Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Ермак

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии

Ермак Тимофеевич (1532, Улуу Москва кинээстэбилэ[d] — 1585 сыл атырдьах ыйын 6 күнэ, Сибиир) — хаһаахтар атамааннара, Сибиири Нуучча судаарыстыбатыгар баһыылаабыт киһи.

Төрдө-ууһа

Ермак төрдө чопчу биллибэт. Нуучча былиннай фольклоругар кинини эпическэй боотурга Илья Муромецка тэҥнииллэр. Чинчийээччилэр үксүлэрэ кинини кини орто уҥуохтаах, киппэ эттээх-сииннээх, хара будьурхай баттахтаах, хара бытыктаах, хара харахтаах киһи курдук ойуулуллар[1].

Үһүйээн быһыытынан Чусовой өрүс кытылыттан төрүттээх эбит (Черепан летопиһа). Атын үһүйээн этэринэн, Дон хаһаахтарыттан, Качалинскай станицаттан төрүттээх Дону (Броневскай). Академик А. П. Окладников этэринэн Ермак нуучча хоту сирдэриттэн төрүттээх. "Летписец старых лет бэлиэтииринэн, Ермак Двинаттан төрүттээх[2][3][4].

undefined

Ермак араспаанньата чопчу биллибэт. Ол саҕана нууччалар үгүстэрэ араспаанньата суохтара. Үксүн аҕаларын аатынан, эбэтэр хос аатынан суруллаллара. Ермак Тимофеев, эбэтэр Ермолай Тимофеевич Токмак дииллэрэ биллэр. Погодинскай летописка туттуллубут Посольскай бирикээс биир докумуонугар эбии суруллубут: «Прозвище ему было у казаков Токмак».

undefined

Чуолаан Е. П. Карнович «Родовые прозвания и титулы в России и слияние иноземцев с русскими» диэн устуоруйа үлэтигэр маннык этиллэр:

Сибиир бастакы нуучча баһылааччыта Ермак Тимофеевич Повольскай Иван IV Васильевич Сибиир кинээс аатын иҥэрбит диэн Сибиир летопистарыгар баар. Ол гынан баран, бу дакылаат олус саарбах…

Ол гынан баран, А. В. Антонов «Памятники истории русского служилого сословия» диэн устуоруйа үлэтигэр Успенскай Ростовскай собуорун синодикуттан быһа тардыыларга өлбүтүн туһунан ахтыы баар:

Бииргэ былдьаһыы оҥорбут кинээс атаман Ермак уонна Сороки үйэлэр тухары умнуллуо суохтара (нууч. КНЯЗЮ атаману Ермаку и Сороки, купно храбьствовавшим, вечная память).

Тобольскай кыраайы үөрэтээччитэ, «Историческое обозрение Сибири» ааптара (1838) П. А. Словцов, уонна Иркутскай устуоруга А. Г. Сутормин, «Есиповскай летописька» олоҕуран[5], Ермак аата толору Василий Тимофеевич Аленин этэ дииллэр[6][7][8]. Бу барылы П. П. Бажов бэйэтин «Ермаковы лебеди» айымньытыгар тутуһар.

Сибиир XVII үйэтээҕи устуоруга Семен Ремезов этэринэн (аҕата Ермаагы кытта сылдьыспыт дьону көрбүт киһи) «велми мужествен и разумен, и человечен, и зрачен, и всякой мудрости доволен, плосколиц, чёрн брадою и власы прикудряв, возраст [рост] средней, и плоск, и плечист»[9][10]. Эмиэ кини этэринэн Ермак араспаанньата — Повольскай, дьиҥнээх аата Герман[11].

Арааһа, Ермак бастаан оччотооҕу кэмҥэ үгэс буолбут элбэх ахсааннаах Волга хаһаахтарын дружиналарын атамаана этэ. Биир үһүйээн этэринэн, эдэр сааһыгар артель күөсчүтэ буолан, хос аатын ылбыта[12]. Ермак табаарыһа Гаврила Ильин ыраахтааҕыга аадырыстаах челобитнайга суруйбутунан, кини Ермактыын 20 сыл устата Дьиикэй хонууга көҥүл олорбута; өссө биир бэтэрээн Гаврила Иванов сүүрбэ сыл Ермак станицатыгар уонна атамааннар станицаларыгар олорбутун туһунан суруйбута[13]. Этнограф Иосаф Железнов, Ураал үһүйээннэригэр тирэҕирэн, атаман Ермак Тимофеевич хаһаахтар «туһалаах колдунунан» ааҕалларын уонна «киниэхэ бас бэринэригэр аҕыйах ахсааннаах шишигтэрдээҕэ (абааһылар). Ханна сэрии тиийбэт буоллаҕына, онно ыытара» туһунан суруйбута[14].

Ермак Ливон сэриитигэр сотня баһылыгынан сулууспалаабыт. Бойобуода Дмитрий Хворостинин 1581 сыллаахха Литваҕа ситиһиилээхтик сылдьыбыт бохуотугар кыттыбыт, кинилиин Днепр өрүһүнэн Могилев куоракка диэри тиийбит, Шклов аннынааҕы кыргыһыыга кыттыбыт. Могилев комендаанын Стравинскай 1581 с. бэс ыйын бүтүүтэ суруллубут суругар ахтыллар: «Ермак Тимофеевич — атаман казацкий»[13]. Ермак ол сыл күһүнүн Псков төгүрүктээһинин уһуларга кыттыбыт, онтон 1582 сыл олунньутугар Лялица аннынааҕы кыргыһыыга сылдьан шведтары тохтотууга кыттыбыт. Руслан Скрынников суруйарынан Ермак өссө 1571 сыллаахха Хворостинин салалтатынан Молоди кыргыһыытыгар Михаил Черкашенин атамаан этэрээтигэр баара.

1582 сыллаахха атамааннар Ермак Тимофеевич, Иван Кольцо, Яков Михайлов, Пан Никита, Матвей Мещеряк, Александров Черкас уонна Богдан Брязги салалталаах хаһаахтар дружиналарын (540-тан тахса киһи) Ураал атыыһыттара Строгановтар бэйэлэригэр ыҥырбыттара. Хаһаахтар Ураалга Строгановтарга икки ый олорбуттара уонна Сибиир хаанын өттүттэн халабырдьыттар саба түһүүлэриттэн көмүскэнэллэригэр көмөлөспүттэрэ.

Ермак Тимофеевич Сибииргэ бохуота

1581 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр (юлиан халандаарынан) Ермак салайааччылаах хаһаахтар үчүгэйдик хааччыллыылаах этэрээттэрэ Орёл-городок диэн Строганов резиденциятыттан[15] Кама, Чусовая уонна Серебрянка устун уу суолунан походка Таас Кур (Ураал) ноҥүө айаннаабыттара[16]. Атын барылынан, устуорук Р. Г. Скрынников этиитинэн, Ермак, Иван Кольцо уонна Никита Пан Сибииргэ ыытар хампаанньалара 1582 сыллаахха тохсунньуга Речь Посполитайы кытта эйэ түһэрсиллибитин уонна 1582 сыл бүтүүтүгэр Ермак литовецтары кытта өссө да сэриилэспитин иһин, аныгыскы сылга, 1582 сыллаахха, саҕаламмыта[17].

undefined
undefined

Бу бохуокка Есиповскай уонна Ремизовскай летопистарга суруллубутунан, Ермак бэйэтин санаатынан аттаммыт, ким да сорудаҕын толорботох курдук. Строгановтар көннөрү күһэллэн аһынан-таҥаһынан уонна сэрии сэбинэн хааччыйбыттар. Оттон Строгановскай летопись туоһулуурунан (устуоруктар Карамзин, Соловьев маны итэҕэйэллэр), Строгановтар бэйэлэрэ хаһаактары Волгаттан Чусовойга ыҥыран ылбыттар уонна бохуокка тэрийэн ыыппыттар (кэлбит 540 киһиэхэ эбии 300 бэйэлэрин ратниктарын эбэн биэрбиттэр)[18].

Атамаан үчүгэйдик сэбилэниилээх уонна, быһата, олус дьиссипилиинэлээх, аҥар тыһыынча киһилээх, ас-үөл уонна тэрил элбэх хааччыллыылаах этэрээтэ турара. Мал барыта уонна этэрээт бэйэтэ ладьяларга тиэллибиттэрэ, бу эмиэ былааннаммыта, тоҕо диэтэххэ, биллибэт Ураал сис хайатын киин өттүнэн Сибиир иһигэр тиийэр соҕотох биллэр суол уунан этэ. Дружина бу хайа-уу суолун туораабытын кэннэ бу суол «Ермак уута» диэн ааттаммыта. Айан саҕаланыытыгар, хайаны уҥуордааһын кэннэ, бу тыһыынчаттан тахса килэмиэтирдээх суол Арҕаа Сибиир киинигэр, Сибиир хаан сүрүн ставкатыгар диэри кылгас уонна табыгастаах суол этэ[15].

Хаһаахтар инники өстөөхтөрө, хаан Кучум, Ермак этэрээдиттэн хас да төгүл элбэх, ол эрээри быдан мөлтөх сэбилэниилээх күүстэрдээх этэ. Посольскай ыйаах (РГАДА) архыып докумуоннарыгар этиллэринэн, хаан Кучум уопсайа 10 тыһыынча кэриҥэ, ол аата биир түмэннээх аармыйалаах эбит, киниэхэ бас бэринэр «дьаһаах дьоно (нууч.) (сах.» уопсай ахсаана 30 тыһыынча улахан эр киһиттэн тахсыбат эбит[19].

Шейбанидтар уустарыттан төрүттээх Кучум Хаан Бухара хаанын Абдулла аймаҕа этэ. Кини иннинэ олобут Сибиир хаана Едигер (Тайбугиннартан төрүттээх) 1555 с. Нуучча судаарыстыбата Казань уонна Астрахань ханстволарын сэриилээн ылбытын истэн, нуучча ыраахтааҕытыгар Уордаах Уйбааҥҥа баҕа өттүнэн түһээн төлүүргэ сөбүлэспитэ. Ол гынан баран, 1563 сыллаахха Кучум Едигеры уонна кини инитин Бекбулаты өлөрөн, былааһы былдьаабыта. Кашлыкка былааһы ылаат, Кучум бастаан дипломатическай оонньууну ыыппыта. Москубаҕа бас бэринэрин туһунан биллэрэ-биллэрэ, түһээни төлүүрүн уһата-кэҥэтэ сылдьыбыта. Ремезовскай Летописка сурулларынан Кучум бэйэтин былааһын Арҕаа Сибииргэ олохтууругар кырыктаахтык дьаһаммыта. Онтуката кэлин 1582 с. хаһаактар сэриилээн киириилэригэр вогуллар (манси), остяктар (хантылар) уонна атын олохтоох омуктар эрэлэ суох буолууларыгар, кинини өйөөбөттөрүгэр тиэрдибитэ.

undefined

Холбоһуктаах хаһаахтар күүстэрэ үрдээбиттэр строка өрүс Аллараа өттүнэн уонна кини холлороонунан үөһэ Үрүҥ көмүс Сибииргэ тиийэ, бассейннары үллэрэр Камы и Обий ол иһин оҕуһунан оҥочону өрүһү туораабыппыт (Жарлю). Манна хаһаахтар кыстыыр (Ремезовская летопись) хаалыахтаахтар.

1582 сыл саас Жеравля, Баранча уонна Тагил өрүстэринэн устан Туру өрүскэ түспүттэр. Туруга уонна Тавда үрэх түһүүтүгэр иккитэ Сибиир татаардарын көрсөн кыайбыттар. Кучум хаһаахтары утары Маметкулу бөдөҥ сэриилээх ыыппыт, ол эрээри Тобол кытылыгар бу дьону эмиэ кыайбыттар. Онтон Иртышка Чуваш тумулугар хаһаахтар татаардары бүтэһиктээх тиһэх кыргыһыыга үлтүрүппүттэр. Кучум ханство сүрүн куоратын Кашлыгы (Искер) көмүскүүр тоһууру хаалларан баран Ишим истиэпигэр куотан биэрбитэ.

undefined

1582 сыл алтынньы 26 (сэтинньи 5) күнүгэр Ермак татаардар бырахпыт Кашлык куораттарыгар киирбитэ[20]. Түөрт хонон баран ханты Демьянки үрэххэ олохтоох хаһаахтарга түүлээх уонна ас-үөл аҕалбыттара. Ермак бу дьону үчүгэйдик көрсүбүтэ. («лаской и приветом») . Кинилэр кэннилэриттэн олохтоох татаардар кэлбиттэрэ. Олору эмиэ сөпкө көрсөн, олохторугар төннөллөрүгэр эппитэ, тыытыа суох буолбута, өстөөхтөртөн көмүскүөх буолбута. Бу кэнниттэн хаҥас кытылтан Конды уонна Тавда үрэхтэр олохтоохторо кэлэн барбыттара. Барыларын дьаһаах төлөппүтэ ясаком. Салайааччылартан («лучшие люди») «шерть» ылбыта, ол аата бирисээгэ. Нуучча ыраахтааҕытын подданайа оҥортообута[20].

