«Орто дойду» зоопарк

«Орто-Дойду» өрөспүүбүлүкэтээҕи зоопаарка" 2001 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин Михаил Николаев этиитинэн тэриллибитэ.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Айылҕа харыстабылын министиэристибэтин Биологическэй ресурса Департаменын тиһилигэр сыһыарыллыбыта уонна юридическэй сирэй быһыытынан бэлиэтэммитэ.

Аан маҥнайгы көрөөччүлэрин 2001 сыл ыам ыйын 18 күнүгэр көрсүбүтэ.

Дьокуускай куораттан 50 км тэйиччи, Өлүөнэ хаҥас кытылыгар Хаҥалас улууһугар кэрэ айылҕалаах сиргэ турар.

Зоопаарка аата нууччалыы тылбаастаатахха «срединный мир» диэн. Саха мифологиятыгар үс дойду баар: үөһээ (айыылар дойдулара), орто дойду (дьон-сэргэ, хамсыыр-харамай дойдута) уонна аллараа дойду (абааһылар). Ол тэҥэ, зоопаарка, орто дойду кыылын-сүөһүтүн түмэн көрдөрөр.

Саха сиригэр зоопаарка тэрийэр туһунан идиэйэни Саха өрөспүүбүлүкэтин маҥнайгы Бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев 1990-с сылларга эппитэ. 1997 сыллаахха «Саха сирин фаунатын зоологическай пааркатын тэрийии судаарыстыбаннай бырагырааммата» бырайыак оҥоһуллубута. 1999 сыллаахха зоопаарканы тэрийии Айылҕа харыстабылын министиэристибэтигэр тиэрдиллибитэ.

Официальнайдык зоопаарка тэриллэрин туһунан быһаарыныы тохсунньу 26 күнүгэр 2001 сыллаахха ылыллыбыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын 55 №-дээх уурааҕынан «Орто-Дойду» зоологическэй паарка Судаарыстыбаннай тэрилтэ" аһыллыбыта. Зоопаарканы тэрийиигэ Айылҕа харыстабылын министиэристибэтин Биологическэй ресурса Департаменын кэлэктиибэ үлэлээн саҕалаабыта. Бастакы дириэктэринэн В.Трифонов 2011 сыллаахха диэри үлэлээбитэ. Зоопаарка тэриллиитигэр, салгыы үлэтигэр биология уонна экология исписэлиистэрэ, ону тэҥэ АНА ХС Криолитозона биологическай кыһалҕаларын үнүстүтүүтүн билим үлэһиттэрэ кыттыспыттара.

2001 сыллаахха маҥнай аһылларыгар зоопааркаҕа 12 көрүҥ, сүнньүнэн олохтоох фауна кыыла баара. Кыыллар Айылҕа харыстабылын министиэристибэтин «Дьиикэй кыыллар реабилитацияланар кииннэриттэн» кэлэллэрэ. Хара ааныттан зоопаарка мөлтөөбүт эбэтэр бааһырбыт кыылларга көмөлөһөр.

2003 сыллаахха, зоопааркаҕа сылдьааччыларга ыытыллыбыт ыйытык түмүгүнэн, зкзотариум тэриллэрин туһунан быһаарыны ылыныллыбыта. 2004—2005 сылларга исписэлиистэр көмөлөрүнэн, зоопааркаҕа маҥнайгы экзотическэй фауна кыыллара олохсуйбуттара, ол иһигэр амур полоһа уонна оһуордаах полоз, ону кытта уж хас да көрүҥэ.

2005 сыллаахха зоопаарка «Хотугу зоопааркалар үлэлэһиилэрэ» бырайыагы көҕүлээбитэ, тэриллии сүрүн сыалынан хоту дойду усулуобуйатыгар кыыллары көрүү-истии уонна зоопааркалары кытта үлэ уопутун үллэстии буолбута. Губернатордар Сүбэлэрэ «Хотугу форум» кэмигэр приоритеттаах быһыытынан бигэргэппит бырайыактара билигин да үлэтин салгыыр.

Кэнники кэмҥэ зоопаарка, төһө да харчы уонна каадыр кырыымчыгын үрдүнэн, сайдар. «Тулалыыр эйгэни харыстааһын» целевой бырагырааммаҕа 2007 киирэн, тупсарыллыбыта. Саҥа вольердар тутуллубуттара, эбийиэктэри гаазтааһын ыытыллыбыта, кыыллар хараллар усулуобуйалара тупсубута. Сыыйа кыыллары харайыы ньымалара саҥалыы көрүллэн, аһыыр рационнара тупсубута, экспозицията кэҥээбитэ.

