Күннүк Уурастыырап

1907 сыллаахха ыам ыйын 9 күнүгэр (урукку истиилинэн муус устар 26 күнүгэр) Амма улууһун Эмис нэһилиэгэр төрөөбүтэ^[1][3]. Эбэлээх эһэтигэр Эмис нэһилиэк эргин Саппыйа алааска улааппыта^[3][4].

1917 сыллаахха Абаҕа оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ, пансиоҥҥа олорбута^[3][4]. С. А. Новгородов алпаабытынан сахалыы суруйарга, ааҕарга үөрэммитэ^[4]. Гражданскай сэрии кэмигэр икки сыл үөрэҕин тохтоторго күһэллибитэ^[4].

1923 сыллаахха Эмискэ алын сүһүөх оскуолата аһыллыбытыгар кэтэхтэн үөрэнэн төрдүс кылааһы бүтэрбитэ^[3][4]. 1924—1925 сс. нэһилиэк сэбиэтигэр суруксут көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбитэ^[3][4]. 1925 сыллаахха I сүһүөхтээх сэбиэт-баартыйа оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ^[3].

1927 сыллаахха хомсомуол уобаластааҕы кэмитиэтэ кинини Иркутскайдааҕы оробуочайдар факультеттарыгар (нууч.) (сах. үөрэттэрэ ыыппыта^[3][4]. Түөрт кууруһу бүтэрэн баран, сэллик диспансерын бобуутуттан үөрэҕиттэн уурайарга күһэллибитэ^[3].

Дойдутугар эргиллэн, «Эдэр бассабыык» хаһыакка эрэдээктэринэн анаммыта^[3], онтон Дьокуускай куораттааҕы уонна уобаластааҕы хомсомуол кэмитиэттэригэр култуура уонна пропаганда салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ^[3].

1931 сыллаахха Иркутскайга Жданов аатынан педагогика институтугар литература салаатыгар үөрэнэ киирбитэ, ол гынан баран доруобуйата мөлтөҕүттэн бастакы кууруһу бүтэрбэккэ Дьокуускайга төннүбүтэ^[3].

Балтараа сыл устата Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар эрэдээктэринэн үлэлээбитэ^[3]. Онтон, 1933—1935 сс., педагогика техникумугар саха тылын учууталынан үлэлээбитэ^[3]. Бу кэннэ «Бэлэм буол» хаһыат эрэдээктэрэ, «Кыһыл ыллык» уус-уран литература хомуурунньугун сэкиритээрэ, суруйааччылар Сойуустарыгар тэрийэр бюро бэрэсэдээтэлэ буолбута^[3].

1938 сыллаахха ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнинэн ылыллыбыта^[1][2].

1939—1942 сс. Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай педагогика институтун (билигин М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет) тыл уонна литература факультетыгар үөрэнэн, саха тылын уонна литературатын учууталын идэтин ылбыта^[2][3].

1940 сылтан ББСКБ (нууч. ВКП (б), кэнники ССКП) чилиэнэ буолбута^[5].

1942 сыллаахтан Радио кэмитиэтин литературнай-музыкальнай биэриитин сүрүн эрэдээктэринэн үлэлээбитэ^[3]. 1944 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас Майатыгар «Кыым» хаһыат кэрэспэдьиэнинэн ананан үлэлээбитэ^[3].

1947—1953 сылларга «Хотугу сулус» альманах сүрүн эрэдээктэринэн үлэлээбитэ^[1][3], онтон эмиэ «Кыым» хаһыакка анал кэрэспэдьиэнинэн, ол кэннэ «Хотугу сулус» поэзия салаатын сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлээбитэ^[3]. 1963 сылтан Саха сирин суруйааччыларын Сойууһун бэрэсэдээтэлин солбуйааччытынан^[1], Сойуус бырабылыанньатын литературнай консультанынан үлэлээбитэ^[3].

1967 сыллаахха Саха АССӨ норуодунай бэйиэтин аата иҥэриллибитэ^[2].

Дьокуускай куораттааҕы баартыйа кэмитиэтин чилиэнинэн хаста да талыллан үлэлээбитэ^[1][2]. Өр сылларга өрөспүүбүлүкэтээҕи эйэни көмүскүүр кэмитиэт үлэтин салайбыта^[1][2].

