Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Монгуол импиэрийэтэ

Монгуол импиэрийэтэ (монг. Монголын эзэнт гүрэн?, ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ
ᠡᠵᠡᠨᠲᠦ
ᠭᠦᠷᠦᠨ?; Халыып:Lang-mn2; Yeke Mongɣol ulus — «Улуу Монгуол улууһа») — XIII-XIV үйэлэргэ Чингисхан уонна кини сыдьааннара сэриилээһиннэрин түмүгэр баар буола сылдьыбыт дойду, аан дойду устуоруйатыгар саамай киэҥ сирдэринэн тайаан сыппыта[1]. Кирбиилэрэ Илин Европаттан Дьоппуон байҕалыгар, уонна Новгородтан Соҕуруулуу-Илин Азияҕа диэри этэ (иэнин сабардама 24 млн км²[2][3] эбэтэр 33 млн км²[4]).

Муҥутаан сайдыбыт кэмигэр импиэрийэҕэ Киин Азия, Соҕуруу Сибиир, Илин Европа, Ближнэй Восток, Кытай уонна Тибиэт киирэллэрэ. XIII үйэ иккис аҥаарыгар импиэрийэ ыһыллыыта саҕаламмыта, 1269 сыллаахха улуустар хааннара (бары Чингисхан сыдьааннара) тус туһунан дойдулар баһылыктарын быһыытынан бэйэ бэйэлэрин билиммиттэрэ[5], (Хубулайтан уратылар, кини импиэрийэ киинин салайара). Улуу Монголия ордук бөдөҥ үлтүркэйинэн Юань импиэрийэ, Джучи улууһа (Алтан Ордуу), Хулагуидтар судаарыстыбалара (Ильханат) уонна Чагатай улууһа буолбуттара. Улуу хаан Хубилай, Юань импиэрийэ ыраахтааҕытынан буолбута (1271), киин куоратын Хаанбалыкка (Аныгы Пекин) көһөрбүтэ, уонна улуустары барытын салайара. XIV үйэ саҕалыныытыгар тутулуга суох судаарыстыбалар конфедерацияларын быһыытынан импиэрийэ сөргүтүллүбүтэ.

1368 сыллаахха Юань импиэрийэ суох буолбута[6], онон Монгуол импиэрийэтэ эмиэ тохтообута.

Быһаарыылар

  1. ↑ Stephen Pow. The Mongol Empire’s Northern Border: Re-evaluating the Surface Area of the Mongol Empire(ааҥл.) // Genius loci — Laszlovszky 60. — 2018. — ISBN 978-615-5766-19-0.
  2. ↑ Turchin P., Hall T. D., Adams J. M. East-West Orientation of Historical Empires and Modern States // Journal of World-Systems Research. — 2006. — Vol. 12 (№ 2). — P. 222.
  3. ↑ Taagepera R. Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia // International Studies Quarterly. — 1997. — Vol. 41. — P. 499.
  4. ↑ Vandepeer M. The Mongol Empire. Архивировано 27 Тохсунньу 2018 года. // Retrospect Empire. — P. 9.
  5. ↑ Почекаев Р. Ю. Правовое положение Улуса Джучи в Монгольской империи 1224—1269 гг. (рус.). — Библиотека «Центральноазиатского исторического сервера». Сигэнии күнэ: 17 Муус устар 2010. Архивировано из оригинала 8 Атырдьах ыйын 2011 года.
  6. ↑ Монгольская феодальная империя // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

Категориялар