1582 сыл ахсынньыга Кучум байыаннай тойоно Маметкул, биир хаһаах этэрээтин Абалацкай күөлгэ кыдыйбыта. Олунньу 23 күнүгэр хаһаахтар Вагай үрэххэ Маметкулу билиэн ылбыттара.

1583 сыл сайыныгар Ермак Иртыш уонна Обь өрүстэринэн сылдьан күүстээх утарсыыны көрсө-көрсө татаардар куораттарын ылаттаабыта. Остяктар куораттарын Назымы ылбыта. Сибиир киин куоратын (Кашлык) ылан баран Ермак Строгановтарга илдьит ыыппыта уонна ыраахтааҕыга атамаан Иван Кольцону ыыппыта.

Иван Грознай хаһаахтары олус эйэҕэстик, байылыаттык көрсүбүтэ уонна кинээстэргэ күүс- көмө ыыппыта Семен Болховскай Иван Глухов, 300 Ратник. Ермак Сибииргэ ыыппыт ыраахтааҕы бэлэх ортотугар икки колчукук, ол иһигэр колчукуга кинээстээбит Петр Иванович Шуйскай. Бу белех биирдэ кердехпутэ; Ермак, Ермак бэйэтин сырыытын утумнаан, икки кольчуканан (бииртэн биирэ) уонна түүннэри- күнүстэри куутэр. Ыраахтааҕы бойобуодалар Ермакка 1583 сыл күһүнүгэр кэлбиттэрэ эрээри, кинилэр этэрээттэрэ казак дружинатын битэмииннэригэр улаханнык өлбүтүнэн көмө кыайан тиэрдибэтэҕэ. Атамааннар биир- биир тоһуурга түбэстилэр Богдан Брязг онтон ылыллыбыт . Назма өлбүт этэ Никита Пан; онтон 1584 сыл сааһыгар татаардар Иван Кольцону уонна Яков Михайловы өлөрбүттэр. Атамаан Матвей Мещеряк лааҕырыгар татаардарга төгүрүйэн, улахан хоромньулаах эрэ татаардар баһылыктарын Карачаны, Кучум визирин, тэйэргэ күһэйбитэ.

Ермак знамялара

Оружейнай палатаҕа Ермак үс күөх знамята баар, ол знамялар анныларыгар кини 1581—1582 сылларга сэриилэспит. Кучум Сибиир ханствотын баһылаабыта. Бэлиэлэр уһуннара үс аршинтан ордук.

Хахай уонна единорог, кыргыһыыга бэлэмнэр (знамя икки барылларыттан биирэ)
Сибэтиэй Михаил уобараһа (1-ы зал. 2-с витрина)
Сытин Байыаннай энциклопедияттан Ермак дружинатын знамята

Ермак өлүүтэ

1585 сыл атырдьах ыйын 6 (16) күнүгэр Ермак Тимофеевич өлбүтэ. Кини 50 киһилээх кыра этэрээти кытта Иртыш устун хаампыта. Вагай өрүс баһыгар кытылга хонон иһэн, Кучум утуйа сытар хаһаахтары саба түһэн этэрээти бүтүннүү суох оҥорбута. Аҕыйах хаһаахтар куотан тахсыбыттара. Ол түүн буолбут түгэннэри хараҕынан көрбүт дьон ахтыыларынан, атамаан куйаҕын, чуолаан ыраахтааҕы биэрбит икки кольчугатынан кытта, устуруустар диэки сөтүөлүү сатаан баран, Иртыш уутугар тимирбитэ. Ермак бааһырбыт буолуон сөп: байыаннай салайааччы быһыытынан, кинини бастатан туран, ох саанан ытыалаабыттарын сөп. Татаар үһүйээннэринэн, Ермагы татаар бухатыыра Кутугай үҥүүнэн күөмэйгэ өлөрбүтэ.

Хаһаахтар аҕыйах хаалбыттара, онон атамаан Мещеряк, ыҥырыллыбыт эргимтэ кэнниттэн, Руська төннүөхтээх этэ. Икки сыл баһылаан баран, хаһаахтар Сибиири быстах кэмҥэ хаан Кучумҥа туран биэрбиттэрэ[21].

Ермак өлбүтүн туһунан номох

Номох этэринэн, Ермак өлүгүн сотору кэминэн Эпанчина дэриэбинэтин аттыгар баар Иртыш өрүстэн Бегишев сиэнэ татаар балыксыта Яныш балыктаан таһаарбыта[22]. Элбэх үрдүк сололоох мурзалар, ону тэҥэ Кучум бэйэтэ, атамаан өлүгүн көрөөрү кэлбиттэрэ үһү. Татаардар өлүгү хас да күн устата ох саанан ытан, малааһыннаабыттара, ол гынан баран, хараҕынан көрбүт дьон этэллэринэн, кини өлүгэ ый устата салгыҥҥа сытан, сытыйбатах даҕаны. Кэлин, баайын-дуолун үллэстэн баран, чуолаан, нуучча ыраахтааҕыта биэрбит икки куйаҕын ылан, билигин Баишево диэн дэриэбинэҕэ көмпүттэрэ. Кинини ытык сиргэ көмпүттэрэ, ол эрээри мусульман буолбатах буолан, кылабыыһа кэннигэр. Көмүү дьиҥнээх буолуута билигин көрүллэ сылдьар.

«Татарин Яныш, Бегишев сиэнэ, өрүстэн Ермак өлүгүн таһаарар», «История Сибири» айымньыттан С. У. Ремезов миниатюрата

Ермак Тимофеевич көмүллүбүт сирэ Башкортастан Өрөспүүбүлүкэтин Миякинскай оройуонугар баар диэн барыл баар[23].

Иван Грознай ыраахтааҕы Ермакка биэрбит уонна 1564 сыллаахха өлөрүллүбүт бойобуода Петр Иванович Шуйскийга сылдьыбыт, сыаллаах (туоһахталаах) кольчуга бастаан калмык тайджи Аблай илиитигэр түбэспитэ, онтон 1646 сыллаахха нуучча хаһаахтара «уоруйах самойедтартан» — өрө турбут селькуптартан былдьаабыттара. 1915 сыллаахха Сибиир киин куоратын Кашлыкка хаһыы ыытыллар кэмигэр, Шуйскай кольчугатыгар баар икки төбөлөөх хотойдоох туоһахта булуллубута, ону Ермак бэйэтэ онно түһэрэн кэбиһиэн сөп этэ[19].

