Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Зашиверскай

Зашиверскай (нууч. Зашиверск) — Арассыыйа сүппүт куората. Хотугу эргимтэ таһыгар, Индигир орто тардыытыгар, билиҥҥи Муома улууһугар баар этэ.

1639 сыллаахха Индигир өрүс харгылаах сириттэн (аата шивера өрүс харгылаах сирэ диэн нуучча былыргы түөлбэ тылыттан үөскээбит) аллараа кыстыыр сир быһыытынан тутуллубут. XVII үйэҕэ — XIX үйэ саҕаланыытыгар дьаһаах хомуйар уонна атыы-эргиэн, Индигир өрүс тардыытыгар салалта олохсуйбут киин сирэ этэ. Олохтоохторун ахсаана 500 тиийэ эбит. Дьокуускайтан Халымаҕа диэри уунан уонна сиринэн айан суолларын быһа охсуһар сирэ. Күндү түүлээҕин эспиттэрин кэннэ кэхтэн барбыт, хара уоспа турбутун кэннэ 1880-с сылларга эстибит. Аҕыйах хаалбыт олохтоохторо 1920-с сыллардаахха диэри бааллар этэ.

Литератураҕа хотугу Китеж[1], сибирдээҕи «град Китеж»[2]; саха[3], хотугу Помпеилара[4] диэн ааттанар. Спас таҥаратын дьиэтэ уонна колокольнята ордон хаалбытын 1969—1971 сылларга чинчийбит археологическай экспедиция кэмигэр Новосибирскай куоракка көһөрөн илдьибиттэрэ.

Турбут сирэ

undefined

Зашиверскай ойуур быыстаах туундара зонатыгар, Өндөрөй-Таас уонна Муома сис хайаларын быыһыгар, Индигир өрүс орто тардыытыгар турбута. Индигир, оччолорго Ыт үрэҕэ диэн ааттаах, суудуна сылдьар дириҥ уулаах, түргэн сүүрүктээх, бурулҕаннардаах. Сүүрүк үөһээ Улахан-Хапчагай харгылара бааллар. Урут өрүс халааннаан, уу куораты хаста да ылбыт эбит. Тумул арыы, билигин 5 км уһуннаах, 1,5 км кэтиттээх, өстөөхтөртөн айылҕаттан хахха эбит. Куорат утары кытылыгар 400 м тиийэ үрдүк, тэллэҕэр дьикти ойуулаах сис хайалардаах[комм. 2] , кэтэҕэр тиит ойуурдаах. Сирэ-уота бадарааннаах-куталаах, намыһах ыарҕалардаах-сэппэрээктээх[5]. Сайына үрүҥ түүннэрдээх, хонуутугар дьэрэкээн сибэккилээх оттоох. Оччотооҕу кэм айанньыттара Зашиверскай куорат айылҕатын олус сөҕөллөр-махтайаллар этэ. Хайалаах сиргэ туох да үүммэтэ, сирэ-уота тыытыллыбатаҕа бэрт этэ. Мантан хоту ахсаана биллибэт күөллэрдээх, куталаах туундара саҕаланар[6]. Саамай чугас нэһилиэнньэлээх пууннар — Индигиринэн өрө таҕыстахха Кулун-Өлбүт, (быһалыы 70 км тэйиччи), уонна аллараа түстэххэ Кэбэргэнэ бөһүөлэгэ (85 км.тэйиччи).

Урукку куорат сирэ-дойдута 1999 сыллаахха тэриллибит муниципалитет суолталаах «Зашиверскай» ресурснай резерват (ордук харыстанар айылҕа сирэ) буолан турар — арассыыйатаҕы Арктика көтөрдөрү кэтиир-үөрэтэр быстах харыстанар сүрүн сирэ-уота[7][8].

