Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Дьылҕа Хаан

Дьылҕа Хаан, эбэтэр Дьылҕа Тойон (нууч. Джылга Хан; Джылга Тойон; Владыка Судьбы или Господин Судьба)— саха итэҕэлигэр киһи дьылҕатын быһаарар үрдүкү айыылартан биирдэстэрэ.

Айыы үөрэҕэр

Тыл билимин хандьыдаата (нууч.) (сах., «Кут-сүр» түмсүү төрүттээччитэ уонна баһа Лазарь Андреевич Афанасьев — Тэрис 1983 сылтан саҕалаабыт үлэтэ 1990-с сылларга «Айыы үөрэҕэ» диэн кэнсиэпсийэҕэ түмүллэн тахсыбыта, оттон 2002 сыллаахха тахсыбыт «Айыы суола» диэн кинигэтигэр тоҕус халлаан айыыларын сиһилии ырыппыта.

Ол курдук, Айыы үөрэҕинэн, Дьылҕа Хаан диэн сэттис халлааҥҥа олорор билиини тосхойор айыы. Кини, Билгэ Хааны уонна Таҥха Хааны кытта, Билии айыыларыгар киирсэр. Дьылҕа Хаан дьылҕаны билгэлиир, инникини-кэнникини көрөр-истэр дьоҕуру биэрэр.

Билии айыылара

Үрүҥ Айыы Тойон
Алгыс этэн
Билии төрдө буол диэн
Билгэ Хааны,
Таҥха төрдө буол диэн
Таҥха Хааны,
Дьылҕа төрдө буол диэн
Дьылҕа Хааны

Бу дойдуга түһэртээбит[1].

— Л. А. Афанасьев — Тэрис

Тэрис быһаарыытынан, билиини биэрэр үс айыы сэттэ ыал буолан олохсуйбуттар. Кинилэри холбуур суол Билии айыыларын суола диэн ааттанар. Билии айыыларын халлааныгар киһи этин арыйар, хараҕын аһар, билэр-көрөр дьоҕурун уһугуннарар алгыс түмүллүбүт. Бу халлаан алгыһа үрүҥ тыын буолан киһи кулгааҕын, хараҕын нөҥүө киирэн, көрөр-билэр дьоҕурун арыйар. Билии айыыларын халлаанын алгыһа түмүллэн «Аан дойду айыллыбыт ырыата» диэн ырыа буолбут. Билии айыыларын халлаанын арыйар сүрүн алгыс Этиттэрии диэн ааттанар. Бу сиэри тутуһар киһи айыы майгыланан, кулгааҕа-хараҕа аһыллан, билэр мэйиилэнэр[1].

Дьылҕа Хаан ыала

Дьылҕа Хаан ыалыгар Көрбүөччү Дьылҕа уонна Сэһэн Дьылҕа киирсэллэр[1].

Көрбүөччү Дьылҕа

Көрбүөччү Дьылҕа киһиэхэ көрбүөччү буолар дьоҕуру уһугуннарар. Сүрүн туомунан Көрүүлэнии буолар. Аан алгыһа — «Ичээн эттэн, көрбүөччү харахтан», оттон кэс тыла — «Көрүүлээх буол». Көрбүөччү буолуу диэн туох эмэ күлүгэр киирэн инникини эбэтэр кэнникини көрүү ааттанар. Бу дьоҕур арылларын туһугар киһи оройугар баар ытык этэ арыллыахтаах.

Салгын кукка Көрбүөччү Дьылҕа сатаан сыстыбатаҕына, соҕурууҥу дьайдар киирэн, көрбүөччү буолар дьоҕур суолун бүөлүүллэр. Буор кукка кыайан олохсуйбатаҕына, хотугу дьайдар хонон, ытык эт арылларын бохсоллор[1].

Сэһэн Дьылҕа

Сэһэн Дьылҕа киһиэхэ ситимнээн толкуйдуур дьоҕуру арыйар. Сүрүн туома — Үүннээх-тэһииннээх тылы киллэрии. Аан алгыһа — «Үүннээх-тэһииннээх тыллан», кэс тыла — «Киэҥ билиилээх буол». Сэһэн диэн көрүүгэ олоҕуран толкуйдааһын, былыргылар «үүннээх-тэһииннээх тыл» диэн ааттыыллара. Барҕаны билии, ол эбэтэр уруккуну, билиҥҥини уонна кэлэри алгыһы-кырыыһы кытта холбоон өйдөөһүн, киһини «ичээн эттээх» оҥорор. Маннык киһи ытык этинэн көрөр, айылҕа түгэх өттүн кытта ситимнэнэр кыахтанар.

Салгын кукка Сэһэн Дьылҕа сатаан сыстыбатаҕына, соҕурууҥу дьайдар үүннээн-тэһииннээн саныыр дьоҕуру быһаллар. Буор кукка кыайан олохсуйбатаҕына, хотугу дьайдар хонон, ичээн эттэнэр дьоҕуру сарбыйаллар[1].

Билии таһымнара

Билии айыыларын түмүгүн сүөрүүттэн киһи билэр дьоҕура тутулуктаах:

  • Үс түмүк: билэр дьоҕура кыра, кини «дьилэй эттээх» диэн ааттанар.
  • Биэс түмүк: билэр дьоҕура орто, «аһаҕас эттээх» буолар.
  • Сэттэ түмүк: билэр дьоҕура улахан, кини «Ытык этэ аһыллыбыт» диэн буолар[1].

Аар Айыы итэҕэлигэр

Саха норуодунай эмчитэ, уопсастыбаннай диэйэтэл уонна «үрүҥ ойуун» В. А. Кондаков «Аар Айыы итэҕэлэ» диэн хамсааһыны төрүттээн, саха төрүт итэҕэлин чинчийбитэ. Кини суруйбутунан, Дьылҕа Тойон киһи төрүүрүгэр кини сиргэ төһө уһуннук уонна хайдах олоруохтааҕын дьыльалаан Дьурантаайы Суруксукка аҕыс кырыылаах таас баҕанаҕа суруйтарар. Киһи ити ыйыллыбыт дьылҕатынан олорор.

Кондаков наардааһынынан, Дьылҕа Тойон Билгэ уонна Таҥха диэн ини-биилэрдээх эбит. Онтон Үрүҥ Аар Тойон Дьылҕаны эрэ таҥараларга ылбыт уонна Орто дойду төрүүр оҕолорун төлкөлөө, үөскүүр ыччаттарын дьылҕалаа диэн дьаһайбыт. Оттон Билгэ, Таҥха иччи таһымыгар хаалбыттар.

Дьылҕа Тойон Чыҥыс Хаан уонна Одун Хаан айыылары кытта ситимнээх[2].

Быһаарыылар

Литература

  • Афанасьев Л. А. (Тэрис) Айыы үөрэҕэ / ред. П. Н. Федоров ; рец.: Илларионов В. В., Никифоров В. М. ; киирии тыл. авт. В. В. Илларионов. — Дьокуускай: Ситим, 1993. — 183 с.
  • Айыы үөрэҕэ : Саха кэскилэ, Кут-сүр / отв. за вып. Л. А. Афанасьев и др.. — Якутскай: [и. с.], 1990. — [12] с.
  • Тэрис Тэрис Айыы Суола. — Дьокуускай: Бичик, 2002. — 160 с.
  • Томский Г. В. Якутский тангризм: схема Тэриса // Concorde. — 2014. — № 3.
  • Кондаков В. А. Аар Айыы итэҕэлэ. — Дьокуускай: Издательство СО РАН, 2003. — Т. Часть 1. — 387 с.

Категориялар

© Правообладателем данного материала является АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».
Использование данного материала на других сайтах возможно только с согласия АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».