Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Лугинов Николай Алексеевич

Николай Алексеевич Лугинов (1948 сыл атырдьах ыйын 14 күнэ, Тыайа[d], Саха АССР) — сэбиэскэй уонна арассыыйа суруйааччыта, драматург уонна сценарист, 1979 сылтан ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Саха норуодунай суруйааччыта, Саха сирин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата[2].

Олоҕун олуктара

1948 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайатыгар төрөөбүтэ[3].

Саха государственнай университетын физико-математическай факультетын, А. М. Горькай аатынан итературнай институт Үрдүкү литературнай куурустарын бүтэрбитэ[3]. Хас да сыл тыа оскуолаларыгар математика учууталынан үлэлээбитэ, ЫБСЛКС Саха уобаластааҕы кэмитиэтин инструкторынан, Нам оройуоннааҕы типографиятын дириэктэринэн, Саха сирин суруйааччыларын Сойууһун литературнай сүбэһитинэн, «Барҕарыы» республикатааҕы фонда эппиэттиир сэкиритээринэн үлэлээбитэ[3].

33-тэн тахса сыл, 2025 сыллаахха диэри, П. А. Ойуунускай аатынан литература түмэлин дириэктэринэн үлэлээбитэ[4]. Арассыыйа Суруйааччыларын сойуустарын Үрдүкү айар сүбэтигэр киирэр, Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын хос бэрэссэдээтэлэ. СӨ Духуобунас академиятын вице-президена, Аан дойдутааҕы Түүр Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, СӨ Президенин Сүбэтин чилиэнэ[3][5].

Дьокуускайга олорор. 2023 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннаһа суруйааччы үбүлүөйдээх 75 сааһын бэлиэтээбитэ[6][7].

Айар үлэтэ

1974 с. аан бастаан «Хотугу сулус» сурунаалга кыра новеллалары бэчээттэппитэ[1]. 1979 сыллаахтан ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

30-тан тахса ураты сахалыы тыыннаах уонна бөлүһүөктүү тус көрүүлээх кинигэ ааптара[8].

Эрдэтээҥҥи айымньыларыгар — «Сэргэлээххэ» (1978) «Түһүлгэ» сэһэннэргэ ааптар студент ыччат, эдэр специалистар олохторун сырдатар. «Нуоралдьыма чараҥар» (1979) сэһэҥҥэ сэрии кэминээҕи оҕо саас туһунан кэпсэнэр. «Мэндиэмэннэр» арамааҥҥа суруйааччы хотугу куораттары тутар дьон айар үлэлэрин сатабыллаахтык көрдөрөр[5].

1986 сыллаахха суруйааччы «Таас тумус» диэн кэпсээнин иһин «Алжир на перекрестках культур» диэн норуоттар аардыларынааҕы литературнай бириэмийэни ылбыта. Сэһэҥҥэ олоҕу бөлүһүөктүү анаарыы. киһи уонна айылҕа быстыспат ситимэ көрдөрүллэр. Бу сэһэнинэн 2019 сыллаахха режиссер Любовь Борисова «Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт» диэн киинэни устубута. Киинэ үгүс киинэ бэстибээллэригэр бэлиэтэммитэ, Москватааҕы норуоттар ардыларынааҕы, Шанхайдааҕы бэстибээллэр бириэмийэлэрин ылбыта[9].

Улахан айымньытынан суруйааччы 14 сыл үлэлээбит «Чыҥыс хаан ыйааҕынан» (1997—2005) арамаан-трилогията буолбута. арамаан устуоруйалыы ааспыт кэми, Чингисхан үгүс норуоттар дьылҕаларыгар оруолун саҥа өйдөбүлүн киллэрэр[10]. 2001 сыллаахха бу арамаанын иһин Арассыыйа улахан литературнай бириэмийэтигэр тиксибитэ. 2009 сыллаахха арамаан матыыбынан режиссер Андрей Борисов 67 дойду прокатыгар тахсыбыт «Тайна Чингис Хаана» (Арассыыйа прокатыгар — «Тайна Чингисхана») диэн киинэни устубута[8].

Кэнники уонунан сылларга хунну байыаннай диэйэтэллэрин туһунан айымньылар серияларыгар үлэлиир — «Улуу хууннулар» (2011), «Уларыйыы кэмэ» (2018), «Өрө тахсыы» (2018), «Былыргы номохтор» (2018), «Чыҥыс хаан ийэтэ»[11](2018), б. э. и. V—III үйэлэргэ кытай уонна хуунну импиэрийэлэрин уустук сыһыаннаһыыларын тиэмэтин салҕыыр[9].

2021 сыллаахха москубатааҕы «Вече» кинигэ кыһатыгар «Сибириада» сиэрийэҕэ «Миг из вечности» диэн сэһэннэр, номохтор уонна «Граница» арамаан киирбит хомуурунньуга тахсыбыта[8].

