Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Чингисхаан

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга
Learning.svg

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Arrow-Right.png
Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга

Чингисхаан (монг. Чингис хаан, төрөөбүтүгэр аата — Тэмуджин, Темучин, Темучжин быһа холуйан 1162 сыл ыам ыйын 31 күнэ, Делюн-Болдок[d], Бүтүн монгуоллар судаарыстыбалара[d] — 1227 сыл атырдьах ыйын 18 күнэ эбэтэр 1227 сыл атырдьах ыйын 25 күнэ, Иньчуань[d], Си Ся[d])[1] — Улуу истиэп монгуол уонна түүр омуктарын холбообут Монгуол импиэрийэтин төрүттээччитэ уонна бастакы салайааччыта. Хотугу Кытайга, Орто Азияҕа, Чугас Илиҥҥэ (сүрүннээн билиҥҥи Иран сирэ-уота) сэриилэһэр похуоттары салайбыта, кини полководецтара Кавказка, Илиҥҥи Европаҕа уонна Волга Булгариятыгар тахсыбыттара[2].

Байыаннай ситиһиилэрэ Чингисхааны бары кэм саамай биллэр полководеһынан аатырдыбыттара. Кини салайар былааһын сыанабыла арааһын үрдүнэн, ЮНЕСКО Чингисхааны «тыһыынча сыл киһитинэн» ааттаабыта[3].

Олоҕун олуктара

Оҕо эрдэҕинээҕитэ уонна эдэр сааһа

Делюн-Болдок диэн сиргэ[4] Онон өрүс кытылыгар төрөөбүт. Төрөөбүт сыла чопчу биллибэт эрээри, чинчийээччилэр ордук 1155 сылы билинэллэр. Чингисхаан аҕата — Эсүхэй-боотур монгуол баай ууһун Борджигиннэртэн төрүттээх. Ийэтин — Оэлуну Олхонут ууһуттан меркиттэри кытта сэриилэһии кэмигэр Эсүхэй уоран аҕалбыт. Үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, оҕо төрүүгэр сутуругар өһөх хааны туппутунан төрөөбүт, ол аата кэлин уһулуччу дьылҕалаах киһи буолуохтаах диэн эбит[1].

Эсүхэй уола төрүөн иннинэ татаардарга саба түһүүттэн төннүбүт, икки үтүө төрүттээх киһини билиэн ылан кэлбит, олортон улахааннара Тэмудьин диэн ааттаах эбит. Монгуол сиэринэн оҕоҕо аан маҥнай харах далыгар түбэспит киһи аатын биэрэллэр. Ол курдук оҕо төрөппүттэрин хараҕар түбэспит татаар киһи аатын ылбыт[5]. Тоҕус сааһыгар Тэмудьиҥҥа кэргэн буларга соруммуттар. Айанын кэмигэр Эсүхэй доҕорун Дэй-Сечены көрсөн кини уон саастаах кыыһын Бөртөнү кийиит гыныах буолан сөбүлэспит[6]. Кыыс сөбүлэһэн, кэргэн кэпсэппиттэр. Тэмудьин Дей-Сеченнаахха күтүөт буолан олоро хаалбыт, оттон Эсүхэй дойдутугар төннүбүт[7].

Суолун ортотугар Эсүхэй-боотур татаардарга тохтообут, онно кинини дьааты сиэтэн сүһүрдүбүттэр[6]. Дойдутугар төннөн кэлэн, өлөн эрэрин билэн аҕата Тэмудьины ыҥыттаран ылбыт. Аҕата өлбүтүн кэннэ аймахтара, монгуоллар өлбүт аймахтарын кэргэттэрин харайар үгэстэрин кэһэн, хаан икки огдооботун, оҕолорун быраҕан барбыттар. Сүөһүтэ суох хаалан, Эсүхэй хаан дьоно сүрдээх күчүмэҕэй, кытаанах кыһыны туораабыттар[8].

Аас-туор олоххо олорбуттар. Уолаттар ас туһуттан элбэхтэ иирсэр буолбуттар. Ордук үгүстүк Тэмудьин Бэгтэр диэн улахан убайын, аҕатын иккис ойоҕуттан уолун кытта тапсыбат буолбут. Убайдара бырааттарын Тэмудьин уонна Хасар бултарын былдьаан сиириттэн сылтаан өлөрөргө куомуннаспыттар[9].

Хаан-уруу аймаҕы өлөрүү кытаанах буруй-сэмэ. Эсүхэй сирин-уотун бас билбит Таргутай-Кирилтух, Тэмудьины билиэн ылан, мас холуодаҕа хам кэлгийэн кэбиспит. Ол эрэн уол Сорган-Шир диэн хамначчыт көмөтүнэн куоппут. Тэмудьин дьонугар төннөн тиийэн, атын сиргэ көспүттэр[10].

Улаатан баран, кини Бөртөтүн дьонугар төннөн тиийэн кыыһын кэргэн ылбыт. Бөртө Тэмудьин бастакы кэргэнэ буолбута. Аҕа кынна Дэй-Сечен хаан дьылҕатыгар быһаарыылаах оруолу оонньообут мааны киис саҕынньах бээхтээбит[11].

Уруутун кэнниттэн Тэмудьин истиэп саамай күүстээх баһылыгар, кереиттар аҕа тойонноругар Тоорил-хааҥҥа тиийэр. Киис саҕынньаҕын бэлэх уунан, аҕата кинилиин доҕордууларын санатар. Эсүхэй-боотур уонна Тоорил-хаан ини-биилэһэр үгэһинэн ситимнээхтэр эбит. Ол үгэс быһыытынан Тоорил-хаан ааттаммыт инитин уолугар көмөлөһүөхтээх эбит. Тоорил-хаан өйөбүлүнэн Тэмудьин бастакы сэрииһиттэрин мунньубут[5].

