Булыгин Андрей

Булыгин биографиятын туһунан, сүрүннээн Копылов — Москвитин экспедициятын кэнниттэн Хабаровскай кыраай билиҥҥи Охуоскай оройуонун сирин-уотун баһылааһыны эрэ кытта сибээстээх, быстах-остох сибидиэнньэлэр хаалбыттар. 1650 сыл от ыйыгар ол иннинэ олохтоммут Охотскай остуруокка Семен Епишев салайааччылаах 28 киһилээх этэрээт ыытыллыбыта. 1652 сыллаахха остуруок оройуонугар өрө туруу буолбут: эбэҥкилэр остуоруок көмүскээччилэригэр лаппа баһыйар күүстэринэн саба түспүттэр, онон казактар нууччалар кыстыыр сирдэригэр Улья өрүһүнэн соҕуруу түһэргэ күһэллибиттэр. Охотскай остуруога суох буолбута; икки сыл курдук Охотаҕа сулууспалыыр дьон суоҕа^[1].

1653 сыллаахха саха бойобуодата М. С. Ладыженскай^[2] Андрей Булыгины Епишевы солбуйа ыыппыта. Көрсүһүү 1654 сыл сааһыгар Булыгин этэрээтэ кочаларынан Улья өрүс тамаҕар Улкан өрүс сүнньүнэн муоранан тиийбитигэр буолбут. «Ульяҕа мин, Андрюшка, урукку бирикээсчик Семен Епишев уонна Борис Оноховскай сулууспалаах дьонун кытта тиийбиппэр, миэхэ Епишев Охотскай остуорогун умаппыттарын, онно ким да хаалбатаҕын, мантан салгыы инородецтар тулутан олордубаттарын туһунан эппитэ», — диэн Булыгин бойобуода Ладыженскайга ол көрсүһүү туһунан уонна Охотскай сонунун кэпсээбит^[1].

Булугин Ульяҕа уһуннук олорбокко, 34 сулууспалааҕы уонна Борис Оноховскайы илдьэ баран, кочаларынан Охотаҕа тиэтэйбит. Кочаларын Урак өрүс төрдүттэн чугас кытылга хампы бырахпыт. Саппаастарын барытын сүтэрэн, дьон нэһиилэ быыһаммыт. Уракка Булыгин этэрээтигэр дойдуларыгар кэлии дьону киллэриэн баҕарбат эбэҥкилэр саба түспүттэр. Кыргыһыы хас да күн устата барбыт. Бүтэһигэр, Булыгин суругар иһитиннэрбитинэн, «Таҥара көмөтүнэн, ыраахтааҕы дьолугар, ол дьону хотоммут, кыргыһыыга Унактыгир аймаҕыттан Уюк диэн киһилэрин билиэн ыламмыт, кини аатыттан илии баттаһан саҥа 163 сылга дьаһаах хомуйдубут». Охотаҕа Булыгин этэрээтэ бэс ыйын 25 күнүгэр тиийбит уонна умайбыт остуруок оннугар саҥаны тутан саҕалаабыт: «Ол кэннэ биһиги дьоммутун кытта 20 саһаан усталаах, 10 саһаан туоралаах остуруок туппуппут»^[1].

1654 сыллаахха Дьокуускайга чугастааҕы эбээннэртэн ыытыллыбыт дьаһаах кээмэйэ 264 киис уонна хара саһыл тириитэ этэ. Москваҕа кинилэр сыаналара хас да тыһыынча үрүҥ көмүс солкуобайынан сыаналаммыта — бүтүн баай. Хайыы-үйэ 1655 сыллаахха Булыгин остуруогун Охота уута ууга былдьаабыта, саҥа бөҕөргөтүүлэри 7 биэрэстэ үөһээ тутарга күһэллибиттэрэ. XVII үйэтээҕи докумуоннарга бу остуруок сиһилии ойуулааһына хаалбыт: Охота кытылыгар 4 миэтэрэ үрдүктээх бэрэбинэ частокол үс муннугу үөскэппит, үрдүнэн 10 миэтэрэ үрдүктээх квадрат үс этээстээх мас башня көстөр. Частокол иһигэр сэттэ улахан дьиэ, ампаар баара, онно ас-үөл, сэп-сэбиргэл уонна хомуллубут «күндү түүлээх хааһыната» баара^[3].

Булыгин Чуумпу далай кытылларыгар Нуучча саарыстыбатын бу дьоһун тирэх пуунун салгыы бөҕөргөтө уонна көмүскүү Охотаҕа 1659 сылга диэри хаалбыта^[4].

1663—1665 сыллардаахха Булыгин Зашиверскай остуруогун «бирикээсчигэ» (бойобуодаҕа бас бэринэр чунуобунньук) диэн ахтыллар. 1665 сыллаахха Зашиверскайтан эргиэн уонна булчут дьон киниэхэ үҥсүү суруйбуттар: «Кини — Андрей араастаан атаҕастыыр, бэйэтин дьалаҕай бэлиэлэринэн бэлиэтиир уонна кинилэртэн, дьүкээгирдэртэн бүтэһик астарын, табаларын уонна дьаһаахтарын былдьаан ылар — кинилэр хайдах да салгыы олорор, бултанар кыахтара суох буолла». Хаһаахтар маннык талбыттарынан айбардыыллара, дьону дьаһаах хомуйуу кэмигэр атаҕастыыллара өрүү баар көстүү этэ^[5].