Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Толуй

Толуй, Тулуй (монг. Тулуй?, ᠲᠥᠯᠦᠢ?, кыт. 拖雷;1186/1190 эбэтэр 1193 курдук — 1232) — Монгуол импиэрийэтин судаарыстыбыннай деятеля, сэрииһит. Чингисхаан уонна Бортэ төрдүс кыра уола. Ыраахтааҕылааһын ыккардыгар реген быһыытынан сылдьыбыта (1227—1229).

Улуу нойон (монг. Екэ-нойон; Их ноён?, ᠶᠡᠬᠡ
ᠨᠣᠶᠠᠨ?, түүр. Улуг-нойон) диэн хос ааттааҕа. 1251 сыллаахха Мункэ уола киниэхэ император аатын Ин-у хуан-ди («Албан ааттаах сэрииһит император») уонна храм аатын Жуй-цзун (кыт. 元睿宗) иҥэрбитэ. 1265 сыллаахха Толуй төрдүс уола Хубилай атын ааты иҥэрбитэ Цзин-сян хуан-ди («Үтүө көмөлөспүт император»).

Биография

undefined

Хорезм кампаниятыгар кыттыһыы

Хорезмшахтар судаарыстыбаларын сэриилээһин кэмигэр Толуй аҕатын атаарара. 1221 сыллаахха Балх ылыытын кэннэ киниэхэ Хорасаны ыларга сорудахтаабыттара. Толуй арҕаа диэки Маручакка барбыта онтон Мургабы туораан, өрүс устунан хоту Мерв өттүгэр хайыспыта.

Ол кэмҥэ куорат баһылыга туркменнар улахан бөлөхтөрүн кытта өстөөх этэ. Өрүс аттыгар баар позицияларын чинчийэн баран, монгуоллар түүн атааканы саҕалаабыттара уонна, төһө да элбэхтэрин иһин, туркменнары түҥнэрбиттэрэ. 1221 сыллаахха олунньу 25 күнүгэр монгуоллар Мервка тиийбиттэр. Толуй биэс сүүс киһилээх эркини эргийэ аттаммыта. Алта күн устата монгуоллар бөҕөргөтүүлэри холоон көрбүттэр уонна уһун төгүрүйүүнү тулуйар кыахтаахтарын булбуттар. Сэттис күнүгэр атаака саҕаламмыта. Куорат дьоно араас аантан иккитэ тахсыбыттара уонна икки түбэлтэҕэ чугуйбуттара. Сарсыныгар, куорат баһылыга туолбатах аһыныы эрэннэриитигэр итэҕэйэн, куораты туттарбыта. Олохтоохтору аһаҕас сиргэ үүрэн таһааран, кылыһынан өлөртөөбүттэрэ, 4000 уус тыыннаах хаалбыттара уонна хас да оҕо кулуттуу барбыта.

Мервтан Толуй соҕуруу-арҕаа диэки эргийэн Нишапурга чугаһаабыта. 1220 сыллаахха сэтинньигэ Тогачар этэрээтин утарылаһан, кинини өлөрбүт дьон Толуй сэриилэрин кытта утарылаһарга кэрэгэйдээбиттэрэ уонна бэринии усулуобуйатын ырытарга этии киллэрбиттэрэ. Кинилэр этиилэрэ ылыллыбатаҕа уонна 1221 сыллаахха муус устар ыйын 7 күнүгэр, сэрэдэҕэ, атаака саҕаламмыта. Субботаҕа куорат саба көтөн ылыллыбыта. Мервка курдук, олохтоохтор аһаҕас хонууга үүрүллүбүттэрэ, уонна Тогачар өлүүтүттэн иэстэһэр туһугар, «куораты акылаатыгар диэри алдьатан кэбиһиҥ, ол сири хат хорутарга; уонна онон, өһү ылар туһугар, куоскалар уонна ыттар даҕаны тыыннаах хаалбатыннар».

Гератка тиийэн, Толуй куоракка посол ыыппыта, ол гынан баран кинини малик диэн султан Джалал ад-Дин солбуйааччыта өлөрбүтэ. Кыыһырбыт Толуй атааканы саҕалаабыта, ахсыс күнүгэр малик өлбүтэ. Толуй Гераттар бэриниилээх буоллахтарына тыыннаах хаалалларын эрэннэрбит. Олохтоохтор бэриммиттэрэ уонна усулуобуйа туолбута. Туорааһын быһыытынан 12 000 Джалал ад-Дин сэрииһитэ. Гераты салайарга хорасан малигын уонна кини дьонуттан биир монгуолу анаан баран, Толуй Чингисхаанҥа төннүбүтэ.

Дьиэ кэргэнэ уонна удьуордара

Толуй улахан уонна тапталлаах кэргэнэ Джаха-Гамбу кыыһа Сорхахтани, кэрэйиит Ун-хаан ини-биитин оҕото этэ. Кинини кэрэйииттэр хотторбуттарын кэннэ (1203) Чингисхаан оҕо сааһыгар сылдьар Толуйга ойох оҥостон биэрбитэ. Сорҕахтаны Толуй түөрт уолун ийэтэ этэ — Мункэ, Хубилай, Хулагу уонна Ариг-Буга. Рашид ад-Дин кинилэри Чингисхаан уонна Бортэ түөрт уолларын кытта тэҥнээн «судаарыстыба түөрт тирэхтэрэ» диэн ааттыыр. Перс ааптара этэринэн, Толуй уопсайа уон уоллааҕа (Юань ши суруйарынан, — уон биир):

undefined
  1. Мэнгу (1208—1259) (ЮШ — Мэн-гэ = *Мункэ). Ийэтэ — Сорхахтани. 1251—1259 сс. хаан этэ.
  2. Джурика. Ийэтэ — Сарук-хатун. Эдэр өлбүтэ, оҕолоро суох этэ.
  3. Хутухту (ЮШ — Ху-ду-ду = *Хутукту). Ийэтэ — Лингкум-хатун.
  4. Кубилай (1215—1294) (ЮШ — Ху-би-ле = *Хубилай). Ийэтэ — Сорхахтани.Кытайы сэриилэн ылбыта. Юань династиятын олохтообута.
  5. (ЮШ — аата суох уол)
  6. Хулагу (1217—1265) (ЮШ — Сюй-ле-у = *Хулэгу). Ийэтэ — Сорхахтани. Ирааҥҥа судаарыстыбаны салайар династияны олохтообута.
  7. Ариг-Бука (ум. 1266) (ЮШ — А-ли бу-гэ = *Ариг-Бука). Ийэтэ — Сорхахтани. Төрүт монгуол сирдэрин баһылыыра. Хубилайы кытта былаас иһин сэриилэспитэ.
  8. Буджак, Бучук (ЮШ — Бо-чо = *Бочок).
  9. Мука (ЮШ — Mo-гэ = *Могэ)
  10. Сатуктай, Суюктай (ЮШ — Суй-д-гэ = *Суйкэтэй)
  11. Сабуктай, Субэдай (ЮШ — Сюэ-бе-тай = *Субэтэй)

Библиография

Төрүттэр

  • Ата-Мелик Джувейни. Чингисхан. История Завоевателя Мира = Genghis Khan: the history of the world conqueror / Перевод с текста Мирзы Мухаммеда Казвини на английский язык Дж. Э. Бойла, с предисловием и библиографией Д. О. Моргана. Перевод текста с английского на русский язык Е. Е. Харитоновой. — М.: «Издательский Дом МАГИСТР-ПРЕСС», 2004. — 690 с. — 2000 экз. — ISBN 5-89317-201-9
  • Монгольский обыденный изборник // Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. ЮАНЬ ЧАО БИ ШИ. / Перевод С. А. Козина. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1941. — Т. I.
  • Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар») / Перевод Н. Ц. Мункуева. — М.: Наука, 1975.
  • Переводы из «Юань ши» (фрагменты) // Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ: ЛЮКС, 2005. — С. 432—525. — ISBN 5-17-027916-7.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Ю. П. Верховского, редакция профессора И. П. Петрушевского. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1960. — Т. 2.

Литэрэтиирэ

  • Вернадский Г. В. Монголы и Русь = The Mongols and Russia / Пер с англ. Е. П. Беренштейна, Б. Л. Губмана, О. В. Строгановой. — Тверь, М.: ЛЕАН, АГРАФ, 1997. — 480 с. — 7000 экз. — ISBN 5-85929-004-6
  • Гумилёв Л. Н. Поиски вымышленного царства (Легенда о «государстве пресвитера Иоанна»). — М.: Айрис-пресс, 2002. — 432 с. — ISBN 5-8112-0021-8 Архивная копия от 22 Олунньу 2012 на Wayback Machine
  • Дмитриев С. В. Атызы Йоллыг-тегин. Этюд из области тюрко-монгольской традиционной политической культуры // Mongolica-VI : Сб. ст.. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2003. — С. 48—54.
  • Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2006. — 557 с. — 1200 экз. — ISBN 5-02-018521-3
  • Трепавлов В. В. Государственный строй Монгольской империи XIII в.: Проблема исторической преемственности. — М.: Наука. Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — 168 с. — ISBN 5-02-017646-X
  • Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ, 2005. — 557 с. — (Военно-историческая библиотека). — ISBN 5170279167

Категориялар