Истиэпкэ былааһы бас билии туһугар охсуһуу

Тэмудьин бастакы боччумнаах утарсааччыларынан аҕатын өстөөхтөрө — меркиттэр этилэр. Түһүлгэлээн олорор сирдэригэр саба түспүттэр уонна Бөртөнү уоран барбыттарын Тоорил-хаан уонна доҕорун Дьамуха көмөлөрүнэн Тэмудьин бастакы кыргыһыытыгар кинилэри урусхаллаабыт[12].

Бу кыайыыларын кэнниттэн Дьамуха уонна Тэмудьин ини-биилэһэр үгэһинэн ини-биилэрбит диэн ааттаммыттар. Төһө эмэ кэм устата биир орданан көһө сылдьыбыттар, ол эрэн кэлин арахсыбыттар. Нукердар сорохторо Тэмудьиҥҥа, ордук сиэрдээх баһылыкка диэн, хаалбыттар. 1184 сыллаахха Тэмудьин, үс түмэн ахсааннаах сэрииһиттээх бастакы улууһун (30 000 киһи) тэриммит[13].

Дьамуха, өс тутан, ааттаммыт инитин кытта харсыһар төрүөтү көрдүүр буолбут. Аһаҕас өстөһүү саҕаланыытынан Дьамуха быраата Тайчар өлүүтэ буолбута. Тэмудьин дьоно кинини сылгы үөрүн уоран үүрэ сырыттаҕына өлөрбүттэр. Урукку доҕоттор ыккардыларыгар кыргыһыы Гуленг хайаларын аттыгар буолбута, бу кыргыһыыга Тэмудьин бастакы бөдөҥ хотторуута буолбут[14].

Тэмудьин Тоорил-хаан кыргыһыылаах айаннарыгар үгүстүк кыттыһар эбит. 1196 сыллаахха цзинь сэриилэрин кытта холбоһоннор, татаардарга саба түспүттэр. Кыайан-хотон, татар ордатын үлтүрүппүт өҥөлөрүн иһин монгуол баһылыктара чжурчжэннэртэн үрдүк сололорго тиксибиттэр. Тэмудьин Дьаутхури буолбут (байыаннай хамыһаар), оттон Тоорил — «Ван» (кинээс), онтон ыла кереиттэр тойоннорун Ван-хаан диэн ааттаабыттар.

Наймааннары, тайджиуттары уонна меркиттэри кытта элбэх сэриилэһиигэ күүстээх аармыйа ирдэнэрэ, онон Тэмудьин Ван-хааны кытта эрэ буолбакка, оннооҕор өстөөҕүн Дьамухааны кытта холбоһоро. Биир маннык айаҥҥа Тэмудьин Ван-хаан олоҕун быыһаабыта, ол иһин кереит бэйэтин улууһун киниэхэ кэриэс анаабыта[12].

1200 сылтан былаас иһин охсуһуу сытыырхайар. Сүрүн утарсааччыларынан истиэп омуктара гурхаанынан биллэрбит тойонноро Дьамуха уонна Тэмудьин буолаллар. Саамай улахаан сэриилээх Ван-хаан арыт биирин өттүгэр, арыт атынын өттүгэр буолара. Тэмудьин сыыйа бу киирсиигэ кыайыыны ситиспитэ. Ван-хааны наймааннар өлөрбүттэрэ, онтон сэриитин Тэмудьин үлтүрүппүтэ. Кыайыы кэнниттэн аармыйа Дьамуха холбоспут наймааннарын батыһан барбыта. Найман ордуута эмиэ кыайтарбыта, арай Кучлук — найман хаанын уола уонна кыргыһыы иннинэ күрээбит Дьамуха эрэ быыһаммыта[15].

Табыллыбыт сэриилээх айаннар кэнниттэн монгуоллар улахан аҥаардара Тэмудьин улууһугар холбоспуттар, нукердар эмиэ саҥа тойонунан билиммиттэрэ, тойотторун Дьамухааны тыллаан биэрбиттэрэ. Тэмудьин ааттаммыт быраатын бырастыы гыныан баҕарбыта да, кини өлөрүн ордорбута[5].

Монгуоллар холбоһулара уонна Улуу Яса

1206 сыл сааһыгар Онон өрүс төрдүгэр Тэмудьин Улуу хаан диэн биллэриллибитэ уонна Чингис диэн ааты ылынан хаҕан диэн солону ылбыта. Монгуол биистэрэ Чингисхаан былааһынан биир судаарыстыбаҕа — Еке Монгол улууһугар холбоспуттара[16].

Судаарыстыбаны тэрийии уопсай быраап нуормаларын, сокуоннарын оҥорууну ирдиирэ. Монгуоллар төрүт үгэстэрин саҥа сокуоннар хомуурдара — уопсастыба олоҕун бары кэриэтэ эйгэтин сүрүннүүр Чингисхаан Улуу Ясата солбуйбута[17].

Салалтаны уларыта тутуу нэһилиэнньэни уонунан, сүүһүнэн, тыһыынчанан, ону тэҥэ түмэннэргэ (10 000) үллэрбитэ, аҕа ууһунан бөлөхтөһүүнү буккуйбута. Улахан эр дьон бары сэрииһитинэн ааҕыллара. Онон Чингисхаан сэриитин ахсаана 95 000 киһиэхэ тиийбитэ[18].

Чингисхаан өссө биир ситиһиитинэн сурук-бичик дьыалатын тэрийии буолбута. Суруктаах-бичиктээх норуотунан наймааннарга сулууспалыыр уйгуурдар этилэр. Ордуу урусхалламмытын кэннэ Чингисхаан диэки көспүттэрэ уонна кини импиэрийэтин бастакы чунуобунньуктара буолбуттара. Монгуол баай өттө уйгуур суругар үөрэнэр буолбут. Монголияҕа урукку монгуол суруга, былыргы уйгур алпабыытын майгыннатыыта өр туттуллубута[19].

Тангут саарыстыбатыгар уонна Хотугу Кытайга похуоттар

undefined

Монгуоллары түмэн, Чингисхаан илин ыалларын, бастатантуран Тангут судаарыстыбатын (Си-Ся) уонна Цзинь Импиэрийэтин (Хотугу Кытай) бас билэргэ санаммыт[20].

Монгуоллар сэриилээбиттэригэр бастакынан тангуттар охтубуттара. 1207 сыллаахха Чингисхаан Си-Сяҕа саба түспүтэ, өстөөх сэриитин үлтүрүппүтэ уонна 1208 сыллаахха баһылыктара баар Джун-си (Линцзинь) куоратыгар тиийбитэ. Монгуоллар тангуттары кытта эйэ дуогабарын түһэрсэн, кыраныыссаларын көмүскэммиттэрэ. Чингисхаан иннигэр Хотугу Кытайы баһылааһын кэскилэ аһыллыбыта[21].

1213 сыллаахха Чингисхаан чжурчжэннэр Цзинь импиэрийэлэригэр киирбит. Кириэппэстэри төгүрүйэр уопуттаах сэриилэрэ киин провинциялары былдьаан, дойду иһигэр түргэнник сыҕарыйан барбыттар[22].

Улуу Кытай истиэнэтин устун сирдэри ылан, 1213 сыл күһүнүгэр Чингисхаан сэриини үс аармыйаҕа үллэрэн Цзинь импиэрийэтин араас уһугар ыыппыта. Соҕуруу диэки Дьучи хаан уолаттара, Чагатай уонна Үгэдэй барбыттара. Илин диэки Чингисхаан бырааттара баһылыктаах сэрииһиттэр барбыттар. Полководец бэйэтэ сүрүн аармыйатын кытта соҕуруулуу-илин диэки айаннаабыт[12].

1214 сыллаахха аармыйа Пекин таһыгар холбоһор. Бөҕөргөтүллүбүт киин куораты ылыы ыарахан этэ, онон Чингисхаан Ваньянь Сюнь диэн императоры кытта эйэлэһиини ордорбута. Дуогабары хаан уонна император биир кыыһын уруута бигэргэппитэ. Цзинь баһылыга сойууска сөбүлэспитэ, монгуоллар истиэпкэ төттөрү төннүбүттэрэ[12].

Эйэ өр уһаабатаҕа, монголлар Улуу Кытай истиэнэтин ааһа барбыттарын кэннэ, император урусхалламмыт кириэппэстэри чөлүгэр түһэрэргэ уонна саҥалары тутарга бирикээстээбитэ. Император двора Пекинтан кыраныыссаттан тэйиччи Кайфыҥҥа көспүт. Ону Чингисхаан саҥа сэриигэ бэлэмнэнии курдук ылыммыта. Монгуоллар төннөн саҥа байыаннай хампаанньаны саҕалаабыттара. Хотугу Кытайы бүтэһиктээхтик баһылааһын Угэдэйгэ 1235 сыллаахха буолбута[12].

Орто Азияҕа уонна Арҕаа похуоттар

Чингисхаан стратегиятын биир үгэһинэн өстөөхтөрү тыыннаах хаалларбат буолуу этэ. Истиэпкэ былаас иһин охсуһуу саҕаттан, хаан биир эрэ өстөөҕө — Кучлук тыыннаах хаалбыт. Наймаан ордуута урусхалламмытын кэннэ, кини Семиречьеҕа тиийэн былааһы былдьыыр кыахтаммыта.

undefined

1218 сыллаахха Кучлугу утары охсуһууга икки түмэни ыыппыттар. Наймааннар былаастарын сөбүлээбэтэх олохтоох нэһилиэнньэ монгуоллар диэки маассабайдык көһөн испитэ. Кучлук сэриитин үлтүрүппүттэрэ, бэйэтэ куоппутун, сотору кэминэн булан өлөрбүттэр. Семиречьены сэриилээн ылыы Чингисхаан импиэрийэтин кыраныыссатын Хорезмҥа чугаһаппыта[23].

Ыаллыы дойдуга саба түһэргэ формальнай биричиинэнэн, кыраныысса таһыгар монгуол посольствотын уонна атыы-эргиэн караванын өлөрбүттэрэ буолбута. 1219 сыл күһүнүгэр Чингисхаан сэриитэ Мавераннахрга киирэр[24].

Ахсаан өттүнэн төһө да баһыйбытын иһин, «аһаҕас хонууга» сэриилэһэр хорезмшах Мухаммедка табыгаһа суох этэ, онон норуотун көмүскэлэ суох хаалларан, дойду түгэҕэр куоппута. Куораттары биир-биир ылаллара, утарылаһар олохтоохтору олус кырыктаахтык дьаһайаллара. Байыаннай хампаанньа 1223 сылга диэри уһаабыта[25].

Монгуоллар сэриилэһиилэрин кэнниттэн хорезмшах бас билэр сибэккинэн чэлгийэр оазистара кумах куйаарга кубулуйбуттара. Сири нүөлсүтэр тиһиктэргэ улахан хоромньу оҥоһуллубута, сири оҥоруу сайдыылаах үлэтэ мөлтөөбүтэ. Култуура уонна билим кииннэрэ урусхаламмыттара[25].

Мухаммед хотторон дойдутуттан күрээбитин, Чингисхаан Дьэбэ уонна Субэдэй полководецтара эккирэппиттэрэ. Хорезмшах Каспий байҕалыгар баар арыыга саспыта уонна онно сотору өлбүтэ. Ол гынан баран монгуол түмэннэрэ истиэптэригэр төттөрү эргийбэтэхтэрэ, салгыы айаннаабыттара[26].

