 От ыйын 2011 года.
  6. ↑ Элементы.ру, Доказано древнее происхождение белых медведей (рус.). Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 3 Ыам ыйын 2012 года.
  7. ↑ 1 2 Gorman J. Brown bears and polar bears split up, but continued coupling (англ.). The New York Times (23 От ыйын 2012). Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 24 От ыйын 2012 года.
  8. ↑ DeMaster, Douglas P.; Stirling, Ian. Ursus Maritimus(ааҥл.) // Mammalian Species. — American Society of Mammalogists, 1981. — 8 May (vol. 145, no. 145). — P. 1—7. — DOI:10.2307/3503828.
  9. ↑ Schliebe, Scott; Evans, Thomas; Johnson, Kurt; Roy, Michael; Miller, Susanne; Hamilton, Charles; Meehan, Rosa; Jahrsdoerfer, Sonja Range-wide status review of the polar bear (Ursus maritimus). — Anchorage, Alaska: Служба охраны рыбных ресурсов и диких животных США, 2006.
  10. ↑ Stirling, Ian The First Polar Bears // Polar Bears. — Ann Arbor: University of Michigan Press, 1988. — ISBN 0-472-10100-5
  11. ↑ Энциклопедия для детей. Птицы и звери / ред. коллегия: В. Володин, Г. Вильчек и др. — М.: Мир Энциклопедий, 2006. — С. 11
  12. ↑ 1 2 Хозяева Арктики: как в России считают белых медведей (рус.). Национальные проекты России (27 Олунньу 2021). Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2026.
  13. ↑ Морж и белый медведь: взаимоотношения двух «северян» (рус.). animalreader.ru. Интернет журнал «Энимал Ридер» (12 Алтынньы 2014). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 29 Атырдьах ыйын 2020 года.
  14. ↑ Наука и жизнь. — 2011. — № 5. — С. 66.
  15. ↑ Polar bear tracked during nine day swim - Telegraph (англ.). web.archive.org. Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  16. ↑ Красноярская медведица погибла в ижевском зоопарке (рус.). Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 16 От ыйын 2020 года.
  17. ↑ Успенский С. М. Белый медведь. — М.: Агропромиздат, 1989.
  18. ↑ Tributes pour in after oldest polar bear dies in Winnipeg | CBC News, CBC. Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  19. ↑ Опарин Д.А., Уманская А.И. Проблемы природопользования саамов Кольского полуострова и инуитов Востоно-Канадской Арктики (Нунавут) / Исследования по прикладной и неотложной этнологии. Исследования по прикладной и неотложной этнологии. № 220. ИЭА РАН (2010). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  20. ↑ 1 2 Программа «Белый медведь» (рус.). programmes.putin.kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 6 Ыам ыйын 2017 года.
  21. ↑ 1 2 Сохранение редких видов: белый медведь | Русское географическое общество (рус.). rgo.ru. Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 2 Ыам ыйын 2017 года.
  22. ↑ Summary of polar bear population status per 2019 (англ.)(недоступная ссылка — история). IUCN/SSC Polar Bear Specialist Group. Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  23. ↑ Белый медведь на чёрном рынке (рус.). Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано из оригинала 23 Сэтинньи 2009 года.
  24. ↑ Сплошной учёт белых медведей в России может быть проведён после 2018 г | РИА Новости (рус.). Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 18 Ыам ыйын 2014 года.
  25. ↑ Белый медведь и человек (рус.). Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2026.
  26. ↑ Bundaberg Rum website – history section (англ.). Bundaberg Rum website. Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  27. ↑ Das offizielle Logo "Eisbär-Flocke" (нем.). Nuremberg Online. Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 13 Ыам ыйын 2008 года.
  28. ↑ На новой эмблеме "Единой России" медведь стал белым. РИА Новости (26 Сэтинньи 2005). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  29. ↑ Архивированная копия (англ.). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 20 Атырдьах ыйын 2011 года.
  30. ↑ Austrian Mint AG (англ.). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  31. ↑ Austrian Mint AG (англ.). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  32. ↑ Международный день белого медведя (рус.). Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2026.
  33. ↑ Үрүҥ эһэҕэ анаммыт күн Саха сиригэр эмиэ бэлиэтэнэр — ЯСИА, СИА — Сахалыы сонуннар (29 Олунньу 2016). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  34. ↑ 1 2 Колымана оҕолоругар аатта толкуйдааҥ — Саха сирэ, Саха сирэ (26 Кулун тутар 2024). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  35. ↑ 1 2 Арктика ыраахтааҕыта, Киин куорат. Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  36. ↑ National Geographic Russia Колымана уонна Алмаас үрүҥ эһэлэр хаартыскаларын таһаарда — НВК Саха — сахалыы сонуннар (рус.). nvk-online.ru. Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  37. ↑ «Орто Дойду» зоопаркатыгар олорор үрүҥ эһэлэри Вилюй уонна Яна диэн ааттаатылар — ЯСИА, СИА — Сахалыы сонуннар (15 Муус устар 2024). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  38. ↑ Белого медвежонка из якутского зоопарка увезли на Урал. Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.

Литература

  • Брандт Э. К. Белый медведь // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
  • Моуэт Ф. Белый призрак / Пер. с англ. // Природа, 1988 — № 3. — С. 34—39.
  • Перри Р. Мир белого медведя = The World of the Polar bear / Ричард Перри; Пер. с англ. В. Я. Голанта. — Л.: Гидрометеоиздат, 1974. — 160 с. — 150 000 экз.
  • Успенский С. М. Белый медведь. — М.: Наука, 1977. — 80 с. — (Человек и окружающая среда (книжная серия)). — 107 000 экз.
  • Wilson D. E. & Reeder D. M. (eds) Mammal Species of the World. — 3rd ed. — Johns Hopkins University Press, 2005. — Vol. 1. — P. 743. — ISBN 0-8018-8221-4 OCLC 62265494.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар