Саха мифологията
Саха мифологията илиҥҥилии-хоту олохтоох түүр норуотун — сахалар аан дойду туһунан өйдөбүллэрин көрдөрөр. Ойууннааһын идиэйэлэрэ, үс дойду, дойдулар икки ардынааҕы эйгэ туһунан өйдөбүл баар.
Аллаараа дойду олохтоохторун абааһылар диэн ааттыыллар, аар баһылыктара Улуу тойон Уот Уһутаакы. Абааһылар дьоҥҥо кутталлаах, куһаҕаны оҥорор кыахтаахтар.
Үөһээ дойду олохтоохторо айыылар киһиэхэ үтүө сыһыаннаахтар, өбүгэлэри кытта ситимнээхтэр. Айыылар сүрүн тойонноро Үрүҥ Аар Айыы Тойон, кини инитэ — Дьөһөгөй Тойон. Айыылар уонна абааһылар үксүн өстөһөллөр, ол туһунан Сүгэ Тойон уобараһа баара көрдөрөр. Ону тэҥэ, орто дойду айылҕата араас иччилээх, сүллүүкүннээх. Кинилэри кытта ойууннар эрэ сибээстэһэр кыахтаахтар. Дойдулар икки ардыгар айанныырга Аал Луук Мас көмөлөһөр.
Айыылар
Үрүҥ Аар тойон (Үрүҥ Тойон Айыы) — аан дойдуну айааччы, атын айыылары, абааһылары, иччилэри, дьону, хамсыыр-харамайы, оту-маһы бартытын айбыт. Халлаан уонна айыы тойоно. Тохсус халлааҥҥа, киһиэхэ кэпсэммэт кэрэ дойдуга, кыһын буолбат, куба кынатын курдук маҥан от үүнэр сиригэр олорор. Үрүҥ сылгы эбэтэр хотой дьүһүннэнэн көстөр.
Дьөhөгөй Тойон (Kүрүө Дьөhөгөй Тойон, Дьөhөгөй Айыы, Күн Дьөhөгөй, Уордаах Дьөhөгөй) — сылгы таҥарата. Үһүс халлааҥҥа олорор. Дьоҥҥо сылгы-сүөһүнү анаан ыытар, ол эрэн кыыһырдаҕына, төттөрү былдьыан сөп. Дьоҥҥо үлэлииргэ, хаһаайыстыбаланарга көмөлөһөр. Киһиэхэ күүһү, дьоҕуру, мастаарыстыбаны биэрэр. Айыы убайдартан улаханнара.
Иhэгэй Иэйэхсит — дьоҥҥо иитэр сүөһүнү бэрсэр айыы.
Хомпоруун Хотой Айыы (Хомпоруун Хотой Айыы, Сүҥ Хаан, Сүҥкэн Эрэли) — көтөр таҥарата. Хара хотой буолан көстөр. Хотойдор аҕалара, хотойу өлөрбүт киһини кырыыр. Дьоҥҥо ууһуур дьылҕаны биэрэр, үксүн кыыс оҕону, хара дьаҕыл өҥнөөх сүөһүнү бэрсэр.
Сүгэ Тойон (Аан Дьааhын, Дьаа Буурай, Орой Буурай, Буурай Дохсун, Уордаах Дьаhыбыл, Сүҥ Дьааhын, Сүрдээх Кэлтээх Сүгэ Буурай Тойон) — этиҥ уонна чаҕылҕан таҥарата. Ардыгар Айыы тойон үһүс сүрүн айыытынан ааттыыллар. Этиҥ — Сүгэ Тойон атын туйаҕын тыаһа, оттон чаҕылҕан — кини куһаҕан күүстэри кытта охсуһар сүгэтэ. Маны таһынан кини сүөһү төрүөҕүн араҥаччылыыр, дьоҥҥо оҕо, сылгы, ньирэй ыытар.
Айыыһыт — илин халлааҥҥа олорор таҥара, үрүҥ сырдыгынан сыдьаайан, баай таҥастаах сааһырбыт дьахтар эбэтэр биэ буолан түһэр. Дьахтар төрүүрүн саҕана көстөр, этэҥҥэ оҕолоноругар көмөлөһөр, саҥа төрөөбүт оҕону арчылыыр, алгыыр уонна төрөөбүтүн үһүс күнүгэр алгыһынан арыаллатан, сиэри-туому тутуһуннаран, атаартаран барар.
Киһи Айыыһыта күн тахсар өттүгэр, илин диэки баар буолар. Сылгы-сүөһү Айыыһыта кыһыҥҥы күн тахсар өттүгэр, сүөһү Айыыһыта сир анныгар баар. Атын кыыллар эмиэ Айыыһыттаахтар.
Иэйэхсит Илин халлааҥҥа олохтоох. Дьоҥҥо сайаҕас майгылаах, үтүөнү, үөрүүнү бэлэхтиир. Сиргэ, орто дойдуга ыам ыйыгар түһэр. Кини кэллэҕинэ, айылҕа уһуктар, от-мас көҕөрөр, сайын саҕаланар. Дьоҥҥо сырдык аптаах сыдьаайынан көмөлөһөр, сүөһү төрүөҕүн араҥаччылыыр. Кир-хоҕу сөбүлээбэт.
Одун Хаан — ахсыс халлааҥҥа олорор таҥара. Сиргэ, орто дойдуга олунньуга түһэр. Айааччы, саҥаны түстээччи. Дьиэ туттарга, саҥаны-сонуну айарга көмөлөһөр. Дьылҕа ыйааҕын айсар.
Дьылҕа Хаан — дьылҕаны айсар үс таҥараттан биирдэстэрэ. Дьон дьылҕатын ыйааҕын арыйан биэрэр.
Чыҥыс Хаан — сэттис халлааҥҥа олорор дьылҕа таҥарата. Сиргэ ахсынньыга түһэр уонна олунньуга диэри сир-дойдуну бас билэр. Темучин Чингисхан аатын кытта маарыннаһар.
Билгэ Хаан — сэттис халлааҥҥа олорор билиини тосхойор айыы. Кини, Таҥха Хааны уонна Дьылҕа Хааны кытта, Билии айыыларыгар киирсэр. Билии айыылара киһи этин-сиинин арыйаллар, хараҕын аһаллар, билэр-көрөр дьоҕурун уһугуннараллар.
Уйгулаан Хаан — таптал таҥарата. Сүрэхтэри холбуур.
Улуу Тойон — ойууннары, удаҕаттары араҥаччылыыр. Суор аҕата. Ыарыыны-дьаҥы айар, ыытар.
Сигэлэр
- Якутская мифология и шаманы. Сигэнии күнэ: 8 От ыйын 2025. Архивировано 10 Бэс ыйын 2015 года.
- Персонажи якутской мифологии. Сигэнии күнэ: 8 От ыйын 2025. Архивировано 20 Атырдьах ыйын 2014 года.
- Лягушка: якутская мифология. Сигэнии күнэ: 8 От ыйын 2025. Архивировано 31 От ыйын 2014 года.