Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Пянда Пантелей Демидович

Пянда Пантелей Демидович — айанньыт, 1623 сыллаахха Өлүөнэ өрүһү арыйбыта.

Төрүтэ

Пянда майгытын туһунан информация олох аҕыйах. Кини бэлиэтээһиннэрэ («скаски») хаалбатахтара, кини туһунан баар информацияны XVIII үйэ ортотугар устуорук Г. Ф. Миллер хомуйбута. Кини личноһыгар устуоруктар болҕомтолорун биллиилээх Сибиир чинчийээччитэ А. П. Окладников тарпыта. Дьиҥнээх аатын, төрөөбүт-өлбүт сирин, Өлүөнэҕэ айан иннинээҕи уонна кэннинэ дьылҕатын туһунан эрэллээх информация суох. Пянда аата Демид Софонович диэн буолуон сөп. Атын барылынан — Пантелей Демидович[1]. Помордартан кэлбитэ буолуо.

Б. П. Полевой 1965 сыллаахха бэчээттэппит, Былыргы актар судаарыстыбаннай архыыптарыгар булуллубут 1643 сыллаахха «кулут буолуу» (иэс) бэлиэтээһинигэр Пантелей Демидов Пянда баар[2]. Бу суруйуу Пянда (Пенда) туһунан соҕотох докумуоннаах дакаастабыл буолар.

Өлүөнэ өрүһү арыйыы

1619 сыллаахха Пянда Енисейскэйтэн Мангазеяҕа тиийбитэ. Онно 40 киһилээх бөлөҕү хомуйан, кинилэри кытта Туруханскайга түүлээҕи атыылаһа барбыт. Оччолорго Туруханскайга баар нуучча промышленниктара тоҥустартан (эбэҥкилэртэн) Енисейтэн илин диэки баар улахан, түүлээх Өлүөнэ өрүс туһунан сурухтары ылар буолбуттара.

Бу сурахха олоҕуран, 1620 сыллаахха Пянда дьонун кытта устуруустарынан Аллараа Тунгуска үөһээтигэр устубуттара. Онно икки сыл устата олохтоох нэһилиэнньэни кытта атыы-эргиэн оҥорон, бэйэлэрэ туппут кыһыҥҥы балаҕаннарыгар кыстаабыттар. Аллараа Тунгуска кыһыҥҥы балаҕанын аттыгар өссө биир улахан өрүс сүүрэр эбит диэн Пянда эбэҥкилэртэн билбитэ. Саас 1623 сыллаахха этэрээт Чэчуй вологун туораан, билиҥҥи Киренскэй сиригэр Өлүөнэ өрүскэ тиийбитэ. Онтон ыла Пянда өрүс устун уһаарыытын саҕалаабыта. Билиҥҥи Дьокуускай сиригэр диэри уунан айаннаан, онно Хаҥалас сахаларын олохторун-дьаһахтарын кытта билсэн баран, төттөрү эргиллибитэ. Чинчийээччилэр Өлүөнэ урдунэн Жиглово оройуонугар диэри тахсан баран, онтон Ангараҕа туораан Енисейскэйгэ туһэн кэлбиттэрэ.

Пянда эспэдииссийэ кэмигэр 8 тыһыынчаттан тахса килэмиэтири урут биллибэт өрүс суолларынан айаннаабыта, Өлүөнэ өрүһү уонна онно барар табыгастаах суолу арыйбыта. Бу барыта нуучча чинчийээччилэрин илин диэки салгыы баралларыгар улахан суолталаах усулуобуйа буолбута.

Быһаарыылар

Литэрэтиирэ

  • Магидович И. П., Магидович В. И. Очерки по истории географических открытий. — М.: Просвещение, 1983. — Т. 2. — С. 268—271.
  • Миллер Г. Ф. История Сибири. — М.: Издат. фирма «Восточная литература», 2000. — Т. II. — 796 с.
  • Никитин Н. И. Сибирская эпопея XVII века. Начало освоения Сибири русскими людьми. — М.: Наука, 1987. — 176 с. — Серия «Страницы истории нашей Родины».
  • Никитин Н. И. Освоение Сибири в XVII веке. — М.: Просвещение, 1990. — 144 с.: ил. — ISBN 5-09-002832-X
  • Пестерев В. И. История Якутии в лицах. — Якутск: Бичик, 2001. — С. 135—139. — 462 с. — ISBN 5-7696-1606-7

Сигэлэр

Категориялар