Өксөкүлээх Өлөксөй

РАН экспертизата

Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт

Сиһилии

РАН экспертизата

Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт

Сиһилии

Өксөкүлээх Өлөксөй
Өксөкүлээх Өлөксөй
Төрөөбүт күнэ	1877 сыл кулун тутар 16 күнэ (28 күнэ)
Төрөөбүт сирэ	Уус-Амма нэһилиэгэ, Боотур Уус улууһа, Дьокуускай уокуруга[d], Саха уобалаһа, Арассыыйа импиэрийэтэ
Өлбүт күнэ-дьыла	1926 сыл бэс ыйын 6 күнэ(1926-06-06) (49 сааһыгар)
Өлбүт сирэ	Москва, ССРС
Гражданствота (подданствота)	Арассыыйа импиэрийэтэ  РСФСР  ССРС
Идэтэ	суруйааччы, бэйиэт
Жанр	бэйиэмэ[d] уонна хоһоон
Айымньыларын тыла	Саха тыла уонна нуучча тыла
Биики Хааһахха миэдьийэ билэлэр

Өксөкүлээх Өлөксөй — Алексей Елисеевич Кулаковскай (1877 сыл кулун тутар 16 күнэ [28 күнэ], Уус-Амма нэһилиэгэ, Саха уобалаһа — 1926 сыл бэс ыйын 6 күнэ, Москва) — саха литэрэтиирэтин төрүттээччи, бэйиэт, билим араас көрүҥнэригэр маҥнайгы оҥкулу оҥорбут чинчийээччи, гуманист-философ.

Олоҕун олуктара

1877 сыллаахха урукку ааҕыынан кулун тутар 4, саҥа истиилинэн кулун тутар 16 күнүгэр Амма өрүс үрдүгэр турар «Учай» алааска (билигин Таатта улууһун Уус-Амма нэһилиэгин сирэ) төрөөбүт. Аҕата Дьэлиһиэй, ийэтэ Настаайа. 50-ча сылгы уонна ынах сүөһүнү иитэ сылдьыбыттара. Настаайа нууччалыы хааннаах үһү. Нэһилиэк испииһэгэр өрөбөлүүссүйэ буолуор диэри ахтыллара.

Алексей быраата Родион төрөөбүтүгэр, кинини эһэтэ Куонааскы Ньукулай Тыараһаҕа оҕолообута. Уоҥҥа дылы ахсааны, нууччалыы буукубалары Алексейга эһэтэ үөрэппитэ. Өлөксөй алта саастааҕар инитэ Родион уоспаттан өлбүтэ.

1890 сыллаахха Алексей Чурапчы оскуолатын бүтэрбитэ. Ол сыл духовнай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. 1891 сыллаахха реальнай училище маҥнайгы кылааһыгар киирбитэ.

1919 сыл кулун тутар 11 күнүгэр — Саха уобалаһын хамыһаара В. Н. Соловьев Кулаковскайы Булуҥҥа хамыһаар дуоһунаһыттан устар туһунан ыйаах таһаарбыт.

1920 сыл кулун тутар 14 күнүгэр Саха күбүөрүнэтин хамыыһыйата А. Е. Кулаковскайы амнистия биллэрбит дьон испииһэгэр киллэрбит. Атырдьах ыйын 14 күнүгэр Саха күбүөрүнэтин чинчийэр подотделын уус-уран литэрэтиирэҕэ сиэксийэтин сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Балаҕан ыйын 2 күнүгэр Илин Хаҥаласка Хачыкаакка учууталынан анаммыт.

1921 сыл тохсунньу саҥатыгар «Красный север» диэн таһаарыыга «Новая транскрипция якутского языка» ыстатыйата бэчээттэммит.

Олунньу 5 күнэ — А. Е. Кулаковскай доҕоро, биир санаалааҕа уонна киниэхэ үтүөнү оҥорооччу Семен Петрович Барашков ытыллыбыт.

«Куорат кыргыттара» хоһоону суруйар. Сайын Өймөкөөҥҥө баран матырыйаал хомуйар.

Алтынньыга — ахсынньыга — «Былыргы саха андаҕара» (нууч. «Старинная якутская клятва») диэн айымньытын суруйар.

1921 сыллаахха ГПУ-лар суруйааччы убайын, уруккута Таатта улууһун кулубата сылдьыбыт Иван Елисеевич Кулаковскайы, Оонньуулаах Уйбааны өлөрөллөр.

1922 сыл тохсунньу 2 күнэ — ийэтэ 84 саастаах Анастасия Николаевна Кулаковская өлөр.

1923 сыл сэтинньи 22 күнэ — Кулаковскай Сэйимчээҥҥэ (билигин Магадаан уобалаһыгар) тиийэр.

1925 сыл ахсынньытыгар Саха АССР аатыттан Бастакы түүр сийиэһигэр Баку куоракка баран иһэн ыалдьан хаалар.

1926 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр Москва куоракка өлбүт. Москваҕа Даниловскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.

Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

• Дьэҥкир Дьэлиhиэй — аҕата.

Кэргэннэрэ

Иккитэ кэргэннэнэ сылдьыбыт. Бастакы кэргэниттэн икки, иккиһиттэн үс оҕоломмут.

Анастасия — бастакы кэргэнэ, Егор Оросин диэн биллиилээх баай киһи кыыһа. Өтөрүнэн өлбүт.

Лыскова Евдокия — иккис кэргэнэ, 1924 сыллаахха өлбүт.

Оҕолоро:

• Ясон — уола, реальнай училищены бүтэрбит, эдэр сааһыгар өлбүт.
• Алексей — уола, реальнай училищены бүтэрбит, эдэр сааһыгар өлбүт.
• Лариса — кыыһа, 32 саастааҕар сэллик ыарыыттан өлбүт. Ийэтигэр тирэх буолан, бииргэ төрөөбүт бырааттарын-балыстарын көрөн, үөрэммэтэх, кэргэн тахсыбатах эбит.
• Рая — кыыһа, 17 саастааҕар ыалдьан өлбүт.
• Кулаковскай Реас Алексеевич (08.04.1914—31.05.1993) — иккис кэргэниттэн төрөппүт уола, бэйиэт, суруйааччы.

Айар үлэтэ

1900 сыллаахха «Байанай алгыһа» диэн хоһоону суруйбута. Бу хоһоону сорох чинчийээччилэр саха суругунан бастакы айымньытынан ааҕаллар. Элбэх хоһооннору уонна бэйиэмэлэри суруйан хаалларбытыттан ордук дириҥ диэн билиниллэр айымньыта 1910 сыллаахха суруллубут «Ойуун түүлэ» бэйиэмэ. Бу айымньыга бэйиэт төрөөбүт омугун дьылҕатын анаарар, ол саҕанааҕы олох уонна аан дойду кыһалҕаларын ырытар.

Тахсыбыт кинигэлэрэ

• Ырыа-хоһоон — Дь.: Кинигэ кыһата, 1924—1925. Ч. 1. — 158 с., Ч.2 — 174 с.
• Ырыа-хоһоон — Дь.: Кинигэ кыһата, 1946—320 с.
• Ырыалар-хоһооннор — Дь.: Кинигэ кыһата, 1957. — 307 с.
• Ибир самыыр: Хоһооннор. Оскуолаҕа киириэн иннинэ саастаах оҕолорго. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1971. — 16 с.
• Ырыа-хоһоон — Дь.: Кинигэ кыһата, 1978. — 295 с.
• Ырыа-хоһоон / Хомуйан оҥордулар Н. З. Копырин, Г. В. Попов. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1986. — 136 с.
• Ойуун түүлэ: Поэма. — Дь.: «Бичик», 1994. — 64 с.
• Ойуун түүлэ. — Дь.: «Кудук», 1999. 144 с. — сахалыы, нууччалыы, англ.
• Материалы для изучения верований якутов. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1923. — 108 с.
• Якутские пословицы и поговорки / Предисловие и пер. автора. — Дь., 1925. — 121 с. — (Сб. тр. исслед. о-ва «Саха кэскилэ». — Вып.2)
• Манчары. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1945. — 420 с.

