Харлампьева Наталья Ивановна
Наталья Ивановна Харлампьева (1952 сыл балаҕан ыйын 1 күнэ, Маҕан, Саха АССР) — сэбиэскэй уонна арассыыйа суруйааччыта, прозаик уонна поэт. ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1988 сылтан). Саха норуодунай поэта (2002). Арассыыйа Бэдэрээссийэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ (2007). Арассыыйа Улахан литературнай бириэмийэтин (2003), Дельвиг аатынан литературнай бириэмийэ (2015), Саха Өрөспүүбүлүкэтин П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин уонна да атын наҕараадалар лауреаттара.
Олоҕун олуктара
1952 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Маҥан сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ)[1]. Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ[2].
Үлэтин Маҥан аэропордугар тиэйии сулууспатыгар дьуһуурунайынан саҕалаабыта, онтон «Хотугу трасса» хаһыат литературнай үлэһитинэн үлэлээбитэ[3]. Кэлин партийнай дуоһунастарга үлэлээбитэ: ССКП Саха сирин уобаластааҕы кэмитиэтин бэчээт салаатын инструктора, ССКП Кэбээйи оройуоннааҕы кэмитиэтинн сэкирэтээрэ, «Кыым» хаһыакка култуура салаатын сэбиэдиссэйэ[3].
1988 сылтан 1990 сылга диэри Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатын сүрүн эрэдээктэрэ. 2002 сылтан 2012 сылга диэри «Саха сирэ» өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыат сүрүн эрэдээктэрэ уонна тэҥҥэ «Далбар хотун» сурунаал эрэдээктэрэ. 2012 сылтан Саха сирин Ил Дарханын култуура боппуруостарыгар сүбэһитэ[1][2][3].
1988 сылтан ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. 1998 сылтан Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. 2003 сылтан 2023 сылга диэри Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ.
2025 сыл бэс ыйыгар Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун уочараттаах XIX сийиэһигэр бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн хат талыллыбыта[4][5].
2003 сылтан — Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун сэкиритээрэ[2]. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунас Академиятын академига[6].
Айар үлэтэ
Бастакы поэтическай айымньыларын 1975 сыллаахха бэчээттэппитэ[2]. 1976 сыллаахха «Аэроплан» диэн бастакы поэтическай хомуурунньугу таһаарбыта. 1979 сыллаахха Москваҕа эдэр суруйааччылар Бэһис Бүтүн сойуустааҕы мунньахтарыгар кыттыбыта[1].
1986 сыллаахха «Кыһыл ньургуһун» хоһооннорун кинигэтин иһин Саха сирин хомсомуолун Бириэмийэтигэр тиксибитэ[2]. Кини айымньылара нуучча, казах, татаар, саха, ааҥгыл, тыва уонна азербайдьаан тылларыгар тылбаастаммыттара[7]. 35-тэн тахса кинигэ, ол иһигэр саха тылынан 17 поэтическай хомуурунньук ааптара[4][8]. Нууччалыы тылбаастаммыт кинигэлэрэ: «Ночной полёт», «Красный подснежник», «Кумыс счастья», «Праматерь Азия» о.д.а.
Прозата — «Дьэҥкир сурук» автобиографическай сэһэн (2001), кинигэлэрэ — «Хоһоонум уҥуоргу кытыла» (2007), «Таптыыр сүрэҕим иминэн» (2002). Айар үлэ сүрүн тиэмэтэ — аныгы саха дьахтарын уустук духуобунай эйгэтэ[6].
2012 сыллаахха XX үйэ иккис аҥаарын нуучча-саха литературнай сибээстэрин туһунан «Признание в любви» диэн кинигэ-эссени таһаарбыта. 2013 сыллаахха «Якутское время Вячеслав Штырова» диэн кинигэтэ тахсыбыта. 2020 сыллаахха «Молодая гвардия» кинигэ кыһатыгар «Жизнь замечательных людей» сиэрийэҕэ Саха норуодунай поэта С. П. Данилов олоҕун туһунан «Семен Данилов» кинигэтэ тахсыбыта. 2022 сыллаахха «Нет конца тревогам и трудам» диэн хомуурунньуга бэчээттэммитэ.
2022 сыл тохсунньутугар Expo 2020 Dubai чэрчитинэн Наталья Харлампьева аата эмират поэтын уонна суруналыыһын Адель Хозам эрэдээксийэтинэн «Аан дойду поэзиятын маһа» аан дойду поэзиятын антологиятыгар (ааҥл. The World Poetry Tree) киллэриллибитэ[9].
Уопсастыбаннай үлэтэ
2012 сылтан Дьокуускайга ыытыллар «Улахан хаар илгэлээх үтүөтэ» аан дойдутааҕы поэзия бэстибээлин тэрийээччитэ уонна көҕүлээччитэ[10]. Бэстибээл аан дойду араас дойдуларыттан поэттары хомуйар, култууралар икки ардыларынааҕы кэпсэтиигэ уонна саҥа тылбаас бырайыактарын былаһаакката буолар[11].
Харлампьева салалтатынан, Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун көҕүлээһининэн, 2025 сыллаахха саха суругунан литературатын 125 сылын бэлиэтээһин көҕүлэммитэ[4].
Библиографията
Нуучча тылынан тахсыбыт:
- Ночной полёт: Стихи / Наталья Харлампьева; Пер. с якут. Я. Козловского. — М.: Мол. гвардия, 1980 г. — 31 с.
- Предчувствие счастья: Стихи / Наталья Харлампьева. — Якутск: Кн. изд-во, 1981 г. — 31 с.
- Красный подснежник: Стихи, поэмы / Наталья Харлампьева; Худож. Ю. В. Спиридонов. — Якутск: Кн. изд-во, 1986 г. — 78 с.
- Прозрачный вечер: Стихи / Наталья Харлампьева; Худож. Ю. В. Спиридонов. — Якутск: Кн. изд-во, 1990 г. — 92 с. — ISBN 5-7696-0273-2
- Август: Стихи / Наталья Харлампьева. — Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик» Респ. Саха (Якутия), 1994 г. — 61 с. — ISBN 5-7696-0456-5
- Кумыс счастья / Наталья Харлампьева. — М.: Фонд им. И. Д. Сытина: Зарницы, 2004 г. — 302 с. — ISBN 5-94953-023-3
- Стихов моих берег иной / Наталья Харлампьева. — Якутск: Бичик, 2007 г. — 254 с. — ISBN 978-5-7696-2741-5
- Признание в любви: Якутия в русской поэзии второй половины XX века / Наталья Харлампьева. — Якутск: Бичик, 2012 г. — 159 с. — ISBN 978-5-7696-3868-8
- Якутское время Вячеслава Штырёва / Наталья Харлампьева. — Якутск: Бичик, 2013 г. — 133 с. — ISBN 978-5-7696-4265-4
- Праматерь Азия: [стихи: на якутском и русском языках] / Наталья Харлампьева; сост.: Н. А. Лугинов, Н. Н. Рыкунов; пер. с якут. Якова Козловского и др. — Якутск : Бичик, 2012 г. — 173 с. — ISBN 978-5-7696-3949-4
- Свобода и долг Алексея Томтосова / Наталья Харлампьева. — Якутск : Издательский дом СВФУ, 2017 г. — 59 с. — ISBN 978-5-7513-2418-6
- Вячеслав Штыров саха сирин тардыыта / Наталья Харлампьева. — Дьокуускай: Бичик, 2017 г. — 172 с. — ISBN 978-5-7696-4904-2
- Семён Данилов / Наталья Харлампьева. — Москва: Молодая гвардия, 2020 г. — 283 с. (Жизнь замечательных людей: серия биографий). — ISBN 978-5-235-04407-4[12].
Хоһооннорун хомуурунньуктара
- Аэроплан: Хоhооннор. — Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1976. — 24 с.
- Дьол сибикитэ: Хоhооннор. — Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1981. — 31 с.
- Кыhыл ньургуhун: Хоhооннор, поэмалар. — Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1986. — 79 с.
- Дьэҥкир киэhэ. Хоhооннор, поэмалар. — Якутскай, 1990
- Атырдьах ыйа: Хоhооннор. — Дьокуускай: Бичик, 1994. — 64 с.
- Дьол кымыhа: Хоhооннор. — Дьокуускай: Бичик, 1999. — 286 с.
- Дьэнкир сурук. — Дьокуускай: Сахаполиграфист, 2001. — 109 с.
- Талыллыбыт айымньылар / Наталья Харлампьева. — Дьокуускай : Бичик, 2003:
- T. 1: Хоһооннор, поэмалар: 1975—1994. — 366 с. — ISBN 5-7696-1839-6
- T. 2: Хоһооннор, поэмалар, проза: 1994—2002. — 270 с. — ISBN 5-7696-1939-2
- Мин аалым — балаҕаным: [хоһооннор, сонет дьөрбөтө, поэма] / Наталья Харлампьева. — Дьокуускай: Бичик, 2017 г. — 158 с. — ISBN 978-5-7696-5217-2
Хаһыаттарга, сурунаалларга бэчээттэммит хоһоонноро
- Поэт сирдээҕи аанньала: Эссе [А. С. Пушкиҥҥа ананар] // Саха сирэ. — 1999. — Ыам ыйын 28 к.
- Атырдьах ыйа: Хоhоон // Саха сирэ. — 1998. — Атырдьах ыйын 6 к.
- Дьол дьикти музыкатын, устугас иэйиитин сүрэхпэр бигээммин: Хоhооннор // Саха сирэ. — 1998. — Бала5ан ыйын 3 к.
- Олохтон кэлэйимиэххэ: Хоhооннор // Саха сирэ. — 1998. — Кулун тутар 7 к.
- Саха итэҕэлэ; Төрдүм туhунан: Хоhооннор // Чолбон. — 1990. — N 4. — С. 50—52
- Мин эhэм олоҥхоhут эбитэ үhү; Ч. Айтматов «Плахатын» ааҕа олорон; Афганецтарга: Хоhооннор // Хотугу сулус. — 1989. — N 1. — С. 68-69
- Эрэй ыарыы; Доҕоруом, ити эн буолбатах!: Хоhооннор // Хотугу сулус. — 1984. — N 9. — С. 64—66
- Кыhыл ньургуhун: Көрсyhүү туhунан хоhооннор // Хотугу сулус. — 1983. — N 3. — С. 40—41
- Сылаас дьиэ туhунан; Романсы yтyктyy: Хоhооннор // Хотугу сулус. — 1979. — N 3. — С. 49—50
- Күhүҥҥү ардахтар: Хоhоон // Хотугу сулус. — 1977. — N 8. — С. 55
- Аахтым..; Дьылҕам араастаан эрийдэ…; Бастакы аэроплан; Сотору-сотору; Уоскутуу; Аhыныма; Олоҕу көнөтүк өйдүүрүм…; Мин билэбин; Кыhын: Хоhооннор // Эдэр коммунист. — 1975. — Сэтинньи 12 к.
- Өйдүүрүҥ дуу, умнубутуҥ дуу: Хоhооннор // Эдэр коммунист. — 1975. — Муус устар 6 к.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
- Доҕордоһуу уордьана (муус устар 11 күнэ 2024) — дойду култууратын уонна ускуустубатын сайдыытыгар улахан кылаатын, өр сыллаах таһаарыылаах үлэтин иһин[13][14].
- А. С. Пушкин мэтээлэ[4].
- Арассыыйа Бэдэрээссийэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ (2007 сыл ахсынньы 4 күнэ) култуура салаатыгар өҥөлөрүн уонна өр сыллаах таһаарыылаах үлэтин иһин[15].