Устуоруйата

Кыстык

Зашиверскай куорат устуоруйата 1639 сыллаахтан саҕаланар. Дьэһиэй хаһааҕын Посник Иванов этэрээтэ дьүкээгирдэри кытта кыргыыһыы кэнниттэн Индигир өрүс харгылаах (шивералаах) сирин ааһан, кытылга тиксэн, бу дьыл алтынньы 11 күнүгэр кыстык туттубуттар[9], кэлин Зашиверскай ааттаммыт[комм. 3]. Зашиверскайтан быдан аллараа Иван Ребров Подшиверское уонна өссө икки атын кыстыгы туппутун туһунан дакылаата баар[10]:

« Дьүкээгир дойдута элбэх киһилээх, Индигир өрүһэ элбэх балыктаах; Дьүкээгир дойдута кииһэ элбэх; Индигир өрүскэ элбэх үрэх түһэр, ол үрэхтэр тардыыларынан элбэх сатыы уонна табалаах дьон олорор, дьүүкэгир дьоно үрүҥ көмүстээх. »

Куорат утарыта Индигиргэ түһэр Кэлээдьин үрэҕинэн, Дьокуускайтан Халымаҕа диэри сиринэн суол ааһара. Олохтоох болкулуорга бу суолу «ыраахтааҕы» суола, ол аата судаарыстыбаннай суол диэн ахталлар. Үһүйээҥҥэ ахтылларынан, XVIII үйэҕэ Дьокуускай куоракка тиэрдэр сиринэн суол Дьааҥы өрүс тардыытынан ааһара, олортон биир суол Үөһээ Дьааҥыны уонна Эдьигээни таарыйара. Атынан сырыы 3-4 ый буолара, айаҥҥа үксүн сайын туруналлара. Чугастааҕы дьон олохсуйбут сирэ 300 км тэйиччи буолара[11].

Зашиверскай айаҥҥа сылдьар хаһаахтар тохтоон ааһар, сулууспалаахтар уонна булчут дьон ас-таҥас булунар сирдэрэ буолара. Ас-үөл, таҥас-сап, сэп-сэбиргэл хааччыналлара. Бу дойдуга бастакы хоту сирин-дойдутун арыйбыт дьон — Семён Дежнёв, Селиванко Харитонов, Михаил Стадухин сылдьыбыттара биллэр. Маҕаһыыннары, ыскылааттары туталлара. Устар аалларын — куочалары абырахтыыллара. Куоракка чунуобунньуктар, дьаһаах-түһээн хомуйааччылар, атыыһыттар уонна промышленниктар олороллоро[12].

Зашиверскайга дьаһааҕы аҕалан харайаллара, түүлээх түһээнин туттара чугастыы олорор дьүкээгирдэр кэлэллэрэ, Индигир төрдүттэн эбээннэр уонна булчут тоҥустар сылдьаллара. 1665 сыллаахха Зашиверскай олохтоохторо дьүкээгирдэри атаҕастаабыт боярин уолун Андрей Булыгины үҥсэн, сурук суруйбуттара: «Он же Андрей всякими обидами их обидит и приметываетца своими бездельными приметы и побрал у них юкагирей всякие последние животишка и олени и ясаку-де им промышлять не на чем и жить-де им стало не можно». Дьүкээгирдэр уонна эбээннэр дьаһаах төлүүртэн аккаастанан, 1666 сыллаахха куоракка саба түспүттэрэ, оттон 1679 сыллаахха Зашиверскайы сэриинэн төгүрүктээбиттэрэ биллэр[13].

Остуруок

Төгүрүктээһинтэн харыстанан 1676 сыллаахха Зашиверскай киинигэр мас кириэппэс эркин тутуллубута. Индигир өрүскэ турар хаһаахтар бастайааннай гарнизоннара баар биир соҕотох сэбилэниилээх бөҕөргөтүнүү, ону тэҥэ Дьааҥыттан арҕаа Халыма илинигэр диэри баһаам сир-уот киин сирэ буолбута[14].

1721 сыллаахха Индигир остуруога Зашиверскай диэн ааттаммыта[15]. 1769 сыллаахха Зашиверскай приходугар 922 истээччи, ол иһигэр 33 сыылынай баара; олохтоохтор истэригэр, билигин ыччаттара Нуучча Устьетыгар уонна Халымаҕа олороллор, Постников, Тарабукин, Хабаров, Синицын, Берёзкин, Лебедев, Шелканов уонна да атын араспаанньалаахтар бааллара. Индигир олохтоохторун сорохторо Арассыыйа Хоту сирдэриттэн төрүттээхтэр эбит[16].