Үлэтин сыанабыла

Сорох устуоруктар Ермак личноһа, «кини хорсунун, салайар талаанын, тимир санаатын» олус үрдүктүк сыаналыыллар. Ермак — «Арассыыйа устуоруйатыгар биир саамай бэлиэ киһи» (Скрынников)[24].

undefined

Летописец Семён Ремезов аҕата Ульян Ремезов Ермак туһунан, кини хорсун быһыытын, өлүүтүн, кольчугатын туһунан кэпсээнин сиһилии суруйбута. Ыраахтааҕы Алексей Михайлович стрелецтар (нууч.) (сах. сотниктарыгар Ульяҥҥа улахан суолталаах сорудаҕы биэрбит: Арассыыйаттан Кытайга куттала суох суолу буларга. 1651 сыл от ыйын 18 күнүгэр Аблайга ыраахтааҕы бэлэхтэрин уонна Ермак кольчугатын бэлэхтииргэ анаммыт стрелоктар этэрээтин салайан Тобольскайтан соҕуруу истиэптэргэ барбыта[25]. Ол кэпсээнэ:

Ульян Ургаҕа тиийбитигэр Аблай сиэринэн ытыктабыллаахтык көрсүбүттэрэ. Бэлэхтэри аҕалбыттарыгар, Аблай Ульяны ыйыппыт:

«Эрмак куйаҕын испииһэккэ киллэрбиттэр дуу, суох дуу? Атын бэлэхтэр ахсааннарыгар киирэрэ сөбө суох».

Манна Ульян бэлэхтэр испииһэктэрин аахпыт. Аблай бэлэх көһөрүү дьаһалын барытын кэспитэ уонна маны эппит:

«Куйаҕы биэриҥ».

Киниэхэ биэрбиттэр. Кини ону убаастабыллаахтык ылыммыта, сыллаан баран, ыраахтааҕы үрдүктүк тутулун уонна тапталын айхаллаан, улахан уоскулаҥы ылан үөһэ көтөхпүтэ. Куйах 5 тиэрбэстээх, 2 аршин уһуннаах, санныга — аршин уонна чиэппэр, түөскэ уонна кэннитигэр — ыраахтааҕы бэчээттэрэ, кыһыл көмүс хотойдор, тэллэҕин уонна сиэхтэрин устун — 3 вершок алтан өҥнөөх оҥоһуулаах.

Аблай эмиэ ыйытар:
«Ульян билэҕин дуо, Ермаккыт ханна баарын?».
Ульян, дьыалаҕа сатабыллаах уонна өйдөөх, ыйытыыга хоруйдаабыт:
«Күн бүгүҥҥэ диэри ханна көмүллүбүтүн, хайдах өлбүтүн билбэппит».

Онтон Аблай Ермак туһунан номоҕу кэпсээн саҕалаабыт: хайдах Сибииргэ кэлэн Кучумтан куотан баран ууга былдьаммытын, булбуттарын, ыппыттарын, хаан сүүрбүтүн, куйаҕы үллэрэн илдьэ барбыттарын, уонна куйахтан уонна таҥастан дьиктилэр буолбуттарын, уонна татаардар куйах туһунан нууччаларга кэпсээбэппит диэн өлүүгэ андаҕайбыттарын. Уонна Аблай куйаҕы ылынан баран, турар Ульяҥҥа Ермак туһунан кэпсээтэ. Ульян Абайтан кини илии баттааһыннаах, бэчээттээх суруллубут докумуону көрдөспүт; Аблай Ермак туһунан барытын сиһилии быһаарыам диэн эрэннэрбитэ.

Хаалбыт бэлэхтэри ылан, сиэри-туому бүтэрэн, олорбуттар. Улуу тойон кинини үтүө санаанан истибитин иһин Аблай аймаҕын кытта бииргэ үөрбүт, уонна 1651 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Ермак туһунан бэйэтин тылынан сиһилии кэпсээбит: кини хайдах олорбутун уонна хайдах өлбүтүн, «биһиги кэпсээннэрбитинэн», хайдах булуллубутун уонна дьиктилэри оҥорбутун.

«Мин өр сыллары быһа куйаҕы ыла сатаабытым. Кыра эрдэхпинэ, иһим ыалдьар эрдэҕинэ, кини көмүллүбүт сириттэн ылыллыбыт сири иһэрдэргэ биэрбиттэрэ, онтон ыла доруобайбын. Бу көмүүттэн ылыммыт буорунан сэриигэ бардахпына, кыайабын; оттон сир суох буоллаҕына кураанах төннөбүн, туга да суох. Ол иһин Казак ордатын (нууч.) (сах. утары сэриигэ барар туһугар ыраахтааҕыттан куйаах көрдөспүтүм. Эһиги Ермаккыт Баишевскай кылабыыһаҕа бэс анныгар сытар, онтон төрөппүт күннэргэтигэр Ермак үрдүгэр уот баҕана көтөн тахсар, атын күннэргэ татаардарга чүмэчи көстөр, оттон нууччаларга көстүбэт».

Кини манна бэйэтин бэчээтин туруорбута.

— Семён Ульянович Ремезов

Аатын үйэтитии

Архиепископ Нектарий саҕана Ермакка уонна кини дружинатыгар үйэлэр тухары өйдөбүнньүк биллэрэр церковнай үгэс олохтоммута.

undefined

Ермак ахтыыта нуучча норуотугар остуоруйаларга, ырыаларга, топонимнарга баар. Элбэх Сибиир коммерческай фирмалара бэйэлэрин ааттарыгар «Ермак» диэн ааттаахтар.