1990 сыллаахха муус устар 30 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ. Дьокуускайга көмүллүбүтэ^[1][3].

Кыра эрдэҕиттэн олоҥхо, остуоруйа эйгэтигэр убанан улааппыта, 16-17 сааһыгар дьон кэрэхсиир олоҥхоһута буолбута^[3][4].

«Тимир чыычаах» диэн бастакы хоһоонун 1925 сыллаахха суруйбута^[3][4]. 1927 сыллаахха «Соҕотох хахыйах» хоһооно «Чолбон» сурунаалга «В. Агзи-и-и» диэн илии баттааһыннаах тахсыбыта^[1][3].

1932 сыллаахха «Уһуктубут кыраайга» диэн бастакы хоһооннорун хомуурунньуга тахсыбыта^[1][2]. Бу хомуурунньукка киирбит үгүс хоһоонноругар Марк Жирков, Захар Винокуров, Грант Григорян ырыа суруйбуттара («Кэҕэ», «Түүл», «Сырдык күммүт тыкпыт», «Үрүмэччи маҥан ат», «Көлүкэчээн» уо. д. а.)^[3][4].

1936 сыллаахха суруллубут «Коммунист Сэмэн» бэйиэмэтэ саха сэбиэскэй поэзиятын биир бөдөҥ айымньытынан буолбута^[1][2]. 1951 сыллаахха «Ымыы уонна Налбыһах» диэн холкуостааһын саҕана саха дэриэбинэтин олоҕун көрдөрөр улахан эпическэй бэйиэмэтэ тахсыбыта^[1][2]. 1961 сыллаахха «Хотугу кустук» диэн Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойугар Ф. К. Поповка анаммыт бэйиэмэтэ бэчээттэммитэ^[2].

Фольклор матыыптарыгар олоҕуран, «Тойон Дьаҕарыма» олоҥхону, «Үчүгэй Үөдүйээн» дырааманы, «Былыргы дьыллар быыстарыгар» сэһэни суруйбута^[1][3].

«Үчүгэй Үөдүйээн», «Эйэ иһин», «Албан килбиэн» пьесалара, «Ньургуһун уонна Лоокуут» опера либреттота (Суорун Омоллооннуун суруйбуттара) тыйаатыр сыанатыгар туруоруллубуттара^[1][2].

А. С. Пушкин, Т. Г. Шевченко, Джамбул Джабаев, Микола Бажан, А. А. Сурков, В. И. Лебедев-Кумач айымньыларын сахалыы тылбаастаабыта^[1][2]. Бэйэтин айымньылара нууччалыы, украинскайдыы, кыргыыстыы, казахтыы тылбаастаммыттара^[3]. «Тойон Дьаҕарыма» олоҥхото А. Романов тылбааһыгар 1982 сыллаахха «Сибирские огни» сурунаалга бэчээттэммитэ^[3].

Барыта 30-тан тахса хоһоон хомуурунньугун таһаарбыта^[1][2].

• Саха норуодунай бэйиэтэ (1967)^[2];
• Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана^[1][2];
• Норуоттар доҕордоһууларын уордьана^[1][2];
• «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан (1967)^[2];
• Дьокуускай куорат ытык олохтооҕо (1982)^[8];
• Амма улууһун ытык олохтооҕо^[3].

• Кэргэнэ — Надежда Гаврильевна Иванова, саха тылын уонна литературатын учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, 40-ча сыл Дьокуускай 2-с №-дээх оскуолатыгар үлэлээбитэ^[3];
• Уоллара — Владимир Владимирович Новиков (1941—2014), үрдүк категориялаах хирург^[3].

• В. М. Новиков — Күннүк Уурастыырап аатын Амма улууһун Эмис орто оскуолата 1983 сыллаахтан сүгэр^[1][3];
• Дойдутугар кини олорбут түөлбэтигэр түмэл дьиэ аһыллыбыта^[1][3];
• Аммаҕа кини аатынан уулусса ааттаммыта;
• 2017 сыллаахха Амма кииннэммит бибилэтиэкэтигэр В. М. Новиков — Күннүк Уурастыырап аата иҥэриллибитэ^[9].