Аармыйа Хотугу Ираан ортотунан ааспыта, аара куораттары сэриилээн ыла-ыла уонна түһээн хомуйа-хомуйа Соҕуруу Кавкаһы сэриилээн ылбыта. Дербент аартыгын ааһан Дьэбэ Уонна Субэдэй сэриилэрэ Хотугу Кавказка тахсан алааннары, половецтары урусхаллаабыттара.

1223 сыл сааһыгар монгуоллар Калкаҕа нуучча кинээстэрин кытта кыргыспыттара. Кыайыы кэнниттэн монгуол түмэннэрэ илин диэки барбыттара. Төннөн иһэн аармыйа Волга Булгариятыттан хотторбута. Түмэн тобохторо 1224 сыллаахха Орто Азияҕа төннүбүттэрэ[27].

Өлүүтэ уонна көмүллүүтэ  

Хорезмтан төннөн кэлэн, Чингисхаан Азия саамай күүстээх баһылыга буолбута. Улахаан империяны салайыы элбэх күүһү-сыраны эрэйэрэ. 1226 сыллаахха Цзинь импиэрийэтин кытта сыһыан хат сытыырхайбыта. Улуу хаан сэриитин кыраныыссаҕа таһаарбыта. Айанын кэмигэр, кыһын тойон атыттан сууллан, доруобуйата мөлтөөбүт. Чугас дьоно кинини ставкаҕа төттөрү бар дии сатаабыттарын, аккаастаан кэбиспит[22].

Саас туруга тупсан, хаан бохуоту салҕаан, сэриилэрин бэйэтинэн салайбыта. Монгуоллар Тангут саарыстыбатын киин куоратын төгүрүктээбиттэр. 1227 сыл сайыныгар куйаас күннэргэ хорҕойо түһээри Чингисхаан илин Ганьсу хайаларыгар барбыт. Онно өлбүт. Өлбүт күнэ атырдьах ыйын 18 эбэтэр 25 күнэ[22].

Улуу монгуолу тиһэх суолугар атаарар айан Ганьсу куоракка саҕаламмыта уонна ытык Хэнтей хайаларын аттыгар бүппүтэ. Көмүллүөхтээх сирин Чингисхаан бэйэтэ талбыта. Хаһан эрэ Бурхаан-Халдун хайаларын аттынан ааһан иһэн, ойуурдарыгар хаста да саһан быыһаммытын санаан, тойон бу хайа эниэтигэр көмөөрүҥ диэн кэриэһин эппит. Көмүллүбүт сиригэр сылдьар бобуллубут, онон кэм-кэрдии ааспытын кэннэ уҥуоҕа хаанна кистэммитэ умнуллан хаалбыт[5].

Чингисхаан личноһа

Чингисхаан тас көрүҥүн, майгытын туһунан сибидиэнньэлэри орто үйэтээҕи источниктартан ылыахха сөп. Улуу хаан сэрииһитинэн аатырбыта, онон XIII үйэтээҕи азия хронистара кинини үгүстүк ахтыбыттара.

Ордук суолталаах айымньылар — Монгуоллар кистэлэҥ номохторо, мусульман уонна кытай историктарын, Чингисхаан үөлээннээхтэрин үлэлэрэ уонна Персия айанньыта Рашид ад-Дин кинигэтэ[28].

Кытай посола Чжау Хун биир кинигэтигэр, Чингисхаан тас көрүҥүн ойуулааһын суруллубут: «Татаар баһылыга Тэмоджин туһунан эттэххэ, кини үрдүк уонна сүдү бөдөҥ уҥуохтаах, кэтит сүүстээх, уһун бытыктаах. Модун санаалаах, кырыктаах сэрииһит майгылаах»[29].

Рашид ад-Дин бэлиэтииринэн, Чингисхаан бары чугас аймахтарын курдук кугас баттахтаах, сырдык харахтаах эбит[1].

Чингисхаан майгытын ойуулааһыннара аралддьыһаллар. Монгуолларга уонна Киин Азия сорох атын омуктарыгар, Чингисхаан национальнай дьоруой буолар. Кинилэр хаан муудараһын, кини дэлэгэйин, боростуой норуот туһугар кыһамньытын уруйдууллар[12].

Ол гынан баран, Чингисхаан өссө кырыктаах сэрииһит, өстөөхтөргө тыйыс сыһыаннаах, иэстэбили судаарыстыбаннай бэлиитикэ рангатыгар тиийэ үрдэппит киһи быһыытынан биллэр. Улуу хаан мындыр өйдөөх, албас, сэрэх ыраахтааҕы, бэйэтин үйэтин типичнэй бэрэстэбиитэлэ этэ[12].

Кэриэһэ уонна өйдөбүлэ

Чингисхаан ыччаттарыгар улахаан империяны хаалларбыта, хаан утумнааччылара ол кыраныыссатын өссө кэҥэппиттэрэ. Былааһы хаан уонна Бөртө оҕолорун сыдьааннара эрэ утумнууллар этэ, чингизидтар диэн ааттаналлара. Кинилэр урукку Монгуол импиэрийэтин сирдэрин 1920-с сылларга диэри салайбыттара, бүтэһик кытай импэрээтэрэ Чингисхаан сыдьаана этэ. Чингизидтар төрүччүтүн XX үйэҕэ диэри оҥороллоро[30].

undefined

Чингисхаан уонна кини похуодтара бүтүн Азияҕа сүдүтүк сабыдыаллаабыттара. Элбэх орто үйэтээҕи баай култууралаах дойдулар урусхалламмыттара, улахаан сир-уот истиэп хааннарын салалтатыгар көспүтэ уонна Яс сокуонунан олорбута. Иккис өттүнэн, бэйэ-бэйэлэриттэн тэйиччи сытар дойдулар биир империяҕа киирэллэрэ, илин уонна арҕаа икки ардыларыгар култуура уонна атыы-эргиэн ситимнэрин олохтуурга көмөлөһөрө.

