Амма Аччыгыйа

1906 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр Боотур Уус улууһун (билигин Таатта улууһа) Орто-Амма нэһилиэгэр (киинэ Харбалаах) Дьөгүөрдээн Мординов (Мундунов) дьадаҥы дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.

1928 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педтехникуму бүтэрбит.

1931 сыллаахха Иккис Москубатааҕы судаарыстыбаннай университет тыл уонна литература салаатын бүтэрбит.

1934 сылтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

Өр сылларга «Бэлэм буол» уонна «Юность Севера» өрөспүүбүлүкэтээҕи оҕо хаһыаттарын редакцияларыгар үлэлээбит.

ССРС суруйааччыларын бастакы сийиэстэрин делегата буолбут. ССРС Үрдүкү Сэбиэтин 7-с ыҥырыытын, РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин 4-с ыҥырыытын дьокутаатынан талылла сылдьыбыт.

1994 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр ыалдьан өлбүт. Дьокуускайга көмүллүбүт^[1][2].

«Ийэ» диэн ааттаах бастакы хоһооно «Чолбон» сурунаалга 1927 с. бэчээттэммит. «Быһах угун кыстыммат» диэн хоһооннорун хомуурунньуга саха литературатын көмүс фондатыгар киирбитэ.

Драматическай айымньыларыттан "Ситим быстыыта" (1937 с.) уһун үйэлэммит.

Саха норуотун олоҕо тосту уларыйар кэрдии кэмин киэҥник, дириҥник хабан көрдөрөр "Сааскы кэм" роман ааптара. Бу айымньы сахалыы, нууччалыы уончалыыта тахсыбытын таһынан, украинскай, венгерскэй, чех тылларыгар тылбаастаммыт.

Сэһэн жанра сайдарыгар улахан үтүөлээх. Итини тэҥэ Амма Аччыгыйа oҕo биллэр суруйааччыта, публицист, очеркист, литература сыанаһыта уонна тылбаасчыт этэ. Л.Н. Толстой "Анна Каренина", "Сэрии уонна эйэ", "Тиллии" курдук бөдөҥ айымньыларын сахалыы саҥардыбыта. М.А.Шолохов "Чуумпу Донун" саха­лыы тылбаастаабыта.

1982 сыллаахха от ыйын 6 күнүгэр Лев Толстой "Сэрии уонна эйэ" диэн арамаанын тылбааһын иһин Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэни ылбыт^[1][2].

• Талыллыбыт айымньылар: 2 томнаах. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1956.
  • Т. 1. Кэпсээннэр. Сэһэннэр. Хоһооннор. — 480 с.
  • Т. 2. Пьесалар. Очеркалар. — 479 с.
• Талыллыбыт айымньылар: 4 томнаах. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1966—1970.
  • Т. 1. Хоһооннор. Кэпсээннэр. Очеркалар. — 1966. — 512 с.
  • Т. 2. Сэһэннэр. — 1967. — 562 с.
  • Т. 3. Драмалар. Ахтыылар. — 1969. — 512 с.
  • Т. 4. Сааскы кэм: Роман. — 1970. — 748 с.
• Быһах угун кыстыммат: Кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1934. — 69 с.
• Хоһооннор. — М.: Учпедгиз, 1936. — 32 с.
• Кэпсээннэр. — М. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1937. — 72 с; 1940. — 98 с.
• Ситим быстыыта: Драма. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1937. — 78 с.
• Уон сыл: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1937. — 104 с.
• Киһи: Драма. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1938. — 94 с.
• Сэрии: Очеркалар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1942. — 86 с.
• Ааһан иһэн: Новеллалар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1944. −104 с.
• Сааскы кэм: Роман. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1944. — 312 с; 1952. — 702 с; 1963. — 682 с; 1982. — 752 с; 1988. — 752 с; 1994. — 360 с.
• Саха литературатыгар Аҕа дойду сэриитин кэмигэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1944. — 20 с.
• Доҕоттор: Сэһэн. — Дь.: Кинигэ кыһата. — 1947. — 164 с.
• Күнү көрсө: Кэпсээннэр. Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1947. — 298 с.
• Тоҕус төгүл тоҕо?: Кыра саастаах оҕолорго. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1949. — 42 с; 1974. — 24 с.
• Алдьархай: Сэһэн. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1966. — 352 с.
• Киһи уонна айымньы: Ахтыылар. Ыстатыйалар. Этиилэр / Хомуйда, ред. Г. С. Сыромятников. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1975. — 408 с.
• Кэпсээннэр, очеркалар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1983. — 295 с.
• Сэһэннэр. Кэпсээннэр. Ахтыылар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1986. — 527 с.
• Дьон ортотугар: Хоһооннор. Сэһэн. Кэпсээннэр. Ахтыылар: Орто уонна улахан саастаах оскуола Ооолоругар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1989. — 216 с.

Нууччалыы

• Весенняя пора: Роман / Авториз. пер. А. Дмитриевой, Л. Корниловой. — М.: Сов. писатель, 1951. — 780 с; М.: Сов. писатель, 1954. — 712 с; М.: Гослитиздат, 1958. — 712 с; Новосибирск: Кн. изд-во, 1961. — 717 с; М.: Известия, 1970. — 718 с; М.; Сов. Россия, 1978. — 541 с; М.: Худож. лит., 1993. — 396 с.
• Повести. — М.: Сов. писатель, 1960. — 194 с.
• Беда: Повесть / Авториз. пер. А. Дмитриевой; М.: Сов. писатель, 1970. — 319 с; М.: Сов. писатель, 1972. — 319 с.
• Друзья-товарищи: Повести / Якутск: Кн. изд-во, 1976. — 488 с.

• Амма Аччыгыйын туһунан ахтыылар / Хомуйан оҥордо Д. В. Кириллин. — Дь.: «Бичик», 1997. — 168 с.
• Соломов Н. И. С любовью родной земле: Воспоминания. — М., 1996. — 24 с.
• Башарина З. К. Сыыры сырыынньатынан дабайбатаҕа // «Чолбон». —1996. — № 1. — С. 153—155.
• Босяк В. Дьолбут эбит // «Аргыс». — 1991. — № 1. — С. 80—84.
• Васильев Ю. «Сааскы кэм» тэҥнэбиллэрэ // «Хотугу сулус». — 1988. № 1. — с. 86—88.

• Саха АССР норуодунай суруйааччыта (08.01.1966);
• Икки Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана;
• Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана;
• Икки «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан;
• Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх үлэһитэ;
• Саха Өрөспүүбүлүкэтин П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтэ (1982);
• Дьокуускай куорат ытык киһитэ^[3][1] (1972).

Н. Е. Мординов — Амма Аччыгыйа аата иҥэриллибитэ:

• Харбалаах орто оскуолатыгар (Таатта улууһа) (1995);
• «Кэскил» оҕо кинигэтин кыһатыгар (2014)^[4];
• Дьокуускай уонна Ытык Күөл уулуссаларыгар.
• Дойдутугар Харбалаахха ини-бии Мординовтар ааттарынан түмэл үлэлиир;

• 2011 сыллаахха Н.Е. Мординов - Амма Аччыгыйа аатынан оҕо литературатыгар өҥөлөр иһин сылын аайы туттарыллар Саха сирин Баһылыгын Бириэмийэтэ олохтоммута

Амма Аччыгыйын айымньыларынан уһуллубут уус-уран киинэлэр:

• «Мотуо» (2005, режиссер В. Семенов);
• «Сааскы кэм» (2017, режиссер А. Романов)^[1].

• Писатели земли олонхо. Библиографическай ыйынньык. — Дь.: «Бичик», 2000. — ISBN 5-7696-1001-8
• Михаил Чооруоһап. Ытык-мааны Амма Аччыгыйа народнай суруйааччы туһунан ахтыылар. — Дь.: Бичик, 2006. — ISBN 5-7696-2180-X