Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Хотугу бөрө

Хотугу бөрө (нууч. полярный волк; аан дойдуга научнай аата лат. Canis lupus tundrarum) — сырдык өҥнөөх бөрөлөр көрүҥнэрэ Арктика уонна туундара сиригэр, муустаах сиртэн уратыгар барытыгар тарҕаммыт.

Хоту дойду киэҥ сиригэр, полярнай түүн усулуобуйатыгар олорор. Тыыннаах хаалаары туох түбэһэринэн аһыыр. Арктика усулуобуйатыгар олоро үөрүйэх: сылы сыллаан минус температураҕа, ыйы ыйынан күнү көрбөккө, нэдиэлэни нэдиэлэнэн аһаабакка сылдьар кыахтаах.

Кутуругун аахпакка уһуна 130-150 см. Арҕаһынан үрдүгэ 80-93 см. Ыйааһына 85 киилэҕэ диэри, тыһыларын ыйааһына арыый кыра. 7 сааһыгар диэри олорор. Уруулуу көрүҥнэрэ: европа уонна япония бөрөлөрө. Хотугу бөрөлөр сир саамай тэпсиллибэтэх, туох да олохсуйбат өттүгэр олороллор. Муус устарга салгын температурата −30 С°-тан үрдээбэт. Куруук тыаллаах буолан, тымныы, хаҕыс. Тоҥ сиргэ кылгас эрэ силистээх үүнээйи үүнэр. Маннык тыйыс усулуобуйаҕа аҕыйах эрэ кыыл кыайан тыыннаах сылдьар кыахтаах. Саамай элбэх ахсааннаах кыыллар — лемминг кутуйахтар уонна хотугу куобахтар.

Үөр бөрө тыыннаах хааларыгар оннооҕор бөдөҥ булт наада, холобура, овцебыктар уонна хотугу табалар. Ас көрдөөн бөрө үөрэ 2000 км² иэннээх сири кэрийиэн сөп. Бөрө популяцията тарҕанан сылдьар сирэ дьыл кэминэн уларыйар — тутан сиир, аһылыктанар кыыллара мэччийэр сирдэрин уларыталларыттан тутулуктаах.

Аһылыга уонна бултуур майгыта

Арктика курдук киэҥ нэлэмэн, аһаҕас сиргэ хорҕойон бултуур уустук. Бөрөлөр овцебык үөрүн ситэ баттаан төгүрүйүөхтэрин иннигэр, анараалар бэлиэр төгүрүччү турунан, ньирэйдэрин бэйэлэрин быыстарыгар уктан, харыстаан, иннилэринэн туран, муос-туйах куйахтанан көрсөллөр. Бөрөлөр тулуйан-тэһийэн кэтэһэллэригэр эрэ тиийэллэр. Биир эмэ оҕус сылайан, төгүрүмтэни ыстаҕына, үөрү барытын кыйдаан, эккирэтэ сылдьан, ыарыһах, мөлтөх ньирэйи-ынаҕы үөрүттэн хааллара сатыыллар. Биири эмэни тутан, арҕаһыгар, атаҕар ыстанан, хааннаан бытаартахтарына, бөрө үөрэ сырсан кэлэн, бары көмөлөөн охторон сииллэр.

Ол эрэн оннук 10-тан биир эрэ бултара сатанар. Арыт бөрө уонунан күнүнэн аһаабакка сылдьар. Бултаннахтарына 10-ча киилэ эти биирдэ сиэн кэбиһэр кыахтаах. Быстах-остох аһыыр буолан, куобаҕы туттаҕына, тириилин, түүлүүн-уҥуохтуун биирдэ сиэн кэбиһиэн сөп.

Социальнай олоҕо

Хотугу бөрөлөр 7-25 төбөлөөх үөрүнэн олороллор. Үксүн биир кэргэннии үөр буолар. Төрөппүттэрэ, оҕолоро, бу иннинээҕи ыччат бөрөлөр буолаллар. Үөр биир бас-көс атыыр бөрөлөөх буолар, кини тыһыта эмиэ оннук балаһыанньалаах. Үөр атын бөрөлөрө кинилэргэ бас бэринэллэр, туспа тиһик оҥостоллор. Ол эрэн саастарын сиппит бөрөлөр бултуулларыгар, оҕолорун аһаталларыгар, иитэллэригэр бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөллөр. Үксүн 1-2 ыччат бөрө ийэлэрэ бултуу бардаҕына, бөрө оҕолорун көрө хаалаллар. Иерарахиялыы сыһыан хамсаныы, үрүү, ырдьыгынааһын арааһын хабар уустук тыллаах-өстөөх. Баһылык бөрөлөр кинилэргэ бас бэринэээччи бөрөлөртөн туох да мөккүөрэ суох истигэн буолууну ирдииллэр, онтулара бэринэллэрин билинэн, сиргэ хаптаҥныыллар, тиэрэ түһэллэр. Хаан тахсыылаах, кырыктаах охсуһуу бөрөлөргө биирдэ эмэ, олох дэҥҥэ буолар.

Улуйан, үөрдэр бэйэ-бэйэлэрин сылдьар сирдэрин биллэрэллэр, утарыта көрсө сатаабаттар, охсуһууттан куотунан биэрэллэр. Соҕотох сылдьар эдэр бөрө, үөрүттэн быстан бырах баран, атын иллэҥ сири буллаҕына, ииктээн бэлиэтиир, бэйэтин быраабын биллэрэр.

Ууһааһына

  • Атыыра төрүүр-ууһуур сааһын 3-гэр ситэр, тыһыта 2-тигэр.
  • Иирсиһэр кэмэ -кулун тутар.
  • Уулаах сылдьара: 61-63 күн.
  • Оҕотун ахсаана — 1-5.

Күһүнүгэр, кыһыныгар үөрэ оннун уларыттаҕына, тыһы бөрө туспа баран, сири хаһан биитэр хайа хаспаҕар, биитэр урукку уйаламмыт сиригэр булан төрүүр. Оҕолоро хараҕа суох, кулгаахтара бүөлэнэн төрүүллэр. Бастакы ыйдарга ийэлэриттэн эрэ тутулуктаналлар. Бу тухары оҕолоро уонна тыһыта бөҕөргүөхтэригэр диэри атыыр бөрө ас аҕалан аһатар. Биир ыйдарыттан аҕалара кулгуйбут этин кыралаан аһыыр буолаллар. Астаах сиргэ сырыттахтарына, булт элбэх, тиийэр буоллаҕына эдэр бөрөлөр сайын саҕаланыаҕыттан үөргэ киирэллэр, тэҥҥэ сылдьыһар буолаллар.

Кэрэхсэбиллээх түгэннэр

Чинчийээччилэр этэллэринэн, хотугу бөрө дьиэтийбит олохтоох (абориген) самоед боруода ыт өбүгэтэ буолар[1].

Хотугу бөрөнү Орто дойду зоопааркатыгар ситиһиилээхтик иитэллэр.

Нумизматика

2020 сыллаахха атырдьах ыйын 4 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Киин Баана атыыга өйдөбүнньүк үрүҥ көмүс (3, 25, 100 солк. тэҥнээх) уонна кыһыл көмүс (50, 100, 10000 солк. тэҥнээх) «Хотугу бөрө» манньыаттары «Эйгэбитин харыстыахха» сиэрийэнэн таһаарбыта[2].

Хотугу бөрө Арассыыйа Баанын 2020 сыллааҕы 3 солк. номиналлаах үрүҥ көмүс өйдөбүнньүк манньыатыгар

Быһаарыылар

  1. ↑ Sarah de Monchy, Pieter Keijzer. On the preservation of a cultural heritage (англ.). https://www.jagdwindhund.com. R-PADS Newsletter (2004). Сигэнии күнэ: 1 Атырдьах ыйын 2025.
  2. ↑ Полярный волк. Сигэнии күнэ: 1 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 5 Атырдьах ыйын 2021 года.

Литэрэтиирэ

  • В мире природы. — Интернейшн Мастерс Паблишерс, 2002. — ISBN 5-902585-02-3

Категориялар