2010 сыллаахха «Орто-Дойду» зоопаарка Евроазия эрэгийиэннээҕи зоопааркалар ассоциацияларыгар (ЕАРАЗА) киирбитэ, онон саҥа кирбиилэр, атын зоопааркалары кытта уопут атастаһар кыах эбиллибитэ. 2011 сыллаахха зоопаарка сайдарыгар уонна уопсастыбаннас болҕомтотун айылҕа харыстабылын боппуруостарыгар тардар сыаллаах Попечительскай Сүбэ тэриллибитэ.

Зоопаарка сүрүн үлэтигэр киирэр:

• Саха сирин сэдэх уонна сүтэр кутталлаах кыылларын харыстааһын уонна иитэн элбэтии
• Чинчийэр-билим үлэ
• Биологическай эгэлгэни үөрэтэр уонна сырдатар үлэ.

Зоопаарка кыылларын ахсааныгар 190 көрүҥ араас хамсыыр-харамай киирэр, ол иһигэр олохтоох көрүҥнэр, ону тэҥэ, бу дойдуга эриэккэс, экзотическэй кыыллар эмиэ бааллар. Сэдэх кыыл, Кыһыл кинигэҕэ киирбит кыыл ахсааныгар — боруллуо, ала хотой, азия хараакыта, аччыгый куба, бээтинэлээх таба, амур баабыра уонна буобура бааллар.

Кыыллар Арассыыйа араас зоопааркаларыттан кэлэллэр, олохтоох нэһилиэнньэ аҕалан биэрэр эбэтэр атыылыыр. Зоопааркаҕа овцебыктары, саха ынаҕын, илиҥҥилии-хотугу бэдэри, хотугу бөрөнү, кырсаны уонна көтөр араас көрүҥүн ситиһиилээхтик иитэллэр.

Азия хараакытын, араас сыыллааччылары уонна амфибиялары иитэн элбэтэр үлэ барар.

Зоопаарка чинчийэр билим үлэни ыытарга кыах биэрэр, көмөлөһөр. Манна ХИФУ естественнэй наукалар институтун уонна тыа хаһаайыстыбатын техникумун устудьуоннара чинчийии ыыталлар, Арктикатааҕы ускууустуба уонна култуура институтун устудьуоннара кыыллары кэлэн уруһуйдууллар.

Зоопааркаҕа эдэр биологтар куруһуоктара үлэлиир, экология дааталарыгар сыһыаннаах араас тэрээһин барар, СМИ-лэри уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэри кытта үлэлэһэллэр.

Зоопаарка Евроазия эрэгийиэннээҕи зоопааркалар ассоциацияларын «Азия харакытын саппаас популяциятын тэрийии» бырагыраамматын кыттыылааҕа. Бу арассыыйаҕа олохтоох көрүҥ Саха сирин соҕуруу өттүгэр промышленность сайдыытыттан сүтэр кутталлаах. Бырагыраама чэрчитинэн зоопаарка хараакы анал питомнигын тэрийэр былааннаах.

2016 сыл маҥнайгы аҥаарыгар зоопааркаҕа 47 тыһ. тахса киһи сылдьыбыт.

2021 сыллааҕы дааннайынан зоопааркаҕа бу көрүҥ кыыллар бааллар:

Зоопаарка кыһыннары-сайыннары сарсыарда 10:00 ч. үлэлиир. Сайын 19:00 ч. диэри, кыһын 17:00 ч. диэри үлэлиир. Саас 18:00 ч. диэри үлэлиир.

Каасса зоопаарка сабыллыан 30 мүнүүтэ иннигэр билиэти атыылаан бүтэр. Бүтэһик киһи тахсан барыар диэри үлэлиир.

5 сааһыгар диэри оҕолор уонна льготалаах дьон босхо сылдьаллар. Элбэх оҕолоохторго 50 % чэпчэтии көрүллэр, тэрээһиннээх бөлөхтөргө 15 % чэпчэтиилээх.

Смартфоннарга аналлаах босхо сыһыарыы зоопааркаҕа гид оруолун толорор, хас биирдии кыыл туһунан кэпсиир. Ону тэҥэ бу сыһыарыы зоопааркаҕа сылдьыы быраабылатын көрдөрөр.