Лугинов айымньылара нуучча, ааҥгыл, ньиэмэс, француз, кытай, монгуол, казаах, поляк, серб, татаар, башкир уонна да атын тылларга тылбаастаммыттара[9][3].

Драматургияҕа

1986 сыллаахха Николай Лугинов «Алампа, Алампа» диэн пьесата Саха театрыгар аан бастаан турбута. Саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, драматург, Саха театрын бастакы директора Анемподист Иванович Софронов айар үлэтин, олоҕун туһунан испэктээкил Андрей Борисов туруоруутугар театры таптааччылар, саха интеллигенциятын киэҥ биһирэбиллэрин ылбыта[5]. Онтон ыла Николай Лугинов айымньыларынан 1991 с. «Бырастыы» (режиссер А.Борисов), 2003 с. «Суор» (режиссер Сергей Потапов), «Кустук» (режиссер Петр Баснаев), 2006 с. «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан», 2016 с. «Хууннар», 2017 с. «Максим» (режиссер А.Борисов) испэктээкиллэр ситиһиилээхтик турбуттара. «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» испэктээкил бүрээт, монгуол, түүр омуктары түмэр соргуламмыта. Ол курдук Андрей Борисов олохтообут Норуоттар икки ардыларынааҕы «Хаарыан хампа» көһө сылдьар бэстибээл чэрчитинэн «Чыҥыс Хаан мөссүөннэрэ» диэн бэстибээлгэ 2006 сыллаахха Бурятия, Тыва, Горнай Алтай, Хакасия, Калмыкия театрдара түмсүбүттэрэ[12]. Онтон ыла хардарыта ыалдьыттаһыы, бииргэ үлэлээһин, театр тула сомоҕолоһуу саҕаламмыта. Ол сылларга Саха театрын «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» испэктээкилин атын омуктар сүрдээҕин биһирээбиттэрэ, киэҥ далааһыннаах оонньуутун ылыммыттара. Ол да иһин Андрей Борисов «Чыныс Хаан кистэлэҥэ» киинэтигэр бүрээт-монгуол, түүр омуктар бары бииргэ түмсэн үлэлээбиттэрэ[13].

Саха тыйаатыра «Хууннар» испэктээкили 2016 сыллаахха «Саха театрын номохторо» диэн улахан гастролун чэрчитинэн Башкирия киин куоратыгар Уфаҕа баран аан бастаан көрдөрбүтэ. Саха сирин олохтоохторо сахалыы уус-уран тылынан суруллубут сэһэни сэргэ испэктээкили эмиэ сөбүлээн ылыммыттара[12].

2026 сыл от ыйын 10-12 күннэригэр Николай Лугинов «Самородки из преисподней» айымньытынан «Түүл уҥуор кытыла» испэктээкил премьерата былааннанар[14].

Библиографията (талыллыбыт айымньылара)

  • Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1976. — 80 с.
  • Сэргэлээххэ: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1978. — 176 с.
  • Нуоралдьыма чараҥар: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1979. — 64 с.
  • Мэндиэмэннэр: арамаан. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1980. — 200 с.
  • Түһүлгэ: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1981. — 104 с.
  • Таас тумус: Сэһэннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1984. — 222 с.
  • Сэбирдэх уута: Сэһэннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1986. — 224 с.
  • Үрдук арыылар: Сэһэннэр, пьеса. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1988. — 216 с.
  • Халлаан хараҕата: Сэһэннэр, драма, кэпсээн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1992. — 256 с.
  • Чыҥыс-Хаан ыйааҕынан: арамаан. — Дьокуускай: Бичик, 1997. — Ч. 1. — 348 с.
  • Кустук: Сэһэн. — Дьокуускай: ЯГУ, 1999. — 22 с.
  • Улуу Хууннар: [сэһэннэр] / Лугинов Н. А.; [Дь. Бойтунов уруьуйдара]: Сир саҕалаах, дойду кытыылаах. — Дьокуускай: Бичик, 2010. — 208 с.
  • Роща Нуоралджыма: Повесть: Для сред. и ст. школ. возраста. — М.: Дет. лит., 1981. — 109 с.
  • Песня белых журавлей: Повесть, рассказ / Автор из. пер. С. Шуртокова. — М.: Мол. гвардия, 1982. — 80 с.
  • Песня белых журавлей: Повести и рассказы. — М.: Мол. гвардия, 1985. — 223 с.
  • Дом над речкой: Повести и рассказы. — М.: Современник, 1988. — 284 с.
  • По велению Чингис хана: арамаан / Пер. с якут. В. Карпова, Н. Шипилова. — М.: Современный писатель, 1998. — Кн. 1. — 288 с.
  • По велению Чингисхана: арамаан; Кн. 1 и 2 / Лугинов Н. А.; Пер. с якут. Карпова В., Шипилова Н. — М.: Сов. писатель, 2001. — 608 с. — ISBN 5-265-06189-4
  • По велению Чингисхана: арамаан, кн. 1-3 / Николай Лугинов; [пер. с якут. П. Краснова, В. Карпова, Н. Шипилова; ил. Д. А. Бойтунова; лит. ред. И. И. Иннокентьев]. — Якутск: Бичик, 2014. — 1022 с.: ил., портр.; 22 см.
  • Хуннские повести / Николай Лугинов; (пер. на рус. яз. П. Краснова; лит. ред. И. И. Иннокентьев; худож. Дь. Бойтунов; авт. предисл. В. Карпов). — Якутск: Бичик, 2011. — 237 с.: ил., портр.; 20 см.

