Николай Якутскай

1908 сыллаахха сэтинньи 22 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Харбалаах нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.

1924 сыллаахха Үөһээ Бүлүүтээҕи алын сүһүөх оскуолатын бүтэрэн баран, Бүлүү куоратын 2-с сүһүөх оскуолатыгар үөрэммит.

1927—1930 сс. Владивостокка орто хамаандалыыр састаап оскуолатыгар үөрэммитэ, ол кэнниттэн 1938 сыллаахха дылы Молдавияҕа кыраныысса сэриилэригэр сулууспалаабыта.

1929 сылтан ССКП чилиэнэ.

1934 сыллаахха Н. К. Крупская аатынан Коммунистическай иитии академиятын (нууч.) (сах. бүтэрбитэ.

1938 сыл алтынньытыттан Молдавияҕа пропаганда салаатыгар лиэксийэ ааҕааччынан үлэлээбитэ. Дьокуускайга төннөн, ССКП Саха сирин обкомун аппараатыгар үлэлээбитэ.

1948—1953, 1958—1961 сс. Саха АССР Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.

1956 сыллаахха А. М. Горькай аатынан Литература институтун иһинэн литература үрдүкү куурустарын бүтэрбитэ. «Хотугу сулус» уонна «Полярная звезда» сурунааллар сүрүн эрэдээктэрдэринэн үлэлээбитэ. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талыллан үлэлии сылдьыбыта.

1995 сыллаахха ахсынньы 11 күнүгэр өлбүтэ^[1][2][3].

Айар үлэнэн 1938 сылтан Молдавияҕа дьарыктанан саҕалаабыта. Уочаркалара уонна кэпсээннэрэ олохтоох хаһыаттарга нууччалыы уонна молдавскай тылынан бэчээттэммиттэрэ.

Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар саллааттар күннээҕи олохторун туһунан уочаркалары уонна кэпсээннэри суруйбута. Бу кэмҥэ Николай Якутскай диэн айар ааты аан бастаан туттубута^[4].

1947 сыллаахха «Төлкө» арамаан бастакы кинигэтэ бэчээттэммитэ. Бу кинигэҕэ өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи Саха сирин олоҕо ойууламмыта. Арамаан 1960—1964 сс. үс кинигэнэн тахсыбыта: «Хараҥа түүн», «Халлаан сырдыыта» уонна «Күн тахсыыта».

1948 сыллаахха «Көмүстээх үрүйэ» диэн 1917 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэ кэмигэр Алдан көмүс хостооччуларын туһунан сэһэнэ тахсыбыта. «Сир» арамаана холкуостаахтар олохторугар анаммыта.

Н. Якутскай саха литературатыгар бастакынан алмааһы арыйыы уонна хостооһун туһунан уус-уран айымньылары айбыта: «Алмааһы көрдөөччүлэр», «Алмаас уонна таптал», «Маҥнайгы хамнас» сэһэннэр. «Алмааһы көрдөөччүлэр» айымньытыгар геолог Лариса Сорокина прототибынан «Зарница» кимберлит туруупкатын арыйбыт Лариса Анатольевна Попугаева буолбута.

1972 сыллаахха Н. Якутскай «Көмүстээх үрүйэ» сэһэнигэр олоҕуран, Лев Габышев сценарийынан «Таджикфильм» киинэ устуудьуйата «Тайна предков» диэн ааттаах уус-уран киинэни устан таһаарбыта. Бу киинэ Саха АССР төрүттэммитэ 50 сылын бэлиэтиир үөрүүлээх күннэригэр, ыам ыйын 15 күнүгэр, аан бастаан Москваҕа, онтон дойду бүттүүнүн үрдүнэн көрдөрүллүбүтэ. Бу киинэни кэлин СӨ киинэтин бэтэрээннэрин бэрэссэдээтэлэ, режиссёр И. С. Жараев саха бастакы киинэтэ диэн ааттаабыта (саха суруйааччытын айымньыта, сценарист — олохтоох киһи, артыыстарын улахан аҥаара — сахалар, тиэмэтэ — Саха сирин олохтоохторун олоҕо-дьаһаҕа, буолар сирэ — Саха сирэ)^[5].

Бүтэһик сылларга суруйбут улахан айымньыларынан «Илин уонна арҕаа» автобиографическай арамаан, «Адаҕа» уонна «Сүтүк» арамааннар буолаллар.

Оҕолорго анаан «Маҥнайгы сааланыы», «Дьүкээбил уоттара», «Сир кыыһа», «Тоҕус муора улаҕатынан», «Хотой доҕоро» уонна да атын кэпсээннэри суруйбута.

Айымньылара ааҥыл, ньиэмэс, поляк уонна да атын тылларга тылбаастаммыттара^[1][2][3].

• Саха норуодунай суруйааччыта;
• ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1946)^[6];
• Бастакы өрөспүүбүлүкэтээҕи бириэмийэ лауреата (1947, «Көмүстээх үрүйэ» сэһэнин иһин);
• Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана;
• Норуоттар доҕордоһууларын уордьана;
• «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан^[1][3].

• Уола — Золотарёв Виля (Вилюй) Николаевич (1931—2021), милииссийэ полковнига, Саха АССР ИДьМ силиэстийэлиир салаатын бастакы салайааччыта, юридическай билим хандьыдаата, дассыан^[7].

• Николай Якутскай аатынан Үөһээ Бүлүү улууһун Харбалаах нэһилиэгин Күл сэлиэнньэтигэр уулусса, Дьокуускай куоракка переулок ааттаммыттара^[8][9];
• Дьокуускайга Николай Якутскай олоро сылдьыбыт дьиэтин эркинигэр (Өктөөп уул., 5) суруйааччыга аналлаах өйдөбүнньүк дуоска туруоруллубута^[10];
• 2009 сыллаахха Николай Золотарёв-Якутскай аата Үөһээ Бүлүү улууһун Харбалаах орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ^[11].