Саха уобалаһа

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт

Сиһилии

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт

Сиһилии

Саха уобалаһа (нууч. Якутская область) — Ыраахтааҕылаах Арассыыйа саҕана Саха сиригэр үөскүү сылдьыбыт административнай биирдэм.

1783 сыллаахха «О составлении Иркутской губернии из четырех областей» ыраахтааҕы уурааҕа тахсыбыта.

Онно Иркутскай, Нерчинскай, Охотскай уонна Саха (Дьокуускай) уобаластар киирбиттэрэ.

Саха уобалаһыгар биэс уокурук үөскээбитэ: Дьокуускай, Өлүөхүмэ, Оленскай (Бүлүү),Эдьигээн уонна Зашиверскай.

Атын сибидиэнньэнэн, Саха уобалаһа 1805 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр Иркутскай күбүөрүнэ састаабыттан таһаарыллан баар буолбута. Саха уобалаһын бырабылыанньата үөскээбитэ. Ол уобалас бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ Саха сиригэр гражданскай муҥур тойон буолбута, Сибиир генерал-күбүрүнээтэригэр бас бэринэрэ. 1822 сылтан Илин Сибиир генерал-күбүрүнээтэригэр бас бэринэр буолбута. Уобалас бырабылыанньата полицияны, үбү-харчыны уонна сууту бас билэрэ. Суут өттүнэн Сенаакка бас бэринэрэ. Бырабылыанньа ыстаатыгар сэкирэтээр тойонноох кэнсэлээрийэлээҕэ, 4 столоначаалынньыктааҕа (биирдии көмөлөһөөччүлээх), икки тылбаасчыттааҕа, суруналыыстааҕа, архивариустааҕа уонна суруксуттааҕа, уобаластааҕы землемердааҕа, уобаластааҕы мэдиссиинэ иниспиэктэрдээҕэ уонна икки үөрэнээччилээх лиэкэрдээҕэ.

1920 сыллаахха былаас былдьаһыы саҕана Сибревком быһаарыытынан Иркутскай уобаласка оройуон быһыытынан бэриллэ сылдьыбыта. Онтон ол сыл балаҕан ыйыгар Саха губернията диэн буолбута.

Уобалас салайааччылара

• 1805 сыл сэтинньи 10 — 1816 сыл бэс ыйын 7 күнэ. Надворнай сүбэһит Кардашевскай Иван Григорьевич.
• 1816 сыл бэс ыйын 7 — 1821 сыл алтынньы 21 күнүгэр диэри 2-с раангалаах капитан Миницкэй Михаил Иванович.
• 1822 сыл кулун тутар 24 күнүгэр (атын дааннайынан — 27 күнүгэр) Дьокуускайга статскай сүбэһит уонна кавалер Рудаков Дмитрий Яковлевич кэлбит. Дуоһунаска 1824 сыл алтынньытыгар диэри олорбут. Дьокуускайга өлбүт.
• 1826 сыл алтынньыгар уобалас начаалынньыгынан иккистээн статскай сүбэһит уонна кавалер Ачкасов Алексей Николаевич буолбут. 1826 сыл кулун тутарыгар астаапкаҕа тахсыытынан ууратыллыбыт.
• 1826 сыл бэс ыйын 5 күнүгэр Дьокуускайга саҥа начаалынньык кэлбит — Мягков Николай Иванович. Дуоһунаска 1831 сыл ахсынньы 11 күнүгэр диэри олорбут. Петербуурга көспүт.
• 1831 сыл ахсынньы 11 күнүгэр Илин Сибиир Кылаабынай управлениетын советнига Веригин (Беригин) Иван Николаевич анаммыт. Дуоһунаска 1832 сыл бэс ыйын 4 күнүгэр диэри олорбут.
• 1832 сыл бэс ыйын 4 күнүгэр Щербачев Василий Иванович кэлбит. 1833 сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.
• 1833 сыл балаҕан ыйын 18 күнүттэн 1834 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр диэри коллежскай асессор Голубев Иван Иванович ананан үлэлээбит.
• 1834—1845 сс. — статскай сүбэһит Рудаков Илья Дмитриевич. Дьокуускайга өлбүт.
• 1845 сыл ыам ыйын 5 күнүттэн от ыйын 4 күнүгэр диэри уобалаһы надворнай сүбэһит Булатов Флорентин Петрович салайбыт. Иркутскайга барбыт.
• 1845 сыл от ыйын 4 күнүттэн коллежскай сүбэһит Каргопольцев Николай Яковлевич анаммыт. Дуоһунаска 1850 сыл кулун тутар 18 күнүгэр диэри олорбут. Дьокуускайга өлбүт.
• 1850 сыл кулун тутар 18 күнүгэр уобалас начаалынньыгынан надворнай сүбэһит, уруккута уобалас бырабылыанньатын сүбэһитэ Фролов Иван Васильевич анаммыт. 1852 сыл тохсунньу 1 күнүгэр диэри дуоһунаска олорбут. Дьокуускайга өлбүт.