Фильмографията

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун «Арассыыйа Улахан литературнай бириэмийэтэ» (2001) — «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» арамаанын иһин
  • «370 лет Якутия с Россией» ураты бэлиэ (2002)[17]
  • П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай бириэмийэтэ (2013)[18].
  • Монголия Өрөспүүбүлүкэтин «Найрамдал» уордьана[17]
  • «Гражданскай килбиэн» ураты бэлиэ[17]
  • Норуоттар ардыларынааҕы «Алжир на перекрестках культур» бириэмийэ (1986)[17] - ааҥгыл, француз уонна ниэмэс тылларынан тахсыбыт «Таас Тумус» сэһэнин иһин.
  • Казахстан «Алаш» литературнай бириэмийэтэ[17]
  • Расул Гамзатов аатынан норуоттар ардыларынааҕы бириэмийэ (2023)[19] - национальнай литературалары харыстааһыҥҥа уонна сайыннарыыга кылаатын иһин.
  • Саха норуодунай суруйааччыта (1998)
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ
  • Арассыыйа Бэдэрээссийэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2008))[20].
  • Норуоттар ардыларынааҕы Түүр Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ.

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Администрация Президента и Правительства Якутии.
  2. ↑ Якутский государственный университет им. М. К. Аммосова. Сигэнии күнэ: 7 От ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Николай Алексеевич Лугинов (рус.). Литературная Якутия. Сигэнии күнэ: 7 От ыйын 2026.
  4. ↑ Назначен новый директор Литературного музея имени Ойунского, Новости Якутии и Якутска (18 Бэс ыйын 2025). Сигэнии күнэ: 7 От ыйын 2026.
  5. ↑ 1 2 3 Лугинов Николай Алексеевич. Хронос. Сигэнии күнэ: 7 От ыйын 2026.
  6. ↑ К 75-летию Народного писателя Якутии Николая Лугинова, Россия для всех (18 Атырдьах ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 7 От ыйын 2026.
  7. ↑ Народному писателю Якутии Николаю Лугинову - 75 лет (рус.). sakhaparliament.ru. Сигэнии күнэ: 8 От ыйын 2026.
  8. ↑ 1 2 3 Николай Лугинов «Миг из вечности» (рус.). ЦБС г. Ангарска (1 От ыйын 2022). Сигэнии күнэ: 7 От ыйын 2026.
  9. ↑ 1 2 3 Лугинов Николай. Журнальный мир. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  10. ↑ Н.Рыкунов. Киһи уонна Империя… (рус.). cholbon.online. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  11. ↑ Яна Поскачина, Ангелина Ноговицына. Презентация книги Николая Лугинова «Мать Чингисхана», итературный музей имени П.А. Ойунского (20 Алтынньы 2022). Сигэнии күнэ: 8 От ыйын 2026.
  12. ↑ 1 2 Быйыл Саха норуодунай суруйааччыта Николай Лугинов 75 сааһын киэҥник бэлиэтээтэ: [Саха тыйаатырыгар Николай Лугинов айымньыларыгар туруорууларын туһунан] (рус.). e.nlrs.ru. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  13. ↑ Арассыыйа биир биллэр-көстөр суруйааччыта — Николай Лугинов. sakhalitera.ru. Сигэнии күнэ: 8 От ыйын 2026.
  14. ↑ Спектакль «Түүл уҥуор кытыла» Премьера! - с 10 Июля, Афиша. Сигэнии күнэ: 8 От ыйын 2026.
  15. ↑ Тайна Чингис Хаана (2009). Сигэнии күнэ: 8 От ыйын 2026.
  16. ↑ Надо мною солнце не садится (2019). Сигэнии күнэ: 8 От ыйын 2026.
  17. ↑ 1 2 3 4 5 Лугинов Н.А. Айар үлэ ыллыгынан (рус.). SMART-библиотека имени Н. Д. Неустроева. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  18. ↑ Указ Президента Республики Саха (Якутия) (9 Сэтинньи 2013). Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  19. ↑ Николай Лугинов — лауреат премии Расула Гамзатова (рус.). Электронная библиотека Национальной библиотеки РС(Я). Сигэнии күнэ: 7 От ыйын 2026.
  20. ↑ Почётные граждане Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 7 От ыйын 2026. Архивировано 4 Алтынньы 2013 года.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар