Аһаҕас халлаан анныгар устуоруйа-архитектура түмэлэ

Музей сиригэр-уотугар 46,5 га иэннээх хас да рекреационнай зона, археология, этнография, архитектура пааматынньыктара, эксперименниир былаһаакка, салалта куорпуһа бааллар, иккис этээстэригэр Сибиир славян нэһилиэнньэтин култууратыгар анаммыт экспозиция тэнийбит^[3].

Архитектура пааматынньыктарын зонатыгар музей киэн туттуутунан бэдэрээлинэй суолталаах пааматынньыктар буолаллар: Саха сирин Индигириттэн Зашиверскайдааҕы Спас таҥара дьиэтэ (Саха сирин бырабыыталыстыбатын бэлэҕэ), Орто Обь тардыытыттан Казымскай (Юильскай) остуруок, Новосибирскай уобалас Барабиннааҕы оройуонуттан «на ряже» тыал миэлиҥсэтэ, Иркутскай уобалас Ершово дэриэбинэтиттэн «сязь» мас дьиэ, Семен Дежнев бииргэ сулууспалыыр Иван Поломошнай сыдьааннарын «клетью» мас дьиэтэ, Кемеров уобалаһын Поломошнай сэлиэнньэтиттэн, Иркутскай уобалас Аллараа Өлүөнэтээҕи оройуонуттан икки этээстээх икки ампаар, омуһахтаах ампаар, Хара баанньык, Хабаровскай анныттан нанай промысловай ампаара, буддийскай дуҕан (Бурятия миниистирдэрин Сэбиэтин бэлэҕэ), Чита уобалаһын Агинскай Бүрээт уокуругуттан бүрээт кийииттээх балаҕана.

Археология пааматынньыктарын зоналарыгар таас стелалар уонна палеолиттан орто үйэлэргэ диэри араас эпохалар уустара көстөллөр. Манна сэрии уонна булт тэриллэрин саҥардыллыбыт полигона баар.

Музей этнографическай зонатыгар саҥардыллыбыт манси аҕа ууһун ытык сирин көрдөрүллэр.

Бу музей бырайыагын архитектордар С. Н.Баландин уонна В. Пергаев 1972 с. айбыттара. Баландин бэйэтэ Саха сиригэр 1969 с. академик А. П. Окладников салалтатынан научнай экспедицияҕа кыттыбыта. Зашиверскай куорат Индигир өрүс уҥа кытылыгар турар. Бөдөҥ тумул арыы бүтүүтүгэр, өрүс дохсуннук сүүрүгүрэ сиригэр, хаптаҕай күөх хонууга былыргы Спас таҥаратын дьиэтэ турара. Бу таҥара дьиэтин экспедиция этэрээтин үлэһиттэрэ анаан үөрэппит сүрүн эбийиэктэрэ буолбута. Бу XVIII  үйэ саҕаланыытыгар тутуллубут архитектура уонна устуоруйа пааматынньыгын кээмэйдэрин, ойууларын оҥорбуттара, сиһилии чинчийиилэри ыыппыттара. Архитектордар таҥара дьиэтэ XVII үйэ бүтүүтүн нуучча мас зодчествотын ураты пааматынньыга буолар диэн түмүккэ кэлбиттэрэ. Ол кэмтэн хаалбыт зодчество пааматынньыктарын сорохторо кээмэйдэринэн кыралар уонна уус-уран суолталара кыра, сорохторо хойутуу реставрацияламмыт уонна уларытыллыбыттар эбит. Зашиверскай куорат шатровай Спас таҥара дьиэтэ XVII үйэ маастардарынан тутуллубутун курдук оннунан хаалбыт. Ону салгыы харыстыырга бу ураты пааматынньыгы, нуучча мас зодчествотын тиһэх холобурун Академгородокка аһаҕас халлаан анныгар түмэл тэрийиллэригэр анаммыт сиргэ көһөрөр туһунан быһаарыы ылыныллыбыта. Кэлин ансамбльга Зашиверскай остуруогун атын мас тутууларынан эмиэ эбиллибитэ.

Түмэл, былаан быһыытынан, түөрт зонаны киллэриэхтээх этэ: Сибиир, кыраай төрүт норуоттарын археологията, Хотугу куорат (Зашиверскай уонна Казымскай комплекстар) уонна сибиир дэриэбинэтэ. Ол гынан баран, 15 мас архитектура пааматынньыктарыттан дьиҥнээх реставрациялыыр-чөлүгэр түһэрэр үлэни 8 эрэ эбийиэккэ ыыппыттара, киин эбийиэгинэн звонницалаах Зашиверскайдааҕы Спас таҥара дьиэтэ буолбута. Аллараа Обьтан (XVIII үйэ саҕаланыыта) Казымскай (Юильскай) остуруогу, Илин Сибиир кырдьаҕастарын уһаайбаларын (XIX үйэ), манна көһөрүллүбүт былыргы таас быһыы оҥоһуктары уонна таас уруһуйдары кытта кинилэр бүгүн аһаҕас халлаан анныгар устуоруйа-архитектура түмэлин комплекса буолаллар.