1851 сыл от ыйын 11 күнүгэр «Саха уобалаһын салайыы туһунан» балаһыанньа бигэргэммит. Бу балаһыанньа быһыытынан 1852 сыл тохсунньу 1 күнүттэн (саҥа истиилинэн тохсунньу 13 күнүттэн) Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэттэн араарыллыбыт, Илин Сибиир күбүрүнээтэристибэтигэр күбүөрүнэ бырааптаах туспа уобалас (нууч. самостоятельная область на правах губернии) буолбут. Онон бастакы күбүрүнээтэр анаммыт.

• Григорьев Константин Никифорович — Саха уобалаһын бастакы күбүрүнээтэрэ. 1852 сыл тохсунньу 1 күнүттэн дуоһунаска киирбит. Муус устар 19 күнүгэр Дьокуускайга кэлбит. 1856 сыл олунньу 9 күнүгэр диэри олорбут.
• 1856 сыл олунньу 9 күнүттэн 1857 сыл кулун тутар 26 күнүгэр диэри уобалаһы бырабылыанньа үрдүкү сүбэһитэ, кавалер Скрябин Николай Федорович салайан олорбут.
• 1857 сыл кулун тутар 26 күнүгэр күбүрүнээтэр дуоһунаһыгар действительнай статскай сүбэһит Штубендорф Юлий Иванович (1811—1878) киирбит. Ыраахтааҕы дуоһунаска аныыр туһунан ыйааҕа 1856 сыл алтынньы 23 күнүгэр тахсыбыт эбит.

Дьаһалтанан (административнай) тыырыллыыта

XX үйэ саҕаланыытыгар уобаласка 5 уокурук киирэрэ:

№	Уокурук	Уокурук куората	Иэнэ	Нэһилиэнньэтэ (1897), киһи.
1	Үөһээ Дьааҥы уокуруга	Верхоянскай (354 киһи)	947 085	14 259
2	Бүлүү	Бүлүү (куорат) (611 киһи)	883 402	67 942
3	Халыма	Среднеколымскай (538 киһи)	604 756	7885
4	Өлүөхүмэ	Өлүөхүмэ (куорат) (1144 киһи)	330 159	36 227
5	Дьокуускай уокуруга	Дьокуускай (6535 киһи)	719 287	143 567

Уокуруктар полиция учаастактарыгар хайдаллара, учаастактар — буоластарга уонна тыа сирин уопсастыбаларыгар, оттон туора урдустар (инородецтар) сирдэрэ — улуустарга, нэһилиэктэргэ уонна уустарга араарыллаллара. Уобаласка барыта 12 полиция учаастага, 8 нуучча уонна 1 инородецтар буоластара баара, 169 олорор сир (ол иһигэр 99 инородецтар уонна 12 көскө кэлбит аттакылар олорор сирдэрэ), 15 саха улууһа (251 нэһилиэк), 36 уус атын инородецтар.

Куораттара Дьокуускай уонна 4 уокурук куораттара: Өлүөхүмэ, Бүлүү, Верхоянскай, Среднеколымскай.

Уобалас олохтоохторо

Саха уобалаһын олохтоохторун 91,5 % инородецтар этилэр; нууччалар 7,5 %, атын омуктар — 1 %.

1900 сыллаахха уобаласка 262 703 (134 134 эр киһи, 128 569 дьахтар) олорор этэ. Мантан нууччата — 21 045, сахата — 224 110, атын инородецтара — 17 539, тас дойду омуктара — 9.

100 эр киһиэхэ 96 дьахтар тиксэр эбит.

Православнайдар 256 737, католиктар — 193, эрмээн-григорианнар — 2, протестааннар — 23, раскольниктар уонна сиэктэлэр — 1731 (ол иһигэр 1240 аттакы), иудейдар — 510, мусульмааннар — 1896, ойууну итэҕэйээччилэр — 1610.

Быһаарыылар