Зашиверскай остуруок бирикээсчиктэрэ[17]:

Андрей Горелый : 1650—1652
Фома Кондратьев : 1650—1652
Василий Бурлак : 1652—1654
Иван Овчинников : 1654—1658
Василий Бурлак : 1659
Иван Жирок : 1660—1662
Амос Михайлов : 1662—1663
Андрей Булыгин : 1665
Лыткин :
Степан Щербаков : 1668—1670
Леонтий Трифонов : 1670—1671
Юрий Крыженовский : 1675—1677
Дмитрий Савин :
Герасим Цыпандин : 1686—1688
Фёдор Краснояр : 1688—1689
Иван Тобольский : 1688—1690

Куорат

1783 сыллаахха Зашиверскай кириэппэстээх уонна таҥара дьиэлээх буолан, куорат статустаммыта уонна Иркутскайдааҕы наместничествоттан салаллар Саха уобалаһын Зашиверскай уеһын киинэ буолбута. Куорат тойоно уонна куораттааҕы ратуша, уезд хааһыната, холуобунай суута, земскэй суута уонна да атын тэрилтэлэр бааллара. Арыгы иһэр дьиэ, килиэп уонна туус маҕаһыыннара аһыллыбыта. Куорат олохтоохторо бултууллара, балыктыыллара, сир оҥоруунан да дьарыктаналлара. XVIII үйэ бүтүүтүгэр таҥара дьиэтигэр кыһыл уонна үрүҥ көмүс киэргэллээх мал-сал баара. Таҥара дьиэтин бибилитиэкэтигэр байҕал уонна байыаннай дьыалаларга сыһыаннаах ыйынньыктар бааллара[18].

Дьүкээгирдэр, эбээннэр уонна сахалар куораты үрүҥ аһынан, булдунан, таба, эһэ уонна ынах этинэн хааччыйаллара. Сылын аайы сэтинньигэ манна дьаарбаҥка ыытыллара: Дьокуускайтан сыарҕалаах атыыһыттар тимир иһити, таҥаһы, оҕуруону, саахары, табаҕы, олохтоохтор — күндү түүлээҕи (тииҥи, саһылы, кииһи, кырынааһы, солоҥдону), мордьо уонна сэлии муоһун атыылыыллара[19].

1790 сыллаахха алтынньы 26 күнүгэр Иркутскайдааҕы наместничество атын дьаралыктарын кытта Зашиверскай куорат дьаралыга бигэргэммитэ. Маннык быһаарар суруктааҕа: «Куйах үөһээ өттүгэр — Иркутскай дьаралыга. Аллаараа өттүгэр хара хонууга көмүс саһыл, олохтоохтор күндү түүлээҕи бултуулларын бэлиэтигэр»[20]

Куорат олохтоохторун истэригэр нууччалар дьиэлэригэр үлэлиир дьүкээгирдэр, эбээннэр, сахалар аҕыйаҕа суохтар этэ. Идэлээх дьон, атыыһыттар олороллоро. 1799 сыллаахха байыаннай гарнизон 33 киһилээх эбит. XVIII үйэҕэ Зашиверскай сайдыытын чыпчаала этэ. Кэпсииллэринэн, дьиэтин ахсаана 270 тиийэрэ. Олохтооҕун ахсаана 500 элбээбэтэ[21]. Хааһына таһаҕаһа Тукулаан туорааһынынан, Алдан өрүһүнэн, онтон Нэльгэгэнэн, Борулааҕынан Зашиверскайга тиэрдиллэрэ. Зашиверскайтан үөһээ салгыы Индигир өрүһүнэн устубаттар этэ, өрүс харыгытн туоруур устуктардаах этэ[22].

Куорат кэхтиитэ уонна сүтүүтэ

Өссө көр.: Сибииргэ уоспа дьаҥа тарҕаныытын хронологията.

Күндү түүлээҕи ханна да имири эспиттэрин түмүгэр Зашиверскай куорат атыы-эргиэн киинин быһыытынан суолтатын сүтэрбитэ, ону тэҥэ олохтоохторун ахсаана аҕыйаабыта. 1803 сыллааҕы сир-уот уларыта тутуутун түмүгэр, уезд куораттарын аҕыйатыы тиһигэр хабыллан, Зашиверскай олохтоохторун ахсаана аҕыйаабытынан сибээстээн уезд куоратын аатыттан таһаарыллыбыта, онон 1804 сыллаахха салалта киинэ бары уезд тэрилтэлэрин, ону тэҥэ протоирей хаапыдыратын кытта 400 км тэйиччи сытар Верхоянскай куоракка көһөрүллүбүтэ. Төһө эрэ кэмҥэ манна хаһаахтар этэрээттэрэ баара уонна атыы аҕыйах тэрилтэтэ хаалан үлэлиир этэ. 1808 сыллаахха куоракка баара-суоҕа 120—130 киһи олороро. Кэлин, хаалбыт олохтоохтор, Дьааҥы уокуругар 1773—1776 сылларга уонна хат 1883 сыллаахха буолбут хара уоспа уонна корь ыарыытыттан сүһүрэн өлбүттэр курдук[23]. Уоспаттан чугастыы турбут былыргы Полоусный бөһүөлэк өлбүтэ биллэр, манна 1940-с сылларыгар диэри чочуобуна хаалбыта[24].