Өксөкүлээх Өлөксөй аатын үйэтитии

• Саха сирин бэрэсидьиэнин 1992 с. Ыйааҕынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Илин бириэмийэтэ олохтоммута — Саха сирин норуоттарын култууратын тилиннэриигэ уһулуччулаах уопсастыбаннай үлэ иһин.
• М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет бастыҥ гуманитарнай хайысхалаах устудьуоннарыгар анаан истипиэндьийэ олохтоммут.
• Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан элбэх үөрэх уонна култуура тэрилтэлэрэ, куораттар уонна нэһилиэктэр уулуссалара ааттаммыттара.
• 2025 сыллаахха Чөркөөх түмэлигэр Өксөкүлээх Өлөксөй паамытынньыга туруоруллубута.

Өксөкүлээх Өлөксөй олоҕуттан кэрэхсэбиллээх чахчылар

• Уолун аата «Реас» — сахаларга дьикти аат. Ол туһунан сиэнэ Кулаковскай Атос Реасович кэпсээниттэн: "Чахчы, сэдэх ааттаах. Мин сылыктааһыммынан, бу аат сахалыыттан «эрэйи аас» диэнтэн тахсыбыт буолуон сөп. Алексей Елисеевич атын уола Ясон диэн биир сэдэх ааттаах, аата былыргы гириэктэр үһүйээннэриттэн ылыллыбыт.

Галерея

• 

  Алексей Кулаковскай төрөөбүтэ 148 сылынан ыытыллар тэрээһиҥҥэ, паамытынньыгар сибэкки ууруута. Дьокуускай, 2025

• 

  Өксөкүлээх Өлөксөй пааматынньыга. Чөркөөх, 2025

Быһаарыылар

Литэрэтиирэ

Алексеев Е. Е. Өксөкүлээх Өлөксөй. — Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1966. — 292 с.

• Коняев Н. М. Алексей Кулаковский. — Молодая гвардия, 2011. — 335 с. — ISBN 978-5-235-03465-5
• Башарин Г. П. П. А. Ойуунускай А. Е. Кулаковскайга сыhыана(сах.) // Хотугу сулус : журнал. — 1984. — № 3. — С. 98—106. Архивировано 22 Кулун тутар 2014 года.
• Заболоцкий Н. М. Кулаковскай сэргэлэрэ(сах.) // Хотугу сулус : журнал. — 1987. — № 3. — С. 82—84. Архивировано 22 Кулун тутар 2014 года.
• Кулаковская Р. Кэрэ-бэлиэ суолу хаалларан(сах.) // Хотугу сулус : журнал. — 1974. — № 8. — С. 68—76. Архивировано 22 Кулун тутар 2014 года.
• Николаев А. Кулаковскай айымньыларын хайдах чочуйарай?(сах.) // Хотугу сулус : журнал. — 1974. — № 1. — С. 95—97. Архивировано 22 Кулун тутар 2014 года.
• Павлов Д. Н. Өксөкүлээх Өлөксөй өлбөөдүйбэт мөссүөнүн арыйар кинигэ: [Р. Кулаковскай «Аҕам олоҕо» диэн ахтыы-сэhэнигэр буолбут ааҕааччылар конференцияларын матырыйааллара](сах.) // Чолбон : журнал. — 1991. — № 8. — С. 122—141. Архивировано 22 Кулун тутар 2014 года.
• Попов Г. В. Өксөкүлээх Өлөксөй төрдө-ууhа(сах.) // Чолбон : журнал. — 1990. — № 7. — С. 100—104. Архивировано 22 Кулун тутар 2014 года.
• Сидоров Е. А. Ө. Кулаковскай поэзиятыгар киhи уобараhа(сах.) // Хотугу сулус : журнал. — 1984. — № 6. — С. 97—100. Архивировано 22 Кулун тутар 2014 года.
• Сыромятников Г. А. Ө. Кулаковскай олоҕун уонна айымньытын туһунан(сах.) // Хотугу сулус. — 1963. — № 5. — С. 107—116. Архивировано 22 Кулун тутар 2014 года.

Сигэлэр

• Е. Е. Алексеев, Заслуженный деятель науки РС(Я), лауреат Государственной премии им. А. Е. Кулаковского РС(Я)
• Писатели земли олонхо. Библиографическай ыйынньык. Дьокуускай, «Бичик», 2000, ISBN 5-7696-1001-8