Чингисхаан олоҕун туһунан өйдөбүл, былыргы докумуоннарга эрэ көстөр буолбатах. Аныгы култуура сүдү араҥата улуу полководецка ананар. Элбэх литературнай айымньы, киинэ, музыка уонна компьютер оонньуулара бэйэлэрин сюжеттарыгар Чингисхаан олоҕун, личноһын көрдөрөллөр.

Чингисхаан билиҥҥи Монголия култууратыгар ураты оруолу ылар. Кини национальнай валютаҕа тугрикка ойууланар, дойдуга кини аатынан ааттаммыт элбэх ааттар уонна пааматынньыктар бааллар[31].

Төрүччүтэ[32]

Оэлун
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Эсүхэй
 
Сочихэл
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Бортэ
 
Тэмуджин
(Чингисхаан)
 
Хасар
 
Хачиун
 
Тэмуге
 
Бельгутей
 
Бектер
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Джучи
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Чагатай
 
Дорегене
 
Угэдэй
 
 
Сорхахтани
 
Толуй
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Бату
 
Боракчин-хатун
 
Берке
 
Чагатаиды
 
уюк
 
Огул-Гаймыш
 
Хашин
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Сартак
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
{{{Хайду]}}}
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Улагчи
 
Феодора
 
Глеб Василькович
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Мункэ
 
Хубилай
 
Хулагу
 
Докуз-хатун
 
Ариг-Буга
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
династия Юань
 
Хулагуиды

Аатын үйэтитии

  • 1962 сыллаахха Чингисхаан төрөөбүтэ 800 сылыгар анаан Хэнтэй аймак сирин Дадал сомонугар скульптор Л.Махвал өйдөбүнньүк стелата туруоруллубута.
  • 1991 сылтан 500, 1000, 5000, 10000 уонна 20000 монгол тугриктарын сыаналаах банкноталарыгар Чингисхаан ойуута баар буолбут.
  • 2000 сыллаахха нью-йорк «Тайм» сурунаал Чингисхаан «тыһыынча сыллаах киһи» диэн биллэрбитэ.
  • 2002 сыллаахха Монголия НҮХ уурааҕынан Чингисхаан уордьана олохтоммута («Чингис хаан» одон) — дойду саҥа үрдүкү наҕараадата. Монголия демократическай партията үрдүкү партийнай наҕараадатын быһыытынан «Чингис Уордьана» (Чингисийн одон) диэн маарынныыр ааттаах уордьаннаах. Хайларга (КНР) Чингисхаан болуоссата тутуллубута.
  • 2005 сыллаахха Улан-Батор Куоракка Буянт-Уха норуоттар икки ардыларынааҕы аэропорда Чингисхаан аатынан аэропорт диэн ааттаммыта. Хайларга Чингисхаан болуоссатыгар пааматынньык туруоруллубут.
undefined
  • 2006 сыллаахха Монголия бырабыыталыстыбатын уораҕайын иннигэр киин болуоссакка Чингисхааҥҥа уонна кини икки полководеһыгар — Мухалига уонна Боорчуга пааматынньык туруоруллубута[33].
  • 2008 сыллаахха Улан-Батор норуоттар ыккардыларынааҕы аэропорт аттынааҕы массыына суолларын быһа охсуһуутугар пааматынньык туруоруллубута[34]. Цонжин-Болдог сиргэ Туве аймакка Чингисхаан аттаах статуята тутуллан бүппүтэ.
  • 2011 сыллаахха Монголияҕа «Чингис Эйрвейс» авиакомпания олохтоммута.
  • 2012 сыллаахха Лондоҥҥа Россия скульптора Д. Б. Намдаков оҥорбут Чингисхаан аттаах статуята туруоруллубута.
  • Чингисхаан төрөөбүт күнүнэн Монголияҕа бастакы кыһыҥҥы ый бастакы күнэ (2012 сыллаахха сэтинньи 14 күнүгэр) официальнайдык биллэриллибитэ, судаарыстыбаннай бырааһынньык уонна өрөбүл — Монголия киэн туттар күнэ буолбута. Бырааһынньык барылыгар киин куорат киин болуоссатыгар кини статуятын чиэстээһин сиэрэ-туома киирэр.
  • 2013 сыллаахха Чингисхаан аата Монголия киин куоратын сүрүн болуоссатыгар иҥэриллибитэ. Быһаарыы 2016 сыллаахха көтүрүллүбүтэ[35].
  • 2019 сыллаахха Привольнай (Калмыкия) бөһүөлэккэ Чингисхаҥҥа анаммыт скульптура композицията туруоруллубута[36].
  • 2022 сыллаахха Чингисхаан 860 сылын чиэстээн Монголия киин куоратыгар, Улан-Баторга номоххо киирбит салайааччыга анаммыт «Чингисхаан» түмэлэ аһыллыбыта[37].

