Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Одун Хаан

Одун Хаан — саха итэҕэлигэр, Айыы үөрэҕинэн, ахсыс халлааҥҥа олорор айыы. Кини оҥоһуу төрдүнэн, Орто дойду буор кутунан, ону таһынан, Халлаан эттиктэрин, киһи бодотун үөскэппит айыынан аахсыллар.

Тыл билимин хандьыдаата, «Кут-сүр» түмсүү төрүттээччитэ уонна баһа Лазарь Андреевич Афанасьев — Тэрис наардааһынынан, Одун Хаан Чыҥыс Хаан айыыны кытта Турук айыылара диэн ааттаналлар. Турук айыыларын халлааныгар киһи кутун-сүрүн туругун тутар, отуорун оҥорор, барҕатын ситэрэр.

Сүрүн уратылара

  • Халлаана (хаттыгаһа): ахсыс;
  • Кэмэ — олунньу;
  • Тас көрүҥэ: туохха да долгуйбат сүдьү-бараан дьүһүннээх оҕонньор;
  • Бэлиэтэ — ортотугар кыра төгүрүк кииннээх (иччини бэлиэтиир) түөрт муннук (Орто Дойдуну бэлиэтиир);
  • Сүрүн туома — күрүөнү туттуу (Турук айыыларын халлаанын арыйар);
  • Киэлитэ (киһи этигэр-сиинигэр туох нөҥүө киирэрэ): орто мэйии (нууч.) (сах.;
  • Айымньыта: П. А. Ойуунускай «Ойуун түүлэ» (Л. А. Афанасьев — Тэрис суруйбутунан, бу айымньыга Турук айааларын алгыстара түмүллэн суруллубуттар)[1].

Күүһэ уонна дьоҕура

Одун Хаан күүһүн Үрүҥ Айыы алгыһыттан ылар. Алгыс түмүллэн, бастаан одун (иччи) үөскүүр, ол кэнниттэн туох эмит барамай, хамныыр эбэтэр хамсаабат эттик биирдэ үөскүүр. Онон бу сиргэ уонна куйаарга үөскээбит барыта Одун Хаантан оҥоһуулаах диэн итэҕэйэллэрэ. Оҥоһууну атыннык тэриллии диэн ааттыыллара уонна үс көрүҥҥэ араараллара:

  • Бүтэй тэриллии: тыына суох туруктаах маллар (таас, буор, уҥуох);
  • Аһаҕас тэриллии: тыыннаах айылҕа (үүнээйи, харамай, киһи);
  • Оҥоһуллубут тэриллии: киһи айылҕа малларын кубулутан бэйэтэ оҥорбут маллара. Маннык малларга оҥорбут киһи былыта (энергията) иҥэр, ол иһин кинилэри «этэр маллар» диэн ааттыахха сөп. Манна айылҕа малларын уларытыы киирэр, ол эбэтэр уһаныы бары көрүҥнэрэ, танаһы тигии, дьиэни тутуу уо. д. а[1][2].

Одун Хаан ыала

Саха итэҕэлин биир быһаарыытынан, Турук айыылара (Одун Хаан уонна Чыҥыс Хаан) сэттэ ыал буолан олохсуйбуттар, олортон түөрдэ Одун Хаан ыалыгар киирсиэллэр:

  • Аан Турук Айыы: киһи бэйэтин туругун өйдүүр дьоҕурун уһугуннарар. Кэс тыла — «отуору хамсатыма».
  • Ортоку Айыы: ортону тутуһар дьоҕуру биэрэр. Кини сыстыбатаҕына санаа уонна эт-сиин отуора хамсыыр.
  • Туруу Айыы: Аан дойдуга төрүттээн-уустаан баар буолуу туругун уһугуннарар.
  • Бөҕө Айыы: эти-сиини бөҕөргөтөр, омсолоох сабыдыаллары уйар дьоҕуру биэрэр. Манна киһи «хатыыны» (эрчиллиини) ааһыахтаах.

Бигэ Айыы, Ситэри Айыы уонна Толору Айыы Чыҥыс Хаан ыалыгар киирсэллэр[3].

Быһаарыылар

Литература

  • Афанасьев Л. А. (Тэрис) Айыы үөрэҕэ / ред. П. Н. Федоров ; рец.: Илларионов В. В., Никифоров В. М. ; киирии тыл. авт. В. В. Илларионов. — Дьокуускай: Ситим, 1993. — 183 с.
  • Айыы үөрэҕэ : Саха кэскилэ, Кут-сүр / отв. за вып. Л. А. Афанасьев и др.. — Якутскай: [и. с.], 1990. — [12] с.
  • Тэрис Тэрис Айыы Суола. — Дьокуускай: Бичик, 2002. — 160 с.

Категориялар