undefined

1820 сыл алтынньытыгар манан ааһан иһэн хоту сири чинчийээччи Ф. П. Врангель сылдьыбыт, эстэн эрэр Зашиверскайга баара-суоҕа биэс дьиэ хаалбытын көрбүт. 1822 сыл ахсынньытыгар куораты шотландия айанньыта Джон Кокрен көрөн ааспыт уонна суруйбута баар: «…Бу сири көрөн баран, этим тымныйан ылла. Мин хаһан даҕаны маннык ураты курус хартыынаны көрбөтөҕүм… Куорат сиригэр баара-суоҕа сэттэ хаарбах дьиэ баара»[25]. 1840-с сылларга манна Виноградов диэн айанньыт сылдьыбыт: «Индигири туораатахха, Зашиверскай өрүс уҥа өттүгэр турара көстөн кэлэр. Таҥара дьиэтэ уонна үс балаҕан, аҕабыт уонна причетник, улуус суруксута уонна ата суох ыстаансыйа көрөөччүтэ — балар эрэ олохтоох нэһилиэнньэ буолаллар». Бу сылларга бу дойдуга архиепископ Нил кэлэ сылдьыбыта биллэр, Спас таҥаратын дьиэтин, приходун туһунан кэпсээбитэ баар, ол эрэн куорат туһунан тугу да ахтыбатах. Зашиверскай оччолорго дьон олорбот сирэ буолбут. Таҥара дьиэтин тээбиринэ Индигиргэ турар Кириэс-Майордааҕы уонна Муома таҥаратын дьиэлэригэр көһөрүллүбүтэ[26]. 1874 сыллаахха Санкт-Петербурга Зашиверскай саҥа дьаралыга оҥоһуллубут: «Хара щит үрдүгэр кыһыл харахтаах кыһыл көмүс саһыл», ол эрэн бигэргэтиллибэтэх[27].

1920-с сыллар бүтүүлэригэр ССРС Наркомводун экспедициятын кыттыылаахтара Зашиверскай оннугар ампаарга олохсуйан олорор икки саха киһитин көрсүбүттэр[5].Бу балыксыт Миитэрэй Слепцов[5] уонна кини балта Евдокия Фёдоровна Слепцова эбиттэр. Хас да сылынан балыксыт өлбүтүн кэннэ балта Төгүрүк[комм. 5]диэн сиргэ көспүт. Слепцова: «Биһиги Зашиверскай куорат бүтэһик олохтоохторо этибит» — диэн кэпсиир эбит[комм. 6][28].

Архитектурата

undefined

Арҕаа Сибииргэ сүппүт Мангазея куоратыттан уратыта диэн Зашиверскайга XX үйэҕэ диэри сир үрдүнээҕи пааматынньыктара хаалбыта буолар: таҥара дьиэтэ уонна боруота үрдүнээҕи башня[29].

Зашиверскайы 1701 сыллааҕы Семён Ремезов «Сибиир чертеж кинигэтигэр» ойуулаабыт. Куораты Л. Воронин уонна Ф. Матюшкин XVIII—XIX үйэлэргэ ойуулаан хаалларбыта[30].

Зашиверскай бүтүннүү мас куорат этэ. Куорат 1676 сыллаахха тутуллубут кириэппэс эркинэ 1969—1971 сыллааҕы археологическай хаһыылар дааннайдарынан, 46 м.уһуннаах уонна 38 м кэтиттээх эбит. Эркинин халыҥа, икки хос бэрэбинэттэн турар, икки миэтэрэ эбит. Эркинин үрдүгэр икки боруоталаах башнялаах, биир муннуктуу башнялаах уонна соҕуруу эркиҥҥэ холбуу тутуллубут Спас таҥара дьиэтэ баар эбит. Турчанинов сири кээмэйдээччи 1798 сыллаахха оҥорбут былааныгар ону тэҥэ ас харайар ампаар уонна хаайыы көрдөрүллүбүт. Л. Воронин XVIII үйэ бүтүүтүнээҕи уруһуйдарыгар эркинэ бэлиэр суох.

