Күчлүк

Наймааннар Тэмудьин сэриилэригэр хотторбуттарын кэннэ уонна Тайан хаан өлбүтүн кэннэ (1204 сыл), Күчлүк арҕаа диэки, Иртыш истиэптэригэр барбыт, онно эмиэ монгуоллартан куотан кэлбит мэркит хааннарын Тохто-бэкини кытта холбоспут. 1205 сыллаахха^[1] (эбэтэр 1208 сыллаахха)^[2] Күчлүк уонна Тохто Иртыш хочотугар монгуолларга хотторбуттара. Күчлүк өссө төгүл куоппута, бу сырыыга Сэттэ-ууга, хара-киданньар гурханнарыгар Элүй Жулхуга.

Гурхан Күчлүгү ылынан кыыһын Тафгач-хатуну биэрбитэ. Ол гынан баран, хорезмшах Мухаммед хара-киданньартан Самарканды уонна Бухараны былдьыырыгар, Кучлук гурхаҥҥа көмөлөһө кэлбэккэ, кини хааһынатын былдьаан ылан, Элүй Жулхуну бэйэтэ билиэҥҥэ ылаары гыммыта. Ол гынан баран, Баласагун аттыгар буолбут кыргыһыыга Күчлүк хотторбута. Гурхан аармыйата хааһынаны төттөрү ылбыта, ол гынан баран ыраахтааҕыга төнүннэрбэтэҕэ. Бу өрө туруу түмүгэр гурхан 1211 сыллаахха Күчлүккэ түбэспитэ. Элүй Жулхуга аата хаалбыта, ол гынан баран Күчлүк судаарыстыбыга дьиҥнээх былаастаах этэ.

1213 сыллаахха Элүй Жулху өлбүтэ уонна Күчлүк гурханынан биллэриллибитэ. Сэттэ-уу соҕотох баһылыга буолан, Күчлүк мусулман дойдулары кытта сэриини саҕалаабыта. Хаста да хорезмшах Мухаммедка посоллары ыыппыта. 1217 сыллаахха Багдад халифыттан Ахмад ан-Насиртан гурхан Күчлүккэ хорезмшах Мухаммеды утары союз оҥорор сыаллаах посольство кэлбитэ.

Күчлүк, бастаан, быһата, несторианец этэ, онтон буддийскай кэргэнин сабыдыалынан “дьикти таҥараларга сүгүрүйэр” буолбута, судаарыстыба дьонун үгүс өттүн ылар мусульманнары итэҕэллэринэн атаҕастааһыны тэрийбитэ.

Гурхан 1218 сыллаахха Алмалык куораты төгүрүйбүтэ, кини баһылыга монгуоллар былаастарын билиммитэ. Онно хоруйдаан Чингисхаан Джэбэ 20 тыһыынча киһилээх аармыйатын Күчлүгү утары ыыппыта. Хара-кидань судаарыстыбатыгар киирэн баран, Джэбэ итэҕэл көҥүлүн биллэрбитэ, онтон мусульманнар куораттарга олохсуйбут Күчлүк сэрииһиттэрин өлөрөр буолбуттара. Гурхан куотан хаалбыта, ол гынан баран Памир хайаларыгар, Сарыкол өрүс аттыгар тутуллан, төбөтүн быһан кэбиспиттэрэ^[3].