undefined
  • Омскай куорат Никольскай казачай собуоругар 1918 сылга диэри Ермак знамята баара, Гражданскай сэрии кэмигэр сүппүтэ.
  • ХХ үйэ саҕаланыытыгар Омскайга Дания урбаанньыта Рандруп С. Х. «Ермак» диэн ааттаах «Зингер» диэн Америка тигэр массыынатыгар олоҕуран тигэр массыыналары оҥорон таһаарыыны олохтообута.
  • ХХ үйэ саҕаланыытыгар Семипалатинскай (билигин Павлодар) уобалас Павлодар оройуонугар баар Аксу нэһилиэгэ Ермак диэн ааты ылбыта. 1961 сыллаахха нэһилиэк уобаластааҕы бас бэриниигэ Ермак куоракка кубулуйбута. 1993 сыллаахха Казахстаан Үрдүкү сэбиэтин президиумун уурааҕынан Ермак куорат Аксу диэн ааттаммыта.
  • Свердловскай тимир суолга Ермак тохтобул пууна.
  • Усть-Шиш дэриэбинэ чугаһыгар (Омскай уобалас), Шиш өрүс баһыгар, өйдөбүнньүк бэлиэ туруоруллубута — Ермак этэрээтэ 1584 сыллаахха бүтэһик экспедиция кэмигэр тиийбит Иртыш саамай соҕурууҥҥу пууна.
  • Куораттар уулуссалара: Белов, Березняки, Железногорск (Красноярскай кыраай), Междуреченск, Новокузнецк, Новосибирскай, Омскай, Томскай, Шадринск, Пермь, Новочеркасскай (болуоссат уонна проспект), Липецк уонна Ростов-на-Дону, Ханты-Мансийск, Киев (Украина), Бийск, Ялуторовск, Тюмень уонна Нижнэй Новгород.
  • Ангарскай уонна Новочеркасскай «Ермак» стадионнара уонна Томскайдааҕы спортивнай комплекс.
  • Ермак чочумаас хайата — Верхняя Тура куорат кэрэхсэбиллээх сирэ (Свердловскай уобалас).
  • Ермак-Камень — Сылва өрүс кытылыгар кэлим хайа, Кунгур оройуона Пермь кыраайа.
  • 2001 сыллаахха Арассыыйа Баана «Сибири баһылааһын уонна чинчийии» өйдөбүнньүк манньыаттар серияларыгар 25 солкуобай номиналлаах «Ермак айана» диэн манньыаты таһаарбыта.
  • Омскай куоракка Сибиир ММА федерациятын ММА байыастарын спортивнай бэлэмнэнии базата Ермак аатын сүгэр.
  • 1899 сыллаахха Ньюкасл (Англия) верфыгар Арассыыйаҕа адмирала С. О. Макаров бырайыагынан аан дойдуга бастакы линейнай ледокол «Ермак» тутуллубута, уонна 1960 сылга диэри үлэлээбитэ. 1974 сыллаахха «Вяртсила» фирма верфигэр Сэбиэскэй Сойууска анаан саҥа дизельнэй-электрическэй ледокол «Ермак» тутуллубута.

Аан дойдуга бастакы линейнэй ледокол «Ермак»линейнэй ледокол
Донскайдааҕы харчы-100 солк. Ермак. аверс, 1918. Үүнээйилэр
Донскайдааҕы харчы-100 солк. Ермак. реверс, 1918. Үүнээйилэр
Арассыыйа баанын манньыата, 2001 с. — «Географическая серия», Сибиири баһылааһын уонна чинчийии, XVI- XVIII В., поход Ермак 1582-1585, 25 солк.,

Пааматынньыктар

Ермакка пааматынньыктар куораттарга уонна бөһүөлэктэргэ туруоруллубуттара:

  • Новочеркасскай[26];
  • Тобольскай (Ермак садыгар, 1848 сыл);
  • Тара (2019 сыл);
  • Зминогорскай (пааматынньык Казахстан куоратыттан көһөрүлүннэ Аксу, 1993 с. диэри Ермак диэн ааттаммыт);
  • Сургут (пааматынньык открыт 11 июня 2010 года; автор — скульптор К. В. Кубышкин)[27];
  • Чусовой (пааматынньык 2013 сыл бэс ыйыгар аһыллыбыта)[28];
  • Улуу Новгород (Н. "Арассыыйа 1000 сыла"пааматынньыкка);
  • Новосибирскай (Толмачево аэропорка);
  • Томскай;
  • Омскай (Сэбиэскэй пааркаҕа бүүс,);
  • Орел-Городок (Пермскэй кыраай, Кама өрүс кытылыгар).

Иркутскайга Александр III пааматынньыгын пьедесталыгар Ермак ойууламмыта. «Покорителям Сибири» диэн пааматынньык урукку аата.

Тюмеҥҥа, 1992 сыллаахха, Сибиир хаһаахтарын Сэриилэрин 410 сыллаах үбүлүөйүгэр, СКР «Тюменьскай хаһаахтар сойуустара» уопсастыбаннай тэрилтэ хаһаахтара историческай пааркаҕа «Ермак Тимофеевичка уонна кини табаарыстарыгар» диэн үҥүү кириэһин туруорбуттара. 1994 сыллаахха Москва уонна Бүтүн Арассыыйа патриарха Алексий II аан бастаан Тюмень уобалаһыгар сырыытыгар пааркаҕа сылдьан, Тюмень куорат хаһаахтарын төрүттээччилэрин өйдөбүнньүк бэлиэтин чинчийбитэ. Бу түгэҥҥэ кириэскэ өссө хас да гранит күрбэ таас эбиллибитэ[29].

1964 сыллаахха Кама уобалаһыгар бастакы нуучча кириэппэстэриттэн биирдэстэрэ Орел-Городок 400 сыллаах үбүлүөйүн чиэһигэр Ермак ойуулаах пааматынньык аһыллыбыта. Обелиск пааматынньыгын ааптара Мартынов Лев Семёнович буолар. Үөһээ өттүгэр ыйанан турар түөрт сүүрбэ миэтэрэлээх тиит умнастара кириэппэс истиэнэтин сорох чааһын көрдөрөллөр. Аллараа өттүгэр Ермак бюст портретын тимир барельефа баар[30].

Стелла Тобольскайга. Кэнники былааҥҥа — Тобол кремлэ
Ермак памятнига Новочеркасска
Атамаан Ермак «Арассыыйа 1000 сыла» пааматынньыкка, Улуу Новгород
Ермак Бюһа, Омскай. Ермак төрөөбүт күнэ 1542 курдук ыйыллыбыт.
Пааматынньык Чусовойга