Үөһээ ыйыллыбыт былааҥҥа уонна ойууларга көрдөххө, куорат туох да бэрээдэгэ, уулуссата суох тутуулардаах, өрүскэ чугас турар дьиэлэрдээх эбит. XVIII үйэ бүтүүтүгэр куорат сайдан, кэҥээн, тумул арыыга эрэ буолбакка, ыаллыы арҕаа арыыга турбут (билигин кураанах таас үөһүнэн арахсар. Кырдьаҕас олохтоохтор кэпсииллэринэн, куорат сорҕото ону тэҥэ Индигир хаҥас кытылыгар уонна үөһээ турбут эбит.

Археологическай экспедиция 1969 сыллаахха кэлбитигэр Зашиверскай оннугар таҥара дьиэтэ, аҥаара ордубут колокольня уонна икки урусхалламмыт туруору дьиэ (сэрэйдэххэ XIX үйэ ортотугар тутуллубут) уонна сэргэ хаалбыт эбит. Спас таҥаратын дьиэтин колокольнятын кытта 1700 сыллаахха Андрей Хабаров диэн болуотунньук Индигир төрдүттэн аҕалтарбыт тиит маһынан туппут. XX үйэ бастакы аҥаарыгар диэри манна өҥө барбыт уонна хаҕыланан хаалбыт «былыргы суруктаах» таҥара мөссүөннэрэ бааллар эбит [31]. Аһаҕас халлаан анныгар, дьиикэй айылҕаҕа бу хаалбыт пааматынньыктары кыайан салгыы харайар кыах суох буолан, Саха АССР бырабыыталыстыбата бу дьиэни-уоту Новосибирскайга саҥа тэриллэр Устуоруйа уонна архитектура аһаҕас халлаан анныгар түмэлигэр көһөрөргө көҥүллээбитэ. 1970 сыллаахха колокольнята, 1971 сыллаахха — Спас таҥаратын дьиэтэ көһөрүллүбүтэ[32].

Зашиверскай болкулуорга

Зашиверскай сүппүтүн кэннэ Индигиргэ олохтоох нэһилиэнньэ болкулуоругар, араас кэмҥэ суруллубут үһүйээннэригэр уонна былыргы сэһэннэригэр өйдөбүл буолан хаалбыт. Ол курдук куорат олохтонуута Бэрт-Чөрөгөр диэн бухаатыыр аатын кытта ситимнээх: нууччалар көмөлөрүнэн кини ол иннинэ сахалары кытта өстөһөр тоҥустары хоппут. Атын үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, Өрө-Чөрөгөр нууччалар сирдьиттэрэ эбит, Зашиверскай оннун ыйан биэрбит.

1940—1950-сс сылларга куорат уоспаттан эстибитин туһунан суруйуулары оҥорбуттар. Ю. Фролов биэриитигэр, ойууннар уоспа — «эбэ» кэлбитин, кыылы-түүлээҕи үрэйбиттэригэр дьоҥҥо иэстэспит абааһы кэлбитин кытта ситимнииллэр. Атын үһүйээҥҥэ икки аҕас-балыс кыргыттар сэттэ күннээх түүнү быһа маска хатаастан олороннор, Зашиверскайы харыһыйа көрбүттэр. Куоракка ааһа айаннаан испит тоҥус кинээһэ атаҕастаабытын кэннэ, туох баар уордарын-күдэхтэрин куоракка ыыппыттар. Сахалар дуу, тоҥустар ду кэпсээбит үһүйээннэригэр, 1969—1970 сыллааҕы Индигир төрдүгэр ааспыт билим экспедициятын кыттыылаахтара суруммуттарынан, биирдэ, дьаарбаҥка кэмигэр, куорат кириэппэһин таһыгар, ойуун сүһүрбүт күндү маллардаах сундуугу көрбүт. Ойбоҥҥо быраҕыҥ диэн эппитин үрдүнэн, ымсыы аҕабыыт буолумматах, онтон ол сундуугу арыйбыттарыгар дьон-сэргэ малы-салы түҥэттэн кэбиспит. Онтон сарсыныгар куорат бүтүннүү хара уоспанан ыалдьыбыт. Арай биир Тарабукина диэн кыра кыыс оҕо ордубут, 105 сааһыгар тиийэн 1913 сыллаахха өлбүт эбит[комм. 7][33]. Нуучча Устьетын олохтоохторугар уоспаны «зашиверскай быртаҕа» диэн ааттыыр үгэс хаалбыт эбит[34].