Чингисхаан ойуулаах геоглиф, Улан-Батор, 2006 с
Чингисхаан мавзолейыгар Чингисхаан статуята
Цонжин-Болдокка Чингисхаан статуята
Хух-Хотоҕа Чингисхаан статуята
Хулун-Буирга Чингисхаан монумена
Дадалга Чингисхаан монумена
Лондоҥҥа Чингисхаан статуята, ааптар — Даши Намдаков

Ускуустубаҕа уобараһа

Литератураҕа

  • «Молодой богатырь Тэмуджин» (монг. Баатар хөвгүүн Тэмүүжин) — С. Буяннэмэх пьесата (1927);
  • «Белое облако Чингизхан» — Чингиз Айтматов «И дольше века длится день» арамааныгар киирбит кэпсээн;
  • «Райсуд» — О. Э. Хафизов гротескнай-фантастическай кэпсээнэ. Знамя, 2016, № 12;
  • «Жестокий век» — И. К. Калашников историческай арамаана (1978);
  • «Чингиз-хан» — В. Г. Ян трилогиятын бастакы арамаана (1939);
  • «Чыҥыс хаан ыйааҕынан» — саха суруйааччытын Н. А. Лугинов трилогията (1997—2005);
  • «Чингисхан» — С. Ю. Волков трилогията («Этногенез» бырайыак);
  • «Чингисхан бастакы нукера» уонна «Тэмудьин» — А. С. Гатапов кинигэлэрэ;
  • «Сэрии тойоно» — И. И. Петров кинигэтэ;
  • «Чингизхан» — ньиэмэс суруйааччыта Курт Давид дилогията («Чёрный Волк» (1966), «Тенгери, сын Чёрного Волка» (1968));
  • «Путь в другой конец бесконечности» — Арво Валтон;
  • «Воля неба» — Артур Лундквист историческай арамаана;
  • «Монгол» — америка суруйааччытын Тейлор Колдуэлл арамаана;
  • «Чингиз-хан» — бельгия суруйааччытын Анри Бошо драмата (1960);
  • «Повелитель вселенной» — америка суруйааччытын Памела Сарджент арамаана (1993);
  • «Завоеватель» — англия суруйааччытын Иггульден Конн пенталогията(2007—2011);
  • «Ждите, я приду» — Ю. И. Фёдоров, арассыыйа суруйааччытын арамаана
  • Чингисхаан Кэнтаро Миура «Король Волков» (King of Wolves) мангатын дьоруойа. Манга сюжетынан, Чингисхаан — 1189 сыллаахха өлөртөн быыһаммыт япония полководеца Минамото-но Ёсицунэ.

Муусукаҕа

  • «Dschinghis Khan» — тэҥ ааттаах альбому уонна ырыаны суруйбут ньиэмэс муусука бөлөҕүн аата;
  • «Genghis Khan» — британия Iron Maiden рок-группатын инструментальнай композицията (Killers альбом, 1981);
  • «Genghis Khan» — Нико, ньиэмэс төрүттээх ырыаһыт ырыата (Drama of Exile альбом, 1981);
  • «Чингис» — монголия "Нисванис"гранж-рок-группа ырыата («Нисдэг таваг альбом», 2006);
  • «Genghis Khan» — Cavalera Conspiracy америка-бразилия грув-метал бөлөҕүн ырыата;
  • «The Great Chinggis Khaan» — монголия фолк-металл The Hu бөлөҕүн ырыата.

Киинэҕэ

Уус-уран киинэлэр
  • Мануэль Конде уонна Сальвадор Лу «Чингисхан» / «Genghis Khan» (Филиппины, 1950);
  • Джордж Шерман «Золотая Орда» (АХШ, 1951);
  • Раймонд Бромли «You Are There» (телесериал, АХШ, 1954);
  • Джон Уэйн «Завоеватель» (АХШ, 1956);
  • Андре де Тот, Риккардо Фреда, Леопольдо Савона «Монголы» / «I mongoli» (Италия, 1961); «Maciste nell’inferno di Gengis Khan» (1964);
  • Генри Левин «Чингисхан» (Великобритания, ФРГ, Италия, АХШ, 1965);
  • Этторе Скола"Permette? Rocco Papaleo" (Италия, 1971);
  • Уильям Касл «Shanks» (АХШ, 1974);
  • Чжан Чэ трилогията «Сказание о героях, стреляющих в орлов» (Гонконг, 1978—1982);
  • Гел Дели «Чингисхан» (КНР, 1986);
  • Ардак Амиркулов «Гибель Отрара» (ССРС, Казахфильм, 1991);
  • Никита Михалков «Урга — территория любви» (ССРС, Франция, 1991);
  • Бэгзийн Балжинням «Под властью Вечного Синего Неба»|монг. Мөнх тэнгэрийн хүчин дор| (Монголия, 1992)
  • Кен Аннакин, Питер Даффелл «Чингисхан» (АХШ, 1992); «Чингис хан: история жизни» (2010);
  • Рассел Малкэй «Тень» / «The Shadow» (АХШ, 1994);
  • Батдоржийн Баасанджав «Равный небу Чингисхан» (1997);
  • Май Лисы, Сайфу «Чингисхан» (Кытай, 1998); «Чингисхан» (Монголия, 2000);
  • Владимир Савельев «Тайна Чингисхана» (Украина, 2002);
  • Ван Вэньцзе «Чингисхан]]» телесериал (Кытай, 2004)[38];
  • Саян Жамбалов, Эрдэни Жалцанов «Первый нукер Чингисхана» (Арассыыйа, Бурятия, 2005);
  • Эдвард Базалгетт «Чингисхан» (Монголия, 2005);
  • Булат Мансуров («Сага древних булгар», «Сага о любви дочери Чингисхаана» (2005);
  • Синъитиро Саваи «Чингисхан. Великий монгол» (АХШ, 2007);
  • Синъитиро Саваи «Чингиз-хан. На край земли и моря» (Япония-Монголия, 2007);
  • Сергей Бодров-старший «Монгол» (Казахстан-Арассыыйа-Германия, 2007);
  • Андрей Борисов «Тайна Чингис Хаана» (Арассыыйа-Монголия-АХШ, 2009);
  • Хаси Чаолу «|Чингисхан» (Китай, 2018);
  • Тимо Вуоренсола «Железное небо: Грядущая раса» (2018)
Ойуулуктар
Документальнай киинэлэр
  • Тайны древности. Варвары. Часть 2. Монголы (АХШ; 2003);
  • Genghis Khan — Rider of the Apocalypse (2004);
  • Genghis Khan — Rise Of Mongol Empire, BBC устубут киинэтэ (Великобритания; 2005). «Сокровенное сказание монголов» олоҕуран уһуллубут.