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай поэта — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр бу аакка тиксибит бастакы дьахтар поэт (2002)[2].
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
- Маҥан бөһүөлэгин Ытык олохтооҕо[16]
- Горнай улууһун Ытык олохтооҕо[17]
Бириэмийэлэрэ
- П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2021)[4].
- Дельвиг аатынан литературнай бириэмийэ (2015) — «Признание в любви. Якутия в русской поэзии во второй половине XX века» кинигэтин иһин[18].
- Арассыыйа Улахан литературнай бириэмийэтин лауреата (2003), кэнники сыллардааҕы хоһооннорун таһаарыыларын иһин[19].
- Бүтүн Арассыыйатааҕы А. Т. Твардовскай аатынан литературнай бириэмийэ (2003)[4].
- Норуоттар ардыларынааҕы Казахстан «Алаш» литературнай бириэмийэтэ[6].
- АЛРОСА бириэмийэтэ[4].
- Саха АССР хомсомуолун бириэмийэтин лауреата (1986).
Быһаарыылар
Литература
- Билсиҥ: Наталья Харлампьева // Хотугу сулус. — 1989. — N 1. — C. 68.
- Винокурова У. Өйдөөх сүрэх сэhэнэ // Саха сирэ. — 2001. — Ыам ыйын 24 к.
- Ойуку. Поэт күhүөрү сайына // Чолбон. — 1997. — N 8. — С. 87—89.
- Поэтесса айар биэчэрэ // Кыым. — 1985. — Муус устар 5 к.
- Титов В. Посвящение // Молодежь Якутии. — 1985. — 4 апр.
- Титов В. Поэзия сиэдэрэй быыhын сэгэтэр… // Эдэр коммунист. — 1985. — Муус устар 3 к.
- Урсун. Наталья Харлампьева: Хоhоон // Урсун. Саха былыта: Хоhооннор. — Дьокуускай, 1999. — С. 79.
- «Хаалыа арай хаарыан тыл»: [Интервью / Кэпсэттэ А. Назаров] // Эдэр саас («Саха Cирэ» хаh. сыh.). — 1996. — Кулун тутар 6 к.
- Это то, что досталось в наследство: [Беседа / Записала А. Борисова] // Якутия. — 1997. — 27 дек.
- Кто есть кто в Республике Саха (Якутия): справочник / сост.: В. К. Кузнецов, А. В. Петров, Л. Р. Сахаутдинова. — Якутск: Академия, 2007 г. — 297 с. — С.275 — ISBN 5-463-00131-6
- Наследники Ексекюляха. Интеллигенция Якутии / Вадим Дементьев. — Москва: ИТРК, 2009 г. — 255 с. — ISBN 978-5-88010-257-0
- Поэзия Натальи Харлампьевой: динамика лирической книги стихов / Л. Н. Романова; отв. ред. Н. И. Данилова; Ин-т гуманитарных исслед. и проблем малочисленных народов Севера Сибирского отд-ния Российской акад. наук. — Новосибирск: Наука, 2014 г. — 127 с. — ISBN 978-5-02-019259-1
- Русские писатели. Современная эпоха / Вячеслав Огрызко. — М.: Литературная Россия, 2004 г. — 544 с.
- Стихам ее присущи мудрость и мужество.
- Народные депутаты Якутии поздравили Наталью Харлампьеву.
Сигэлэр
- Наталья Харлампьева: Высокий полёт.
- Писатели земли Олонхо.
- Харлампьева Наталья Ивановна.
- Наталья Харлампьева: «Санаа кыайар буоллаҕына, туохтан да иҥнибэккин».
- Народный поэт Якутии Наталья Харлампьева: «Я рада, что растет пополнение писательского сообщества, эти люди будут болеть душой за якутскую литературу.
- Сильная женщина Наталья Харлампьева.
- Харлампьева Наталья Ивановна.]
- Национальный писатель должен иметь два крыла...