Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Улуус

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии

Улуус[1] — монгуол уонна түүр уустук семантикалаах социальнай тиэрминэ, сүнньүнэн «норуот, ил, судаарыстыба» өйдөбүллэрин бэлиэтиир.

В. И. Даль тылдьытыгар сурулларынан, бу тыл калмыктарга уонна сибиир инородецтарыгар бөһүөлэктэри, олорор эбэтэр көһө сылдьар дьиэлэр, балаҕаннар, кибиткалар, вежалар мустууларын; башкиирдыы сэлиэнньэ, табор, кыргыстыы уонна кавказ омуктарыгар аул; стойбище, становище; батыый татаардарыгар (Кавказка бас билиилээх Көмүс Ордууларга), аул эмиэ улуус дэнэр этэ.

Устуоруйата

Орто үйэлэргэ «улус» диэн «орда»[2], «байыаннай дружина» диэн суолтаҕа туттуллара уонна бу тыллартан үөскээбит тыллары бэлиэтиирэ[3], мантан — «судаарыстыба, дойду» (монг. Монгол Улс), чуолаан удел, Монголия империятыгар — Чагатай улууһа уонна Джучи Улууһа (ордук Көмүс Орда быһыытынан биллэр) онтон да атын.

XV—XVII үйэлэргэ Казах ханствота сүрүн административнай-политическай тэриллии быһыытынан улуустары туттара. Ибн Рузбехан Исфахани этэринэн XVI үйэ саҕаланыытыгар Казах ханствота 10 улууска арахсара[4].

Бүөтүр I иннинээҕи Руська «улуус» диэн тылынан «вотчина», онтон кэлин «бөдөҥ волость» сорҕотун ааттыыллара уонна, үгэс быһыытынан, термин Нуучча Хотутугар, ол иһигэр Каргопольеҕа туттуллара[5]. Маннык улуустарга арахсыыга сүрүн төрүөтүнэн кини киинигэр часовой бырааһынньыктаах часовня баара буолара[6]. «Улуус» диэн өйдөбүл (Чурилов улууһа, Валдиев улууһа уо. д. а) XIX үйэ бүтүүтүгэр — XX үйэ саҕаланыытыгар диэри туттуллара[7].

Арассыыйа импиэрийэтигэр калмыктарга улуус хас да аймахтан турара (аҕа ууһун аата), оттон аймах хотоннарга (кэргэннэргэ) арахсара[8]. 1920—1943 сыллардаахха улуус — Калмыкия административнай единицата, оройуоҥҥа тэҥ.

Аныгы кэм

undefined

Арассыыйа бэдэрээссийэтигэр (бүр. улас, сах. улуус) диэн ааттаналлар:

Быһаарыылар

  1. ↑ Улус // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
  2. ↑ Улус // Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка.- Чудинов А. Н.. — 1910.
  3. ↑ М. Кроль. Улус // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
  4. ↑ Сарсембаев М. А. Казахское ханство как суверенное государство средневековой эпохи / ГУ «Институт законодательства Республики Казахстан». — Астана, 2015. — 342 с. — ISBN 978-601-7366-19-3
  5. ↑ А. В. Кузнецов русские топонимы Тотемского края. Сигэнии күнэ: 5 Тохсунньу 2026. Архивировано 9 Балаҕан ыйын 2016 года.
  6. ↑ Куликовский Г. И. «Общественный пир» в Каргопольском уезде// Олонецкие губернские ведомости. 1895. № 9. С. 5 ‑ 6.
  7. ↑ Старицын А. Н. Уникальный источник по истории сельских приходов Каргопольского уезда. Сигэнии күнэ: 5 Тохсунньу 2026. Архивировано 18 Атырдьах ыйын 2016 года.
  8. ↑ Аймак // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — 2-е изд., вновь перераб. и значит. доп. Т. 1-2. — СПб., 1907—1909.
  9. ↑ Закон Республики Бурятия об установлении границ, образовании и наделении статусом муниципальных образований РБ. Сигэнии күнэ: 5 Тохсунньу 2026. Архивировано 20 Тохсунньу 2015 года.
  10. ↑ Улусы (районы) Республики Саха (Якутия), Национальная библиотека РС(Я). Сигэнии күнэ: 5 Тохсунньу 2026.

Литература

  • Улус // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
  • М. Кроль. Улус // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
  • Улус // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — 2-е изд., вновь перераб. и значит. доп. Т. 1-2. — СПб., 1907—1909.
  • Территория кочующих инородцев // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — 2-е изд., вновь перераб. и значит. доп. Т. 1-2. — СПб., 1907—1909.

Категориялар