Компьютернай оонньууларга

  • Чингисхаан «Цивилизация» көмпүүтэр оонньууларын сиэрийэтигэр монгуоллар норуоттарын баһылыгын быһыытынан;
  • Чингисхаан Монгуол импиэрийэтин төрүттээччитин быһыытынан Crusader Kings 2 уонна Crusader Kings 3 оонньууларга көстөр;
  • Sega Genesis телевизионнай приставкаҕа Genghis Khan диэн оонньуу баар;
  • Чингисхаан генераллар ахсааннарыгар 1 уонна 2 Age of War оонньууларга General Mode режимигэр баар.

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Рашид ад-Дин Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семёнова. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
  2. ↑ Чингисхаан, Большая российская энциклопедия. Сигэнии күнэ: 6 Тохсунньу 2026.
  3. ↑ Основатель империи (рус.). topwar.ru. Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2025.
  4. ↑ Делюн-Болдок // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
  5. ↑ 1 2 3 4 Владимирцов Б.Я. Чингисхаан. — Берлин. Петербург. Москва.: издательство З. И. Гржебина, 1922.
  6. ↑ 1 2 Сокровенное сказание. §§ 61—69.
  7. ↑ Гузель Хуснуллина (Махортова): Чингисхан. Рожденные побеждать, snob.ru (17 От ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 8 Тохсунньу 2026.
  8. ↑ Сокровенное сказание. §§ 72-75.
  9. ↑ Сокровенное сказание. §§ 76-77.
  10. ↑ Документы->Монголия->Сокровенное сказание монголов->Публикация С. А. Козина 1941 Г.->Главы I-III. vostlit.info. Сигэнии күнэ: 8 Тохсунньу 2026.
  11. ↑ Чингисхаан и великие женщины. Сигэнии күнэ: 8 Тохсунньу 2026.
  12. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Кычанов Е. И. Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир. Чингис-хаан: личность и эпоха. — М.: Издат. фирма «Восточная литература», 1995. — 274 с. — ISBN 5-02-017390-8
  13. ↑ Владимирцов Б.Я. Чингисхаан. — Берлин. Петербург. Москва.: издательство З. И. Гржебина, 1922. — 105 с.
  14. ↑ Сокровенное сказание. §§ 128-129.
  15. ↑ Сокровенное сказание. §§ 193-194.
  16. ↑ Сокровенное сказание. §§ 123.
  17. ↑ Мухаметов Ф.Ф. "Яса" Чингисхаана и её роль в монгольской правовой системе // Вестник Челябинского государственного университета : журнал. — 2006. — № 3 (76). — С. 64—71. — ISSN 1994-2796.
  18. ↑ Железная армия Тимура. Война с Ордой (рус.). topwar.ru. Сигэнии күнэ: 8 Тохсунньу 2026.
  19. ↑ Бартольд В. В. Образование империи Чингиз-хаана. — Санкт-Петербург: Типография Императорской академии наук, 1896. — С. 117—118.
  20. ↑ Великая Си Ся, растоптанная Чингисхааном, diletant.media. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  21. ↑ Кычанов Е.И. Монголо-тангутские войны и гибель государства Си-Ся // Татаро-монголы в Азии и Европе. — С. 46—61.
  22. ↑ 1 2 3 Чулов, Дмитрий. Иго за Великой стеной: как монголы покорили Китай, но не смогли его удержать, Вокруг света. Сигэнии күнэ: 8 Тохсунньу 2026.
  23. ↑ Правила боя: как Чингисхаан смог создать непобедимую армию, Вокруг света. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  24. ↑ История Востока. — Москва: "Восточная литература" РАН, 1997.
  25. ↑ 1 2 И.П. Петрушевский. Поход монгольских войск в Среднюю Азию в 1219—1224 гг. и его последствия // Татаро-монголы в Азии и Европе. — С. 124, 126, 128.
  26. ↑ Фазлаллах Рашид-ад-Дин->Сборник летописей->Публикация 1946-1952 гг.->Том 1->Книга 2->Раздел 1. Часть 3. vostlit.info. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  27. ↑ Вернадский Г. В. Монголы и Русь I. Монгольское завоевание. spsl.nsc.ru. Сигэнии күнэ: 8 Тохсунньу 2026. Архивировано 1 Кулун тутар 2021 года.
  28. ↑ Персидские источники о монголо-татарах (рус.). topwar.ru. Сигэнии күнэ: 9 Тохсунньу 2026.
  29. ↑ Рафаэль Хакимов: «Обращаясь к Средневековью, важно не смешивать татар и монгол»(биллибэт). БИЗНЕС Online. Сигэнии күнэ: 9 Тохсунньу 2026.
  30. ↑ Чингизиды (рус.). tatarica.org. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  31. ↑ Зотов, Георгий. Выбрали себе хаана. Почему в Монголии повсюду изображения Чингисхаана. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  32. ↑ Генеалогия хана. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.
  33. ↑ Х. Улсболд «Хаалт»-тай цогцолбор хэзээ нээлттэй болох вэ. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  34. ↑ Памятник Чингисхану появился в Монголии. Взгляд (25 От ыйын 2008). Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  35. ↑ gogo.mn. Төв талбайг Чингис хааны нэрээр нэрлэхээр боллоо (англ.). web.archive.org. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  36. ↑ В Калмыкии установили первый в России памятник Чингисхаану. ТАСС (10 Алтынньы 2019). Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  37. ↑ Музейная отрасль Монголии получила «Чингисхана» (рус.). The Art Newspaper Russia (28 Сэтинньи 2022). Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  38. ↑ Историческая драма "Чингисхан"《成吉思汗》_搜狐娱乐-电视 TV-搜狐娱乐. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.