Чинчийиилэр

…Көнө сиргэ түстүбүт. Онно: таҥара дьиэтэ, колокольня, икки ампаар уонна икки киһи уҥуоҕа баар. Зашиверскайтан ордубута бу эрэ!

Полярник Б. А. Леванов, 1929 сыл [35]

Зашиверскай нуучча айанньыттарын Г. Сарычев XVIII үйэ бүтүүтүнээҕи уонна Ф. Врангель XIX бүтүүтүнээҕи суруйууларыгар ахтыллар. Куорат туһунан сиһилии ойуулааһын 1804 сыллаахха тахсыбыт А. Щекатов «Арассыыйа судаарыстыбатын географиялыы тылдьытыгар» көстөр.

Эстибитин кэннэ куорат туһунан ханна да ахтыбатахтар. Зашиверскай устуоруйатын бастааҥы сиһилии (архыып матырыйаалларынан) чинчийии 1922 сылга сыһыаннаах, Саха наркомпрос таһаарбыт «Саха сирин чинчийии матырыйаалын хомуурунньугар» «В. Г.» диэн илии баттааһыннаах ааптар «Зашиверскай куорат» диэн ыстатыйата киирбит. Зашиверскай туһунан В. И. Огородников «Из истории покорения Сибири. Покорение юкагирской земли» (Чита, 1922) , С. В. Бахрушин «Открытии Якутии русскими в XVII веке и присоединение её к России» (Якутск, 1957) кинигэлэригэр ахтыбыттар. Урукку куорат оннугар таҥара дьиэтэ баарын туһунан XX үйэҕэ маҥнай 1933 сыллаахха Индигирдээҕи гидрографическай экспедиция оччуотугар ыйыллыбыт, экспедиция куорат оннун алҕаска 1931 сыллаахха булбут[36].

Археологическай хаһыылар

undefined

Зашиверскай остуруогар уонна чугастааҕы сирин археологическай хаһыылар 1969—1971 сылларга ССРС БА СС экспедициятынан ыытыллыбыта. Хаһыылар сурукка суох устуоруйа дааннайдарын чопчулаабыттара. Кылгас сайын уонна ирбэт тоҥ (мууһа 25—30 см дириҥтэн саҕаланар) хаһыылары түмүктүүргэ харгыс буолбуттара, ол түмүгэр XVII үйэ култуурнай араҥата булуллубатаҕа.

Экспедиция кэмигэр торфа дьапталҕатын анныгар остуруок эркинин тобоҕо, башня муостатын хаптаһыннара, ону кытта колокольняттан 15 м сиргэ ремесленнай мастарыскыай көстүбүтэ. Халаан ылбыт суола уонна иккитэ баһаар буолбутугар эркин сорҕото баһаарга умайбыта быһаарыллыбыта. XVIII үйэтээҕи алтан манньыаттар, эмэгэт, сэлии муоһуттан оҥоһуллубут саахымат бөгүүрэтэ, таас оҕуруо, сүлүүдэ уонна өстүөкүлэ кыырпахтара, тимир быһах о.д.а. көстүбүтэ. Таҥара дьиэтиттэн 1,6 м уонна 10 см тэйиччи 80 см дириҥҥэ кумахтаах сиргэ көмүү көстүбүт: дьахтар уонна үс оҕо суоруллубут хаптаһын хоруоптаахтар, оҕо оҥо хаһыллыбыт дүлүҥҥэ хараллыбыт, кыыс икки тииттэн оҥо хаһыллыбыт хоруоптаах[37].

