Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Билгэ Хаан (айыы)

Билгэ Хаан (нууч. Бильге Хан; Владыка Знаний или Господин Предсказаний) — саха итэҕэлигэр билиини тосхойор, дьылҕаны билгэлиир айыы эбэтэр иччи.

Айыы үөрэҕэ

Тыл билимин хандьыдаата (нууч.) (сах., «Кут-сүр» түмсүү төрүттээччитэ уонна баһа Лазарь Андреевич Афанасьев — Тэрис 1983 сылтан саҕалаабыт үлэтэ 1990-с сылларга «Айыы үөрэҕэ» диэн кэнсиэпсийэҕэ түмүллэн тахсыбыта, оттон 2002 сыллаахха тахсыбыт «Айыы суола» диэн кинигэтигэр тоҕус халлаан айыыларын сиһилии ырыппыта.

Ол курдук, Айыы үөрэҕинэн, Билгэ Хаан диэн сэттис халлааҥҥа олорор билиини тосхойор айыы. Кини, Таҥха Хааны уонна Дьылҕа Хааны кытта, Билии айыыларыгар киирсэр. Билии айыылара киһи этин-сиинин арыйаллар, хараҕын аһаллар, билэр-көрөр дьоҕурун уһугуннараллар.

Билии айыылара

Үрүҥ Айыы Тойон
Алгыс этэн
Билии төрдө буол диэн
Билгэ Хааны,
Таҥха төрдө буол диэн
Таҥха Хааны,
Дьылҕа төрдө буол диэн
Дьылҕа Хааны

Бу дойдуга түһэртээбит[1].

— Л. А. Афанасьев — Тэрис

Тэрис быһаарыытынан, Билии айыылара сэттис халлааҥҥа олороллор уонна сэттэ ыал буолан олохсуйбуттар. Кинилэри холбуур суол Билии айыыларын суола диэн ааттанар. Бу халлаан алгыһа үрүҥ тыын буолан киһи кулгааҕын, хараҕын нөҥүө киирэн, көрөр-билэр дьоҕурун арыйар. Билии айыыларын халлаанын алгыһа түмүллэн «Аан дойду айыллыбыт ырыата» диэн ырыа буолбут. Бу халлааны арыйар сүрүн алгыс Этиттэрии диэн ааттанар. Билии айыыларын сэттэ ыалын алгыһа түмүллэн сэттэ сиэр буолбут. Бу сиэри тутуһар киһи айыы майгыланан, кулгааҕа-хараҕа аһыллан, билэр мэйиилэнэр[2][3].

Сүрүн уратылара

  • Халлаана (хаттыгаһа): сэттис.
  • Кэмэ: ахсынньы.
  • Ойуута (бэлиэтэ): кыра күөрчэх.
  • Суолтата: билиилээх олох.
  • Тыла: лох.
  • Сулуһа: Хаҥха.
  • Мала: хабылык.
  • Тыаһа: чаҕаан.
  • Үүнээйитэ: сиһик.
  • Көтөрө: улар.
  • Кыыла: киис.
  • Аһа: алаадьы.
  • Айымньыта: «Аан дойду айыллыбыт ырыата».
  • Сүрүн туома: Билии суолун арыйыы.

Билгэ Хаан ыала

Билгэ Хаан ыалыгар үс айыы киирэр: Аан Билгэ, Бэлиэһит Билгэ, Билгэһит Билгэ[4].

Аан Билгэ

Аан Дьылҕа үтүө тыына харах нөҥүө киирэн киһи мэйиитэ билэр дьоҕурданар. Сүрүн туомунан Билии суолун арыйыы буолар. Кэс тыла — «Болҕомтоҕун билиигэ туһаай». Билии диэн айылҕаны уонна бэйэни ыраҥалаан өйдөөһүн. Салгын кукка Аан Билгэ сатаан сыстыбатаҕына, соҕурууҥу дьайдар киирэн, өй аһылларын мэһэйдииллэр. Буор кукка кыайан олохсуйбатаҕына, Хотугу дьайдар холбоһон, эт-сиин арылларын харгыстыыллар[5].

Бэлиэһит Билгэ

Киһиэхэ бэлиэни таба көрөр дьоҕуру уһугуннарар. Сүрүн туома — Бэлиэтээһин. Аан алгыһа — «Бэлиэлэри бил, этэр көстүүлэри сэрэй». Кэс тыла — «Бэлиэни билэр буол». Салгын кукка Бэлиэһит Билгэ сатаан сыстыбатаҕына, соҕурууҥу дьайдар киирэн, бэлиэни таба көрбөт оҥороллор. Буор кукка кыайан олохсуйбатаҕына, Хотугу дьайдар хонон, билэр дьоҕур аһылларын харгыстыыллар[6].

Билгэһит Билгэ

Киһиэхэ билгэлиир дьоҕуру уһугуннарар. Сүрүн туома — Билгэлээһин. Аан алгыһа — «Бэлиэни таба көрөн билгэлиир буол». Кэс тыла — «Сөпкө билгэлээ». Билгэлээһин диэн бэлиэлэргэ олоҕуран биллэ-көстө илиги билии ааттанар. Күнү-дьылы билгэлээччилэри дьылдьыт, оттон киһини-сүөһүнү билгэлээччилэри барҕаһыт дииллэр. Салгын кукка Билгэһит Билгэ сатаан сыстыбатаҕына, соҕурууҥу дьайдар киирэн, билгэлээн көрөр дьоҕуру сарбыйаллар. Буор кукка кыайан олохсуйбатаҕына, Хотугу дьайдар хонон, эт-сиин билгэлиир кыаҕын быһаллар[7].

Билгэ Хаан ыйа

Билгэ Хаан ахсынньыга чугаһыыр, бу кэмҥэ сүрүн болҕомто билиигэ ууруллар. Бу кэмҥэ дьон үксэ дьиэтигэр олорон сэһэргэһэр, остуол оонньууларынан (хабылык, тыксаан, дуобат) дьарыктанар. Өйү уһугуннарар туомнар оҥоһуллаллар[8]. Бу ыйга Сээркээн Сэһэн остуоруйалара, чабырҕахтара уонна таабырыннара кэпсэнэллэр[2].

Туомнара уонна үгэстэрэ

  • Ахсынньы 2-3 күнэ: Билгэ Хааны түһүлгэҕэ олордуу. Бу кэннэ Айыы дьиэтэ билиини көҕүлүүр алгыһы тарҕатар.
  • Ахсынньы 12 күнэ: Түбү киллэрии (14 саастаах оҕоҕо ананар).
  • Ахсынньы 19 күнэ: Күн кыһыҥҥы туруута — Аан Даан саҕаланыыта.
  • Ахсынньы 21 күнэ: Айыы Намыһыннары таарытыы (Айыы сэттэ удаҕан иччитэ).
  • Ахсынньы 25 күнэ: Күн иэҕиллиитэ[2].

Аар Айыы итэҕэлигэр

Саха норуодунай эмчитэ, уопсастыбаннай диэйэтэл уонна «үрүҥ ойуун» В. А. Кондаков «Аар Айыы итэҕэлэ» диэн хамсааһыны төрүттээн, саха төрүт итэҕэлин чинчийбитэ. Кини суруйбутунан, Билгэ таҥараларга киирсибэт, иччи таһымыгар хаалбыт[9].

Быһаарыылар

  1. ↑ Тэрис, 2002, с. 119
  2. ↑ 1 2 3 Ахсынньы — Билгэ Хаан ыйа (рус.). keskil14.ru. Сигэнии күнэ: 14 От ыйын 2026.
  3. ↑ Тэрис, 2002
  4. ↑ Тэрис, 2002, с. 119-131
  5. ↑ Тэрис, 2002, с. 120-121
  6. ↑ Тэрис, 2002, с. 122-123
  7. ↑ Тэрис, 2002, с. 123-124
  8. ↑ Ахсынньы — Билгэ Хаан ыйа (рус.). сахасирэ.рф. Сигэнии күнэ: 14 От ыйын 2026.
  9. ↑ Аар Айыы итэҕэлин туһунан (рус.). Сигэнии күнэ: 27 От ыйын 2026.

Литература

  • Афанасьев Л. А. (Тэрис) Айыы үөрэҕэ / ред. П. Н. Федоров ; рец.: Илларионов В. В., Никифоров В. М. ; киирии тыл. авт. В. В. Илларионов. — Дьокуускай: Ситим, 1993. — 183 с.
  • Айыы үөрэҕэ : Саха кэскилэ, Кут-сүр / отв. за вып. Л. А. Афанасьев и др.. — Якутскай: [и. с.], 1990. — [12] с.
  • Тэрис Тэрис Айыы Суола. — Дьокуускай: Бичик, 2002. — 160 с.
  • Кондаков В. А. Аар Айыы итэҕэлэ. — Дьокуускай: Издательство СО РАН, 2003. — Т. Часть 1. — 387 с.

Категориялар

© Правообладателем данного материала является АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».
Использование данного материала на других сайтах возможно только с согласия АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».