Уус-уран литэрэтиирэ

  • Алмааһы Б. А. Атаман Ермак со товарищи. — СПб.: Азбука, 1997. — 596 с. — (Отечество). — ISBN 5-7684-0429-5.
  • Гунов В. П. Подвиг Ермака. Историческай роман. — Ростов- на- Дону: Ростовское книжное изд-во, 1986. — 366 с.
  • Гриц Т. С. Ермак. Историческая повесть. — Рисунки Н. Кузьмина. — М.: Детгиз, 1952. — 80 с., ил.[31]
  • Доганович А. Ермак, покоритель Сибири.
  • Ермак: крат. очерк завоевания Сибири. — СПб: Мирской вестн., 1875.
  • Иванов А. С. Ермак. Историческое повествование // Роман-газета. — 1993. — № 11-12.
  • Библиография Ермака. — Тобольск, 1891.
  • Краснов П. Н. С Ермаком на Сибирь. — М.: Вече, 2012. — ISBN 5-905820-29-8
  • Оксенов А. Сибирское царство до эпохи Ермака. — Томск: Губерн. тип., 1888.
  • Рылеев К. Ф. Смерть Ермака[32].
  • Сафонов В. А. Дорога на простор. Роман. — М.: Вече, 2006. — 4- с ыст. — 384 с. — (Сибириада). — ISBN 5-9533-1387-X.
  • Свиньин П. П. Ермак или Покорение Сибири: исторический роман XVI столетия. — СПб., 1834. — Т. 4.
  • Софронов В. Ю. [1]. — М.: Культура-Элтра, 1993. — 432 с.
  • Тихомиров Е. Ермак Тимофеевич, покоритель Сибири. — М., 1910.
  • Фёдоров Е. А. Ермак. — Новосибирск: Западно-Сибирское книжное изд-во, 1966. — 576 с.
  • Чарская Л. А. Грозная дружина. Историческая повесть. — М.: Современник, 1994. — 288 с. — (История России в романах для детей). — ISBN 5-270-01768-7.
  • Чымырев Н. Атаман волжских разбойников Ермак, князь Сибирский. Развенчанная царевна. Развенчанная царевна в ссылке. Роман, повести. — М.: Современник, 1995. — 488 с.: ил. — (История Отечества в романах для детей).
  • Ян В. Г. Поход Ермака. — СПб.: Ленинградское издательство, 2011. — 336 с. — ISBN ISBN 978-5-9942-0830-4

Киинэ

  • «Ермак» (режиссердар): Валерий Усков, Владимир Краснопольский сүрүн оруолга, сүрүн оруолга: Виктор Степанов) — историческай драма, киинэ-биография. — Мосфильм, 1996 сыл. — 257 мүн.

Опера

  • «Ермак», 2 көстүүлээхн опера, Дмитрий Хворостовскай аатынан Красноярскайдааҕы Опера уонна балет государственнай театра автор, автор Александр Чайковскай режиссер Георгий Исаакян. Премьера бэс ыйын 27 күнүгэр 2019 с. буолбута.

Муусука

Игоря Растеряева ырыата — «Ермак».

Быһаарыылар

  1. ↑ Баньковский Л. В., 2014
  2. ↑ Булатов В. Н. Русский Север // Поморский государственный университет им. М. В. Ломоносова. — Москва : Гаудеамус : Академический проект. 2006. С. 262—264
  3. ↑ Булатов В. Н. Русский Север. — Архангельск, 1997. — Т. Кн. 1. Заволочье (IX−XVI вв.). — С. 11—12.
  4. ↑ Окладников А. П. Младший брат Ильи Муромца. — Советская Россия, 1985.
  5. ↑ Есиповская леопись по Бузуновскому списку // Сибирские летописи / Сост. А. И. Цепков. — С. 305—306.
  6. ↑ Словцов П. А. История Сибири. — М., 2014. — С. 51.
  7. ↑ Сутормин А. Г. Ермак Тимофеевич (Аленин Василий Тимофеевич). — Иркутск: Восточно-Сибирское книжное издательство, 1981.
  8. ↑ Ермак // Энциклопедия «Кругосвет».
  9. ↑ Ремезовская летопись. — СПб: Сибирские летописи, 1907. — 344 с.
  10. ↑ Сост. А. И. Цепков Ремезовская летопись по Мировичеву списку. — Рязань: Сибирские летописи, 2008. — 344 с.
  11. ↑ Ремезов С. У. Краткая сибирская летопись (Кунгурская) со 154 рисунками / Под ред. А. Зоста. — СПб.: Тип. Ф. Г. Елеонского и Ко, 1880. — С. 83 (1-2).
  12. ↑ Ермак Тимофеевич. www.hrono.ru. Сигэнии күнэ: 20 Тохсунньу 2019.
  13. ↑ 1 2 Скрынников Р. Г. Ермак. — М.: Просвещение, 1986, 1992 с изменениями. — ISBN 5-09-003828-7
  14. ↑  Железнов И. И. Уральцы: очерки быта уральских казаков / ред. Н. А. Бородин. полное собрание сочинений Иоасафа Игнатьевича Железнова [в 3 т.]. — СПб.: Тип. т-ва «Общественная польза», 1910.
  15. ↑ 1 2 Баньковский, 2014
  16. ↑ История и экология, 2008, с. 26
  17. ↑ Скрынников Р. Г. Борис Годунов. — М.: АСТ, 2003. — ISBN 5-17-010892-3.
  18. ↑ Соловьёв С. М. История России с древнейших времён.
  19. ↑ 1 2 Бузукашвили М. И. Ермак. — М., 1989. — С. 58, 126—127.
  20. ↑ 1 2 Магидович И. П., Магидович В. И. Очерки по истории географических открытий. — 3-е. — М.: Просвещение, 1983. — Т. 2. Великие географические открытия (конец XV — середина XVII в.). — 400 с.
  21. ↑ Кружинов В. М., Сокова З. Н. Последнее сражение Ермака. — Военно-исторический журнал, 2010. — Т. № 6.
  22. ↑ Проект «Атаман-Ермак — Князь Сибирский». Могила Ермака. Сигэнии күнэ: 14 Ыам ыйын 2009. Архивировано из оригинала 22 Бэс ыйын 2011 года.
  23. ↑ Cоциум - Могила Ермака находится в Башкирии? Газета «Республика Башкортостан». resbash.ru. Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано из оригинала 19 Тохсунньу 2019 года.
  24. ↑ Книга: Ермак. www.e-reading.club. Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано из оригинала 26 Олунньу 2025 года.
  25. ↑ История и экология, 2008, с. 19
  26. ↑ Ермакка Новочеркасскай пааматынньыгын уобараһа Дон бырабыытылыстыбатын харчытыгар туттуллубута.
  27. ↑ В Сургуте установят памятник Ермаку (англ.). admsurgut.ru (10 Бэс ыйын 2010). Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано из оригинала 10 Кулун тутар 2025 года.
  28. ↑ В пермском городе Чусовой откроется первый на Урале памятник Ермаку (рус.). www.nakanune.ru. Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2025.
  29. ↑ Памятный знак казакам Ермака – ГородТ (рус.). gorod-t.info. Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2025.
  30. ↑ Баньковский, 2014
  31. ↑ Сэһэн 1954, 1961, 1975, 1981 сылларга хат бэчээттэммитэ (онтон бүтэһик, 5-с туспа таһаарыы сыыһа-халты 2-с диэн ааттаммыта). Хомуурунньуктарга эмиэ киирбитэ..
  32. ↑ «Дума» (1821) диэн нуучча устуоруйатыттан ылыллыбыт хоһооннор хомуурунньуктарыгар киирэр; тиэкис кэлин «Ревела буря» диэн норуот ырыатыгар төрүт буолбута

Литэрэтиирэ

Источниктар

  • Новые данные об Ермаке (историческая справка) // Сибирская торговая газета. № 186. 22 августа 1901 года. Тюмень.
  • Грамота царя Ивана Васильевича в Югорскую землю князю Певгею и всем князьям Сорыкидским о сборе дани и о доставке её в Москву //Тобольский хронограф. Сборник. Вып. 4. — Екатеринбург, 2004. С. 6. — ISBN 5-85383-275-1.
  • Грамота царя Ивана Васильевича на Чусовую Максиму и Никите Строгановым о посылке в Чердынь волжских казаков Ермака Тимофеевича с товарищи // Тобольский хронограф. Сборник. Вып. 4. — Екатеринбург, 2004. С. 7—8. — ISBN 5-85383-275-1.
  • Грамота царя Ивана Васильевича Семёну, Максиму и Никите Строгановым о приготовлении к весне 15 стругов для людей и запасов, направляемых в Сибирь // Тобольский хронограф. Сборник. Вып. 4. — Екатеринбург, 2004. С. 8—9. — ISBN 5-85383-275-1.
  • Дополнения к актам историческим. — Т. 1. — № 117;
  • Летопись Сибирская. — СПб, 1821.
  • Краткая сибирская летопись (Кунгурская) со 154 рисунками / Под ред. А. Зоста. — СПб.: Тип. Ф. Г. Елеонского и Ко, 1880.
  • Сибирские летописи. — СПб: Имп. Археогр. комиссии, 1907.
  • Сибирские летописи. Краткая сибирская летопись (Кунгурская) / Сост. А. И. Цепков. — Рязань: Александрия, 2008. — 688 с. — (Источники истории). — ISBN 5-94460-031-4.
  • Павлов-Сильванский Н. П. Ермак Тимофеевич // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
  • Рычков А. В. Режевские сокровища. — Уральский университет, 2004. — 40 с. — 1500 экз. — ISBN 5-7996-0213-7