Быһаарыылар

Комментарийдар
  1. ↑ Турчанинов былаана саба быраҕан, ситэтэ суох; хотута сыыһа ойууламмыт, хайысха көрдөрөрүнээҕэр Индигир төттөрү өттүгэр устар («Древний Зашиверск», 60 сир.)
  2. ↑ Атын дааннайынан — 200 миэтэрэ, көр. Кротов, Модест. В просторах Индигирки. — Якутск, 1934. — С. 22.
  3. ↑ Маннык санааны Окладников, Огородников уонна Бахрушин тутуһаллар, көр. Огородников В. И. Из истории покорения Сибири. Покорение Юкагирской земли. — Чита, 1922., Бахрушин С. В. Открытие Якутии русскими в XVII веке и присоединение её к России. — Якутск, 1953. Зашиверскай остуруога тутуллубутун туһунан атын санаалар: Иван Ильин 1653 сыллаахха туппут, көр. Долгих Б. О. Родовой и племенной состав народов Сибири в XVII веке. — М., 1960. — С. 398., В. Бурлак 1653 сыллаахха, көр. Белов М. И. История открытия и освоения северного морского пути, том I. — С. 178. («Древний Зашиверск», стр. 74)
  4. ↑ Үөһээҥитэ Зашиверскай Индигиртэн көстүүтэ, алаараата куорат киинин көстүүтэ
  5. ↑ Тугурук — (сах. төгүрүк), оз. Тугурук, нп Тугурук, Якут. АССР. См. Тихонова Г. Е. и др. Словарь русской транскрипции эвенкийских и эвенских терминов и слов, встречающихся в географических названиях Сибири и Дальнего Востока. — Центральный научно-исследовательский институт геодезии, аэросъемки и картографии, 1967. — С. 76. Тугурук — Зашиверскайтан 26 км тэйиччи, Индигир уҥа кытылыгар баар буола сылдьыбыт нэһилиэнньэлээх пуун
  6. ↑ Г. М. Васильев атырдьах ыйын 7 күнүгэр 1944 сыллаахха суруйбут, Майор-Крест сирэ. 87 саастаах Е. Ф. Слепцоваттан, Муома оройуонун олохтооҕуттан суруллубут: «Уопса ыарыыта уҕараабытын кэннэ, куоракка дьон кэлбитэ… оччолорго коракка биэс уонча ыал баара… Мин оҕо сылдьан, эһэбин кытта Зашиверскайга көһөн кэлбиппит. Убайым өлбүтүн кэннэ эдьиийим оҕотунаан Төгүрүк диэн сиргэ көспүппүт. Мин оччолорго 20-чэ саастааҕым. Зашиверскайга олордохпутуна кини куорат курдук буолбатах этэ. Биһиги дьиэбит таҥара дьиэтиттэн чуут тэйиччи, үөһээ баара. Төгүрүккэ көспүппүтүн кэннэ дьиэбитин ааһан иһэр дьон уматан кэбиспиттэр этэ. Ол кэннэ Зашиверскайга икки ампаар, таҥара дьиэтэ уонна колокольня ордубута». («Древний Зашиверск», стр. 196)
  7. ↑ Тарабукиннар Зашиверскайга XVIII уонна XIX үйэлэргэ олорбуттар («Древний Зашиверск», стр. 58, 137)
Источники
  1. ↑ Общественные науки в СССР.
  2. ↑ Васильевский, Р. С. и др. Воспитание историей. — Новосибирское книжное изд-во, 1987. — С. 191.
  3. ↑ Чикачёв, А. Г. Русские на Индигирке: историко-этнографический очерк. — Наука, 1990. — С. 24.
  4. ↑ Хохлачев В. Заполярный Помпей = Хотугу эргимтэ Помпейа уоттара. — Индигир уоттара. — Хону, 1975.
  5. ↑ 1 2 3 Кротов, 1934, с. 23
  6. ↑ Окладников, 1977, с. 13, 20, 36—39, 48, 50, 60, 82
  7. ↑ Стишов М. С. Особо охраняемые природные территории Российской Арктики: современное состояние и перспективы развития. — Всемирный фонд дикой природы (WWF). — 2013. — С. 19. — ISBN 978-5-906219-04-6
  8. ↑ Свиридова Т. В. Современное состояние территориальной охраны КОТР Российской Арктики. — М.: Союз охраны птиц России, 2011. — С. 2, 20.
  9. ↑ Иванов, В. Н. Вхождение Северо-Востока Азии в состав Русского государства. — Новосибирск: Наука, 1999. — С. 101.
  10. ↑ Окладников, 1977, с. 38, 74
  11. ↑ Окладников, 1977, с. 20, 33, 44, 48
  12. ↑ Окладников, 1977, с. 44
  13. ↑ Окладников, 1977, с. 45—47
  14. ↑ Окладников, 1977, с. 47—48
  15. ↑ Молодых, И. Ф. Пути связи и снабжение Колымско-Индигирского края. — Иркутск: Востсибкрайгиз, 1931. — С. 22.
  16. ↑ Окладников, 1977, с. 56, 58, 89
  17. ↑ Окладников, 1977, с. 182, 183
  18. ↑ Окладников, 1977, с. 41, 58—60, 63
  19. ↑ Окладников, 1977, с. 62, 67, 70
  20. ↑ Геральдика.ру. Герб города Зашиверск | Геральдика.ру. geraldika.ru. Сигэнии күнэ: 22 Ахсынньы 2025.
  21. ↑ Окладников, 1977, с. 44, 60, 62
  22. ↑ Молодых, И. Ф. Пути связи и снабжение Колымско-Индигирского края. — Иркутск: Востсибкрайгиз, 1931. — С. 30, 31.
  23. ↑ Окладников, 1977, с. 71, 72
  24. ↑ Рудич, К. Н. Река, разбудившая горы. — Новосибирск: Наука, 1977. — С. 18.
  25. ↑ Кокрен, Джон Дандас. Рассказ о пешем путешествии по России и Сибирской Тартарии к границам Китая, Студёному морю и Камчатке = Narrative of a Pedestrian Journey Through Russia and Siberian Tartary: From the Frontiers of China to the Frozen Sea and Kamtchatka. — H. C. Carey, & I. Lea, and A. Small, 1824. — С. 163, 164.(ааҥл.)
  26. ↑ Окладников, 1977, с. 63, 72, 73
  27. ↑ г. Зашиверск (Якутия). // heraldicum.ru. Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025. Архивировано 24 Балаҕан ыйын 2015 года.
  28. ↑ Окладников, 1977, с. 63, 72, 74
  29. ↑ Окладников, 1977, с. 20
  30. ↑ Окладников, 1977, с. 5—7, 42
  31. ↑ Кротов, 1934, с. 22
  32. ↑ Окладников, 1977, с. 20, 22, 23, 39, 42, 43, 48, 50, 60, 79, 121—129, 146
  33. ↑ Окладников, 1977, с. 29—30, 55—56, 189—194, 197, 203
  34. ↑ Полярная звезда: литературно-художественный и общественно-политический журнал. — 1988. — Т. 1—6. — С. 7.
  35. ↑ Окладников, 1977, с. 7
  36. ↑ Окладников, 1977, с. 5—7
  37. ↑ Окладников, 1977, с. 43, 121—129

Литература

Энциклопедиялар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Монографиялар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  • Окладников А. П. и др. Древний Зашиверск: древнерусский заполярный город. — М.: Наука, 1977.
  • Вилков О. Н. Источники и литература о времени основания в процессе освоения Сибири русскими города Зашиверска (XVII в.) // Источниковедение городов Сибири конца XVI — нач. XX вв.. — Новосибирск, 1983.
  • Лаппо Г. М. Города России. Взгляд географа. — М.: Новый хронограф, 2012. — С. 274. — ISBN 978-5-94881-151-2

Публикациялар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

нуучча тылынан

  • В. Г. Город Зашиверск // Сборник материалов по изучению Якутии. — Якутск, 1922.
  • Кротов, Модест В просторах Индигирки. — Якутск: Якутское государственное издательство, 1934.
  • Сизых С. Якутская Помпея. — Соц. Якутия, 1974.
  • Гурьве К. Был на карте город. — Сангар: Ленинец, 1978.
  • Панков А. Якутская Мангазея. — Полярная звезда, 1978.
  • Березкин И. Здесь был город. — Молодёжь Якутии, 1989.
  • Вехов Н. В. Зашиверск // Московский журнал. — 2011. — № 10. — С. 35—48.

сахалыы

  • Хохлачев В. Заполярный Помпей = Хотугу эргимтэ Помпейа уоттара. — Индигир уоттара. — Хону, 1975.
  • Фролов В. Был такой город = Маннык куорат баара. — Бэлэм буол. — Якутия, 1981.
  • Абыйчанин Н. Русские из Ожогино; Зашиверск в XVII—XVIII в. = Ожогино нууччалара; Зашиверскай XVII—XVIII yйэлэргэ. — Кыым. — Якутия, 1998.

Сигэлэр

Категориялар