Библиографията

Источниктар
  • Чингисхан // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — 2-е изд., вновь перераб. и значит. доп. Т. 1-2. — СПб., 1907—1909.
  • Чингисхан // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
  • Ата-Мелик Джувейни Чингисхаан. История Завоевателя Мира = Genghis Khan: the history of the world conqueror / Перевод с текста Мирзы Мухаммеда Казвини на английский язык Дж. Э. Бойла, с предисловием и библиографией Д. О. Моргана. Перевод текста с английского на русский язык Е. Е. Харитоновой. — М.: «Издательский Дом МАГИСТР-ПРЕСС», 2004. — 690 с. — 2000 экз. — ISBN 5-89317-201-9
  •  Сильвен Гугенхейм Империи Средневековья: от Каролингов до Чингизидов = Sylvain Gouguenheim. Les empires médiévaux / пер. Алексей Изосимов. — М.: Альпина нон-фикшн, 2021. — 508 с. — ISBN 978-5-00139-426-6 
  • Монгольский обыденный изборник // Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. ЮАНЬ ЧАО БИ ШИ. / Перевод С. А. Козина. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1941. — Т. I.
  • Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар») / Перевод Н. Ц. Мункуева. — М.: Наука, 1975.
  • Переводы из «Юань ши» (фрагменты) // Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхаана. — М.: АСТ: ЛЮКС, 2005. — С. 432—525. — ISBN 5-17-027916-7.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
Литература
  • Бичурин И. История первых четырёх хаанов из дома Чингисова.//История монголов. — М., 2008.
  • Боржигин Г. Н. Эртний эцэг овгод хуу ураг. — М.: Монголия, 2005.
  • Владимирцов Б. Я. Общественный строй монголов. Монгольский кочевой феодализм // Владимирцов Б. Я. Работы по истории и этнографии монгольских народов. — М.: Восточная литература, 2002. — ISBN 5-02-018184-6.
  • Logo-bie.svgГорлов, Н. П.Полная история Чингис-хана, составленная из татарских летописей, и других достоверных источников. издал Николай Горлов, действительный статский советник. — Санкт-Петербург: печатано в типографии Карла Крайя, 1840.
  • Груссе Рене. Чингисхаан: Покоритель Вселенной. — М.: Молодая гвардия, 2008. (серия ЖЗЛ) — ISBN 978-5-235-03133-3.
  • Гумилёв Л. Н. В поисках вымышленного царства. — М., 1993.
  • Гумилёв Л. Н. Древняя Русь и Великая Степь. — М, 1993.
  • Д’Оссон К. От Чингисхаана до Тамерлана. — Париж, 1935;
  • Крадин Н. Н.,Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хаана. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2006. — 557 с. — 1200 экз. — ISBN 5-02-018521-3
  • Кычанов Е. И. Кешиктены Чингис-хаана (о месте гвардии в государствах кочевников) // Mongolica: К 750-летию «Сокровенного сказания». — М.: Наука. Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — С. 148—156.
  • Кычанов Е. И. Монголо-тангутские войны и гибель государства Си-Ся // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 46—61.
  • Кычанов Е. И. Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир. Чингис-хаан: личность и эпоха. — М.: Издат. фирма «Восточная литература», 1995. — 274 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-02-017390-8
  • Великий Чингис-хан. "Кара Господня" или "Человек тысячелетия"? : 16+ - Кычанов Е.И.. — 2013. — ISBN 978-5-699-68347-5
  • Мэн Джон Чингисхан. Жизнь, смерть и воскрешение / Пер. с англ. В. Артёмова. — М.: Эксмо, 2006. — 416 с. — 5000 экз. — ISBN 5-699-13936-2
  • Петрушевский. И. П. Поход монгольских войск в Среднюю Азию в 1219—1224 гг. и его последствия // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977.
  • Сандаг Ш. Образование единого монгольского государства и Чингисхан // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 23—45.
  • Скрынникова Т. Д. Харизма и власть в эпоху Чингис-хана. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1997. — 216 с. — 1000 экз. — ISBN 5-02-017987-6
  • Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-035804-0
  • Уэзерфорд, Джек Чингисхан и рождение современного мира/ Пер. с англ. Е. Лихтенштейна. — М.-Владимир: АСТ: ВКТ, 2008. — 493 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-17-048486-7, ISBN 978-5-226-00500-8, ISBN 978-5-17-031548-2, ISBN 978-5-226-00501-5
  • Хартог, Лео де Чингисхан. Завоеватель мира.. — М.: Олимп: АСТ:Астрель, 2007. — 285 с. — ISBN 978-5-17-042982-0, ISBN 978-5-7390-1901-1, ISBN 978-5-271-16485-9
  • Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ, Люкс, 2005. — 560 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-027916-7, ISBN 5-9660-0959-7 (в пер.)
  • Храпачевский Р.П. О датах жизни Чингисхана. xlegio.ru. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026.
  • Юрченко А. Г. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. // Историческая география политического мифа. Образ Чингис-хаана в мировой литературе XIII—XV вв. / А. Г. Юрченко. — СПб.: Евразия, 2006. — С. 7—22. — 640 с. — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0203-7 (в пер.)
  • Эренджен Хара-Даван Чингис-хаан как полководец и его наследие: Культурно-исторический очерк Монгольской империи XII-XIV вв.. — 2-е. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. — 196 с. — ISBN 5-7539-0191-3
  • Lane, George (2004). Genghis Khan and Mongol Rule. Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-32528-1. 
  • Weatherford, Jack (2005). Genghis Khan and the Making of the Modern World. Crown. ISBN 978-0-307-23781-1. https://books.google.com/books?id=5HCaqYbD5t0C. 

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар