Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Абааһы

Абааһы — үрэйэр, алдьатар күүһү киһититэн сахалар абааһы дииллэр.

Абааhы — кэбилэнэн өлбүт киһи кута-сүрэ. Абааhы кырыыс суоллаах. Абааhыны өлүү сибиэнэ дииллэр. Ахсааннара. Үөтүүлээх соҕуруу, илин, арҕаа халлааннарга олорор өлүү төрүттэрэ — абааhылар. Киhи дьайга туттардаҕына эмиэ абааhы буолар. Хараҥата. Абааhы наар хараҥанан сирэйдэнэн сылдьар, сырдыктан куттанар. Абааhы киhи кутун—сүрүн сиир. Миэстэтэ. Соҕурууҥу үөтүүлээх халлаан көлдьун былытыгар көтөҕуллэн турар дииллэр. Ити былыт төhө тэнийиилээҕин ким да билбэт. Суолтата. Сахалар саныылларынан үөhээҥҥи дьайдар киhи үөhээ өттүн, ол аата өйүн — санаатын сииллэр.

Биллэр абааһылар

Ылыллыбыт сирэ

  • Сайыына САО-09.
  • Тэрис «Айыы үөрэҕэ», стр.160 — 173

Абааһы өйдөбүлү Серошевскай икки бөлөххө араарбыта[1].

  1. Олонхо абааhыта.
  2. Ойуун абааhыта.

Онтон Өксөкүлээх Өлөксөй (научные труды.26-27 стр.) абааhылары түөрт бөлөххө араарбыта:

  1. Саха абааhыта (эбэтэр аллараа дойду абааhыта диэххэ сеп.)
  2. Дьан (ыарыы) абааhыта.
  3. Олох- дьаhах абааhыта.
  4. Олоҥхо (номох) абааhыта.

Тылга-өскө, түөлбэлэргэ баар абааhы туhунан номохтортон көрдөххө маннык итэҕэл өйдөбүлэ баара :

  1. Орто дойдуга ыарыы, ыарыыттан елуу-сутуу ыарыы абааhылара буулааhыннарыттан үөскуур.
  2. Киhи таннары таттаран, туктэри быhыыланан аньыыны онорон олоххо сэти үөскэтэр.Ол сэтинэн эмсэхтэнэн үөскуур орто дойду анараа абааhылара.
  3. Ыарыы абааhылара уонна анараа абааhылар дьайыыларыттан айылҕа хамныыр харата, кынаттаах кетере кун сириттэн арахсыан сеп. Ол тубэлтэҕэ уонна хамныыр хара, кынат- таах кетер былаҕайга былдьатан, ону тэнэ кырдьан-бохтон кун сириттэн арахсыытын Хара Харгыс аҕа баhылыктаах нэс түөрт утугэн абааhылара дьаhайаллар.

Олонхолорго (номохторго) аллараа дойду баhылыга энин энинник ааттанар. Оттон аан бастакы суруллубут Уваровскай "олонхотугар" (44стр) суруллар: "Маны бутэрэн баран теттеру арҕаа диэки эргийэн алгыыр Хара Харгыhы, кини куhаҕаны санаамна сүөhуну елерге тириэрбэтин диэн". Бу суруллубуттан кердеххе, аллараа дойду баhылыгын Хара Харгыс диэн ааттаныахтаах.

Хара Харгыс тун былыр Аар Айыы Тойон сири-дойдуну айбытын кэннэ үөскээбитэ. Аар Айыы Тойон 44 тус-бас дьонунаан: "Бу Орто дойдуга киhи-сүөhу аhары наhаа уксээтэҕи- нэ батыспат улугэрдэрэ буолууhук", — диэн Хара Харгыс үөскуурун кенуллээбиттэрэ.

үөhээ ааттаммыт белехтер хантан удьуордаахтарын керүөнун:

Аллараа дойду абааhыта диэн белеххе авеста дайва демона сеп тубэhэр (кэлин дайва аата уларыйан дэви диэн ааттанар буолбута.) Дэви демонна кэлин элбэх омук (сорохторо саха олонхо абааhыта уонна олох-дьаhах абааhыта диэн классификациятыгар киириэн сеп) демоннара киирбиттэрэ.Биллэн турар, ханнык эрэ олохтоох демоннары (божество-лары даҕаны) ассимилизациялаабыттара чахчы.

Миф. тылдьытыгар Гюль-ябани диэн баар:"Человекоподобен. Являясь к людям, разгова-ривает, предлагает бороться, у азербайджан ездить верхом на лошади, запутывает ей гриву ("абааhы тараабыт"). Ити олонхо абааhыта өйдөбүлгэ сөп түбэhэр.Сахаҕа бэйэтигэр олоҥхо абааhыта олоххо көстөрүнэн, олох-дьаhах абааhыта диэн өйдөбүлгэ халбанныыр, көhөр түгэнэ үгүс. Ити, биллэн турар, олоҥхону (номоҕу) истибит былыргы киhи өйө оонньууруттан буолуохтаах.

Өссө маны көр

Бу  саха культуратыгар сыһыаннаах сиппэтэх ыстатыйа. Көннөрөн уонна эбэн көмөлөһүөххүн сөп.
  1. ↑ Вацлав Леопольдович . Якуты : опыт этнографического исследования / В. Л. Серошевский .- 2-е изд. - Москва : [б. и., 1993. - 713 с.:]

Категориялар