Чинчийии

  • Атаман Ермак Тимофеевич, покоритель Сибирского царства. — М., 1905. — 116 с.
  • Баньковский Л. История и экология: очерки об истоках исторической гидрогеографии (рус.) — Соликамск: 2008. — 356 с. — ISBN 978-5-89469-055-1 — OTRS — Книга доступна по лицензии CC BY-SA 4.0, 3.0
  • Баньковский Л. В. Землепроходец Ермак // Собрание сочинений. Статьи. Очерки. Документы. 1995—1997. — Березники: РГБ (эл.), 2014. — Т. 15. — С. 2777—2780. Статья доступна по лицензии CC BY-SA 3.0 — OTRS.
  • Блажес В. В. О наименовании покорителя Сибири в исторической литературе и фольклоре // Наш край. Материалы 5 Свердловской областной краеведческой конференции. — Свердловск, 1971. — С. 247—251. (историография проблемы)
  • Блажес В. В. Фольклор Урала: Народная история о Ермаке. — Екатеринбург: Урал, 2002. — 186 с.
  • Бузукашвили М. И. Ермак. — М.: Воениздат, 1989. — 144 с. — (Героическое прошлое нашей Родины).
  • Гриценко Н. Воздвигнут в 1839 году // Сибирская столица. — 2000, № 1. — С. 44—49. (памятник Ермаку в Тобольске)
  • Дергачёва-Скоп Е. Краткие повести о походе Ермака в Сибирь // Сибирь в прошлом, настоящем и будущем. Вып. III. История и культура народов Сибири: Тезисы докладов и сообщений Всесоюзной научной конференции (13—15 октября 1981 г.). — Новосибирск, 1981. — С. 16-18.
  • Жеребцов И. Л. Коми — сподвижники Ермака Тимофеевича и Семёна Дежнёва // НеВтон: Альманах. — 2001. — № 1. — С. 5—60.
  • Закшаускене Е. Знак с кольчуги Ермака // Памятники Отечества. Вся Россия: Альманах. № 56. Кн. 1. Первая столица Сибири. — М., 2002. — С. 87—88.
  • Катанов Н. Ф. Предание тобольских татар о Кучуме и Ермаке // Тобольский хронограф. Сборник. Вып. 4. — Екатеринбург, 2004. — С. 145—167. — ISBN 5-85383-275-1. (впервые опубликовано: то же // Ежегодник Тобольского губернского музея. 1895—1896. — Вып. V. — С. 1—12)
  • Катаргина М. Н. Сюжет о гибели Ермака: летописные материалы. Исторические песни. Предания. Российский роман 20-50-х годов XX века // Ежегодник Тюменского областного краеведческого музея: 1994. — Тюмень, 1997. — С. 232—239. — ISBN 5-87591-004-6.
  • Козлова Н. К. О «чуди», татарах, Ермаке и сибирских курганах // Капля [Омск]. — 1995. — С. 119—133.
  • Колесников А. Д. Ермак. — Омск, 1983. — 140 с.
  • Копылов В. Е. Земляки в названиях минералов // Копылов В. Е. Окрик памяти (История Тюменского края глазами инженера). Книга первая. — Тюмень, 2000. — С. 58—60. (в том числе о минерале ермакит)
  • Копылов Д. И. Ермак. — Свердловск: Средне-Уральское книжное издательство, 1974. — 120 с. — (Замечательные люди Урала).
  • Крекнина Л. И. Тема Ермака в творчестве П. П. Ершова // Ежегодник Тюменского областного краеведческого музея: 1994. — Тюмень, 1997. — С. 240—245. — ISBN 5-87591-004-6.
  • Кружинов В. М., Сокова З. Н. Последнее сражение Ермака // Военно-исторический журнал. — 2010. — № 7.
  • Кузнецов Е. В. Библиография Ермака: Опыт указания малоизвестных сочинений на русском и частью на иностранных языках о покорителе Сибири // Календарь Тобольской губернии на 1892 год. — Тобольск, 1891. — С. 140—169.
  • Кузнецов Е. В. К сведениям о знамёнах Ермака // Тобольские губернские ведомости. — 1892. — № 43.
  • Кузнецов Е. В. Находка ружья покорителя в Сибири // Кузнецов Е. В. Сибирский летописец. — Тюмень, 1999. — С. 302—306. — ISBN 5-93020-024-6.
  • Кузнецов Е. В. Начальная пиитика о Ермаке // Тобольские губернские ведомости. — 1890. — № 33, 35.
  • Кузнецов Е. В. Об очерке А. В. Оксёнова «Ермак в былинах русского народа»: Библиография известий // Тобольские губернские ведомости. — 1892. — № 35.
  • Кузнецов Е. В. Сказания и догадки о христианском имени Ермака // Кузнецов Е. В. Сибирский летописец. — Тюмень, 1999. — С.9—48. — ISBN 5-93020-024-6 (см. также: то же // Лукич. — 1998. — Ч. 2. — С. 92—127)
  • Миллер Г. Ф. История Сибири. — Т. 1. — М.: «Восточная литература», 1999. — 632 с.
  • Небольсин П. И. Покорение Сибири // Тобольский хронограф. Сборник. Вып. 3. — Екатеринбург, 1998. — С. 16—69. — ISBN 5-85383-127-5.
  • Никитин Д. Н., Никитин Н. И. Покорение Сибири. Войны и походы конца ХVI — начала XVIII века. — М.: Русские витязи, 2016. — 124 с.: ил. — (Ратное дело). — ISBN 978-5-9906037-7-6.
  • Оксенов А. В. Ермак в былинах русского народа. — Исторический вестник, 1892. — Т. 49. — С. 424—442.
  • Панишев Е. А. Гибель Ермака в татарских и русских легендах // Ежегодник-2002 Тобольского музея-заповедника. — Тобольск, 2003. — С. 228—230.
  • Пархимович С. Загадка имени атамана // Лукич. — 1998. — № 2. — С. 128—130. (о христианском имени Ермака)
  • Сергеев В. И. К вопросу о походе в Сибирь дружины Ермака // Вопросы истории. — 1959. — № 1.
  • Скрынников Р. Г. Ермак. — М.: Молодая Гвардия, 2008. — 256 с.: ил. — (Жизнь замечательных людей). — ISBN 978-5-235-03095-4.
  • Скрынников Р. Г. Сибирская экспедиция Ермака. — 2-е изд. — Новосибирск: Наука, 1986. — 290 с.
  • Скрынников Р. Г. Ермак Тимофеевич // Встречи с историей: Науч.-попул. очерки / Сост. И. Л. Андреев. — Вып. 1. — М.: Молодая гвардия, 1987. — С. 59-65.
  • Словцов П. А. История Сибири. От Ермака до Екатерины II. — М.: Вече, 2014. — 512 с. — (Моя Сибирь). — ISBN 978-5-4444-1707-2.
  • Солодкин Я. Был ли двойник у Ермака Тимофеевича? // Югра. — 2002. — № 9. — С. 72—73.
  • Солодкин Я. Г. К изучению летописных источников о сибирской экспедиции Ермака // Тезисы докладов и сообщений научно-практической конференции «Словцовские чтения-95». — Тюмень, 1996. С. 113—116.
  • Солодкин Я. Г. К спорам о происхождении Ермака. — Екатеринбург, 1999. — С. 128—131.
  • Солодкин Я. Г. Поминались ли «ермаковы казаки» вне Тобольска? (Как Семён Ремезов ввёл в заблуждение многих историков) // Сибирский исторический журнал. 2006/2007. — С. 86—88. — ISBN 5-88081-586-2
  • Солодкин Я. Г. Рассказы «Ермаковых казаков» и начало сибирского летописания // Русские. Материалы VII-го Сибирского симпозиума «Культурное наследие народов Западной Сибири» (9—11 декабря 2004 г., г. Тобольск). — Тобольск, 2004. — С. 54—58.
  • Солодкин Я. Г. Редакции синодика «Ермаковым казакам» (к истории раннего сибирского летописания) // Словцовские чтения—2006: Материалы XVIII Всероссийской научной краеведческой конференции. — Тюмень, 2006. — С. 180—182. — ISBN 5-88081-558-7.
  • Солодкин Я. Г. Хронология «Ермакова взятия» Сибири в русском летописании первой половины XVII в. //Земля Тюменская: Ежегодник Тюменского областного краеведческого музея: 2005. Вып. 19. — Тюмень, 2006. — С. 9—15. — ISBN 5-88081-556-0.
  • Солодкин Я. Г. «…А се написах к своему изправлению» (синодик «Ермаковым казакам» и Есиповская летопись) // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2005. — № 2 (20). — С. 48—53.
  • Софронов В. Ю. [2]. — Екатеринбург: Тобольский хронограф. Сборник., 1998. — Т. Вып. 3. — С. 158—168. — ISBN 5-85383-127-5
  • Софронов В. Ю. Поход Ермака и борьба за ханский престол в Сибири // Научно-практическая конференция «Словцовские чтения» (Тезисы докладов). Сб. 1. — Тюмень, 1993. — С. 56—59.
  • Софронова М. Н. О мнимом и реальном в портретах сибирского атамана Ермака // Традиции и современность: Сборник статей. — Тюмень, 1998. — С. 56-63. — ISBN 5-87591-006-2 (см. также: то же // Тобольский хронограф. Сборник. Вып. 3. — Екатеринбург, 1998. — С. 169—184. — ISBN 5-85383-127-5)
  • Сутормин А. Г. Ермак Тимофеевич (Аленин Василий Тимофеевич). — Иркутск: Восточно-Сибирское книжное изд-во, 1981. — 176 с.
  • Фиалков Д. Н. О месте гибели и захоронения Ермака // Сибирь периода феодализма: Вып. 2. Экономика, управление и культура Сибири XVI—XIX вв. — Новосибирск, 1965. — С. 278—282.
  • Ципоруха М. И. Покорение Сибири. От Ермака до Беринга. — М.: Вече, 2013. — 368 с. — (Моя Сибирь). — ISBN 978-5-4444-1008-0
  • Шашков А. Т. Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России. — Екатеринбург: Евразийское пограничье, 2001. — Т. Вып. 4. — С. 8—51.
  • Шкерин В. А. Сылвенский поход Ермака: ошибка или поиск пути в Сибирь? //Этнокультурная история Урала, XVI—XX вв.: Материалы международной научной конференции, г. Екатеринбург, 29 ноября — 2 декабря 1999 г. — Екатеринбург, 1999. — С. 104—107.
  • Щеглов И. В. В защиту 26 октября 1581 г. // Сибирь. 1881. (к дискуссии о дате похода Ермака в Сибирь).

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар