Кучум

Кучум аҕата Муртаза, Түмэн уонна Улахан Ордуу хаанын Ибак уола этэ^[2].

Кучум быһа холоон 1510—1520 сылларга төрөөбүт буолуохтаах.

Кучум Чыҥыс-хаан сыдьаана буолар. Ону таһынан Кучум аймахтара Шибан аҕа ууһуттан төрүттээх Бухара хаанствотын хааннара этилэр. Хаан Шибанидтар аҕа уустарыгар киирэрэ, Шибан удьуордара, Джучи 5-с уола уонна Чыҥыс-хаан сиэнэ. Сорох номохторго этиллэринэн Кучум бэйэтэ Бухараттан төрүттээх этэ^[1].

Кучум 1555 сылтан ылан Иккис Абдулла-хаан диэн ааттаах Бухара хаанын көмөтүнэн Едигэр диэн ааттаах Сибиир хаанын утары былааһы былдьаһан сэриилэспитэ. Кучум сэрииһиттэрэ сүрүннээн ноҕайдар уонна казаахтар этилэр. 1563 сыллаахха быһаарыылаах кыайыыны ситиспитэ^[2].

1563 сыллаахха Кучум эһэтин иэстэһэн Едигэри уонна кини быраатын Бэкбулаты өлөрбүт уонна Кашлык (Искэр, Сибиир) куораты баһылаабыт. Бу курдук Кучум Иртыш уонна Тобол өрүстэр икки ардыларыгар сытар сирдэр хаана буолбута. Бэкбулат уола Сэйдэк (эбэтэр атыннык Сэид-хаан да дииллэр) тыыннаах хаалбыта уонна Кучум былааһыгар кутталлаах буолбатын гына Бухараҕа ыытыллыбыта^[5]. Бу түгэннэр тустарынан Савва Есипов маннык суруйар: «Казаахтар Ордааларыттан Муртаза уола Кучум, үгүс сэрииһиттэрин кытта, Сибииргэ чугаһаан ылан, Ядкары уонна Бикбулаты өлөрөн, Сибиир бары сирдэрин ыраахтааҕыта буолбута, элбэх омугу баһыйбыта. Кучум өр сылларга дьаһаах хомуйан Сибииргэ көҥүл, эйэлээхтик салайбыта». Сибиир хаанствотын олохтоохторо, татаардар уонна кинилэргэ бас бэринэр мансилар, хантылар буолбуттара. Кучуму узурпатор быһыытынан ааҕаллара. Атын Сибиир летопистарыгар Сэйдэк, аҕата уонна таайа өлбүттэрин кэннэ Сибииргэ баһылаан олорбута, онтон Кучум казаах истиэптэриттэн кэлэн, куораты ылан, Сэйдэги Бухара диэки үүрбүтүн туһунан суруллар^[2].

Кучум итэҕэлинэн мусульманин буолан, Сибииргэ ислаамы тарҕатыы үлэтин эрчимнээхтик ыыппыта. Ислаамы ылыныан баҕарбатах дьон күүһүнэн мусульман буолбуттара эбэтэр өлөрүллүбүттэрэ. Саҥа итэҕэли киллэрии нэһилиэнньэ элбэх өрө туруутун кытта тэҥҥэ барбыта, онон сибээстээн Кучум аҕатыттан Муртазаттан көмө көрдөспүтэ, аҕата Кучумҥа улахан аармыйаны ыыппыта.

Кучум көрдөһүүтүнэн Бухара хаан, Шибан сыдьаана Иккис Абдулла-хаан Кучумҥа үстэ шейхтэри уонна сэидтэри ыыппыта. Кинилэр Сибииргэ исламы тарҕаппыттара^[6].

Ермак Сибииргэ кэлиэн сотору иннинэ (1582) Шербети-шейх Кучумҥа кэлбит. Сорох источниктар этэллэринэн, Кучум Казаантан хас да ислаам учуонайдарын илдьэ барбыт. Итинник дьаһаллар баалларын үрдүнэн, хаан өлбүтүн да кэннэ үгүс хаанство омуктара язычник буолан хаалбыттара^[2].

Кучум судаарыстыбатын бөҕөргөтүүгэ ситиһиилэри ситиспитэ. Кини татаардары уонна кыпчактары таһынан Обька уонна Уралга олорор ханты-манси омуктары, барабинецтары уонна Урал илин эҥэригэр олорор башкиир омуктарын сорҕотун бас бэриннэрбитэ. Сибиир хаанствотын кыраныыссалара хоту өттүгэр Обька тиийэллэрэ, арҕаа өттүгэр сорох сирдэргэ Урал Европатааҕы өттүгэр туораан, соҕуруу өттүгэр Бараба истиэпинэн ааспыттара.

Кучум Сибиир хаана буолан баран аан маҥнай Москваҕа дьаһаах төлүүр этэ уонна 1571 сыллаахха 1000 киистээх илдьитин ыыппыта. Ол кэнниттэн Кучум ис сэриилэрин бүтэрэн Пермь диэки тиийбитэ. Ол түгэҥҥэ ноҕайдар уонна черемистэр нууччалары утары өрө турбуттара. 1581 сыллаахха Кучум Ермагы утары сэриилэспитэ. 1581 сыл алтынньы 1 күнүгэр Кучум Чувашскай хайаҕа Ермак саба түһүүтүн тулуйбута, ол эрээри 1581 сыл алтынньы 26 күнүгэр Ермак Кучум сэриитин үлтүрүппүтэ уонна Сибиир киин куоратын Искэри сэриилээн ылбыта^[7]. Ермак салайааччылаах кыра (тыһыынча киһиттэн кыра) хаһаах эспэдииссийэтэ бүтүн хаанствоны кыайыыта араас омуктар мөлтөх холбоһууларыттан быһаарыллар, ол омуктар үгүстүк араас итэҕэллээхтэрэ уонна араас олох майгылаахтара. Ону таһынан, үгүс олохтоох кинээстэр туора хааҥҥа сулууспалыахтааҕар хаһаахтарга, онтон Москва ыраахтааҕытыгар бас бэринии быдан табыгастаах дии саныыллара. Уонна саамай сүрүн, Кучум улахан, үөрүйэх аармыйата суох этэ; кини соҕурууҥҥу истиэптэргэ ыҥырыллыбыт уонна олохтоох Сибиир татаардарынан күүһүрдүллүбүт гвардията уонна уланнара эргэрбит тактиканы уонна сэби-сэбиргэли туһанан, мөлтөх сэбилэниилээх этилэр. Сэрии ускуустубатыгар үөрүйэх, үксүн саанан, үрдүк хаачыстыбалаах куйахтаах, бастыҥ бойобуой техникалаах хаһаахтары уонна омук наемниктары утарылаһар кинилэргэ уустук этэ. Кучум Ишим истиэптэригэр куотан олохтоох дьону нууччалары утары түмпүтэ. 1585 сыл атырдьах ыйын 6 (16) күнүгэр Кучум Ермакка саба түһэн кинини уонна кини дьонун өлөртөөбүтэ^[6].

1586 сыллаахха Сибииргэ Василий Сукин уонна Иван Мясной диэн сэрииһиттэр ыытыллыбыттара^[8]. Онтон кэлэр сылга Данила Чулков диэн сэрииһит тиийбит^[9]. Сибиир ханствота күүһэ ис сэриилэртэн сылтаан мөлтөөбүт этэ. Ол курдук Бэкбулат уола Сэйдэк (Сэид-хаан) Бухараттан Искэргэ кэлэн Кучум уолаттарын үүртэлээбитэ. Ол эрээри Сэйдэк бэйэтэ 1588 сыллаахха Данила Чулковка бэлиэн түбэспитэ.

1590 сылга Хаан Кучум урукку баайын-дуолун эмиэ кэрийэргэ быһаарыммыта. Бэс ыйын 23 күнүгэр (от ыйын 3 күнүгэр) Тобольск куоракка лаппа чугаһаан, Тобольскай бойобуода кини чугаһаан иһэрин туһунан сурах тутуон иннинэ, дэриэбинэлэргэ хас да татаары өлөрөн баран былдьаабыт малларын илдьэ куоппут. Хаан атын сырыыга Иртыш үрдүгэр турар уонна нууччаларга дьаһаах төлүүр Каурдак уонна Салым волостарыгар саба түспүт; онно кини элбэх киһини өлөрбүт, араас табаары уорбут^[10].

1591 сыл от ыйын 8 (18) күнүгэр Владимир Васильевич Кольцов-Мосальский диэн ааттаах сэрииһит Ишим өрүс кытылыгар Кучумҥа саба түспүт. Ол кыргыһыыга үгүс татаар өлбүт. Тыыннаах хаалбыттара куоппуттар. Царевич Абдул-Хаир уонна хаан икки ойоҕо элбэх билиэннэйдэри кытта, толору кыайыы бэлиэтинэн, баай бултуйуулаах Тоболоскайга төннүбүт нууччалар кэннилэриттэн барыахтаах этилэр. Ол эрээри, устуорук Я. Г. Солодкин ыйарынан, бу кыргыһыы бастаан сураҕа суоҕа. Олохтоохтук суруллубута Ремизовскай летописька (нууч.) (сах. эрэ буолар, ол кэнниттэн 100 сыл ааспытын кэннэ, уонна бу кыргыһыы урут тахсыбыт источниктарга (ол иһигэр 1639 сыллааҕы Есиповскай летописька) сөп түбэспэт. Онон, кини бу кыргыһыы айыллыбыт диэн түмүккэ кэлэр^[11].

1594 сыллаахха кинээс Андрей Елецкэй биир аҥаар тыһыынчаттан тахса сэриини салайан Иртыш өрүһүнэн Тара төрдүгэр диэри барбыт, Кучум сэрэхтээх буолуутун эйэлээх дьайыыларынан утутаары гынан баран, онтон кини сэриитин соһуччу үлтү сынньаары уонна кыаллар буоллаҕына билиэҥҥэ ылаары. Кучум нууччалар Тара өрүскэ куорат тутуохтарын туһунан санааларын истэн, царевич Алейы аялыын татаардарыгар ыыппыт. Алей 150 татаары мунньан, кинилэри Хара диэн ааттанар арыыга (Чернолуцкай слободаттан 40 биэрэстэ аллараа) аҕалбыт, онно кинилэр кыра куораты туруорбуттар. Бойобуода Елецкэй этэрээти (276 киһи, суруксут баһылык Борис Доможиров салайааччылаах) ыыппыт. Бу этэрээт бастакы саба түһүүгэ татаардар Хара куораттарын ылбыт, ол эрээри хаан Кучум уонна куоракка баар татаардар баһыйар үгүстэрэ күрээбиттэрин тохтоторо кыаллыбатах. Билиэҥҥэ икки аялыын есаула Мамык уонна Сейткул, кинээс Илгулуй уонна кинээс Колкилдей уола Темсенек, ону таһынан 60 рядовой аялыын дьоно ойохторун уонна оҕолорун кытта билиэҥҥэ түбэспиттэр.

1597 сыллаахха Кучум нууччалары кытта эйэлэһэ сатаабыт уонна Иртыш өрүһүнэн урукку сирдэрин көрдөөбүт, онуоха нууччалар Кучуму Москваҕа ыраахтааҕы сулууспатыгар ыҥырбыттар. Кучум ылымматах.

Кучум ыраахтааҕы көмүскэлигэр киирэр баҕата суох этэ. Кэлиҥҥи сылларга кини, кыайтарбыт түгэннэриттэн алдьаммыт, нууччалары кытта эйэлээх буолууга дьулуһара улааппыта, ол гынан баран туох да дьаһалы ылбатаҕа, ол гынан баран, төһө кыалларынан бириэмэни тохтотон, быһаарыылаах охсууга күүс-уох мунньунар этэ. Кучум саҥа саба түһүүтүн туһунан сурах кэлбититтэн куттанан, ыраахтааҕы былаастара быһаарыылаах саба түһүүгэ быһаарыммыттара^[6].

1598 сыл ыам ыйын 9 (19) күнүгэр Андрей Матвеевич Воейков уонна Иван Владимирович Кольцов-Мосальский диэн сэрииһиттэр 700 нууччалаах уонна 300 татаардаах Кучуму утары сэриинэн барбыттар^[12]. 1598 сыл атырдьах ыйын 20 (30) күнүгэр нууччалар Ирмэнь диэн ааттаах сиргэ Кучумҥа саба түспүттэр. Элбэх татаар ол кыргыһыыга өлбүт, ол эрээри Кучум тыыннаах хаалан куоппут. Нууччалар атырдьах ыйын 23 (балаҕан ыйын 2) күнүгэр Тараҕа төннүбүттэр. Үрдүк сололоох билиэннэйдэри Тараттан Тоболскайга, онтон Москваҕа ыыппыттар. Сибииргэ ситиһиллибит чаҕылхай кыайыынан сибээстээн, Москваҕа махталлаах үҥүү оҥоһуллубут.

1598 сыл күһүнүгэр Воейков, саҥа ыраахтааҕы Борис Годунов ыйыыларынан, хааҥҥа ыраахтааҕы сулууспатыгар көһөрү көрдөрбүт. Воейков Кучуму булбатын өйдөөн, Толмухаммед диэн ааттаах саид (нууч.) (сах. көмөтүн көрдөспүт. Кини хааны булан, ыраахтааҕыга бэйэтин баҕатынан бэринэригэр эрэннэрэригэр, оннук буоллаҕына ыраахтааҕы киниэхэ аһыныгас буолуоҕун уонна көмөлөһүөҕүн кэпсииригэр соруйбут. Толмухаммед Кучуму көрсөн, Воейков тугу барытын соруйбутун киниэхэ тиэрдибит. Кучум маннык хоруйдаабыт: «Падишаах бэйэтин дьаралыгынан баҕарбытын курдук, мин киниэхэ сүгүрүйэ барбатаҕым, ол кэмҥэ мин олус доруобай этим ээ. Билигин мин кини кылыһын анныгар бэринэ барар туох наадалаахпыный? Мин билигин дьүлэйбин уонна хараҕа суохпун. Атыыһыт Асманакпын ыллылар. Бары уолаттарбын ылбыттара буоллар даҕаны, биир Асманагы хаалларбыттара буоллар, мин өссө да олоруоҕум этэ. Оттон билигин мин бэйэм ноҕайдарга барабын, уолбун Бухараҕа ыытабын». 1598 сыл алтынньы 5 (алтынньы 15) күнүгэр Толмухаммед Воейковка төннөн кэлэн, тиһэх кыргыһыы буолбут сириттэн икки хонуктаах сиргэ, ойуурга, Обь кытылыгар Кучуму булбутун, хаан аттыгар кини үс уола уонна 130 татаар баалларын уонна Кучумтан тугу истибитин барытын сиһилии кэпсээбит. Хаан саидка кэпсээбитинэн, кини кыргыһыы буолбут сиригэр сылдьан чугас дьонун көмпүт, Чат волоска мурза Кошбахтыга аттары уонна таҥаһы биэрэргэ көрдөһөн дьонун ыыппыт, ол оннугар мурза көрдөһүүнү истэн аттары уонна сону ыыппыт, оттон иккис күнүгэр бэйэтэ кэлбит, ол эрээри Кучум Кошбахтыны таҥнаран биэрбитин иһин кинини ылымматах, атыгар олорон Обь баһыгар барбыт.

Кучум биир кэмҥэ Зайсан күөл таһыгар көһө сылдьыбыт. Онтон кини Ишим истиэптэригэр төннөргө быһаарыммыт, онно кини араас сирдэргэ ыһыллыбыт дьиэ кэргэнин уонна улуус дьонун булаары гыммыт. Кини калмыктары утары барбатаҕын буоллар, баҕар бу киниэхэ ситиһиллиэ этэ: айанын салгыырыгар наадалаах хас да аты кинилэртэн уорарга соруйбут. Бу быһыы-майгы атын омук доҕордуу ылыммыт күрээччи эбээһинэһигэр олус сөп түбэспэт этэ. Калмыктар кинини Нор-Ишим өрүскэ, Каргальчина күөл аттыгар ситэн ылбыттар. Онно кини хаалбыт дьоно өлөрүллүбүт, ол эрээри Кучум өссө төгүл күрээн быыһаммыт.

Сорох летопистэр Кучум Казаах Ордатыгар барбытын туһунан биллэрэллэр, оттон атыттар (Ремезовскай) ноҕайдарга ыйаллар. Абулгази хаан өлүүтүн туһунан кэпсииригэр манкааттары ахтар, олор анныларынан каракалпаактары өйдүүр. Царевич Канай Бухара Шавраан куоратын баһылыыртан аккаастанар. Киниэхэ аҕатыгар буолбутун курдук, үчүгэй буолуо суоҕуттан куттаммыт. Аҕатын эмиэ оннук ньыманан кинээс оҥорбуттар: калмык сиригэр ыҥыран баран, кэлээтин кытта өлөрбүттэр^[13].

Кучум быһа холоон 1601 сыллаахха ханна эрэ казаах истиэптэригэр өлбүтэ^[14]. Кини кэнниттэн Сибиир хаана уола Али буолбут.

XVII үйэ бастакы аҥарыгар Кучум уолаттара уонна сиэннэрэ нууччалары утары сэриилэспиттэрэ. 1620—1630 сылларга Сибиир хаанствотын төнүннэрэр сыаллаах Сибиир татаардарын өрө турууларыгар көхтөөхтүк кыттыбыттара да, балаһыанньаны уларытар кыахтара суох буолбута.

Кучум хас да ойохтооҕо биллэр^[15]:

• Казаан ханствотын бөрөстүөлүгэр сорунааччы Мурат кыыһа.
• Девлет-баай мурза кыыһа. Кини резиденцията аҕата олорбут сиригэр, ол эбэтэр Панин томторугар баар Бицыктуураҕа этэ.
• Сүзге Ханым. Кини резиденцията Тобольскайтан 6 биэрэстэ аллараа, Иртыш үрдүк кытылын тумулугар (Сусгунскай тумул) этэ. Шигай-хаан кыыһа, Канай уонна Азим ийэлэрэ.
• Салтаным
• Сүйдедьан
• Яндевлет (Дьандаулат)
• Актулум (Актолын)
• Ак-Сүйрүн (Аксөрек)
• Шевлель (Шегляли)
• Кубул (Кубыл)
• Чепшан (Чебешан)

Кучум 17 уол оҕолооҕо:

• Аджи-Гирей (1587—1662 сыллар)
• Али (Алей), 1647 сыл алтынньы 27 күнүгэр өлбүтэ
• Канай
• Чувек (Чувак)
• Азим, Чувек быраата (биир ийэлээхтэр)
• Алтанай
• Ишим
• Кубей-Мурат
• Канчувар
• Асмнак, 1568 сыллаахха төрөөбүтэ
• Абдул-Хаир, 1575 сыллаахха төрөөбүтэ
• Шаим, 1578 сыллаахха төрөөбүтэ
• Бипадишах, 1590 сыллаахха төрөөбүтэ
• Мулла, 1594 сыллаахха төрөөбүтэ
• Комеш, 1597 сыллаахха төрөөбүтэ

Кучум кыыс оҕолоро:

• Кумыз, 1584 сыллаахха төрөөбүтэ
• Гульсафат, 1584 сыллаахха төрөөбүтэ
• Асыфсолтан, 1587 сыллаахха төрөөбүтэ
• Дорерпадишах, 1588 сыллаахха төрөөбүтэ
• Матур, 1592 сыллаахха төрөөбүтэ
• Толынбике, 1595 сыллаахха төрөөбүтэ
• Караджан, 1595 сыллаахха төрөөбүтэ
• Акханым, 1595 сыллаахха төрөөбүтэ
• кыыс, кини кэргэнэ Ак-Мурза Юсупов Юсупов уола.

• Атласи Х. История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.
• Маслюженко Д. Н., Рябинина Е. А. Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 97—111. — ISBN 978-5-98245-048-7.
• Матвеев А. В., Татауров С. Ф. Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 112—117. — ISBN 978-5-98245-048-7.
• Миллер Г. Ф. История Сибири. — М.-Л.: АН СССР, 1937. — Т. 1. — С. 194—201, 222-236, 239-266, 278-300.
• Соболев, В. И. История сибирских ханств (по археологическим материалам): автореферат дис. … доктора исторических наук : 07.00.06. — Новосибирск, 1994.
• Скрынников Р. Г. Борис Годунов // М., Издательство «АСТ», 2003 г. ISBN 5-17-010892-3
• Скрынников Р. Г. Ермак. — М.: Просвещение, 1992. — 160 с. — 150,000 экз. — ISBN 5-09-003828-7
• Соловцов. Кто был Кучум // Восточное обозрение. 1882. № 39-40.
• Файзрахманов Г. Л. История татар Западной Сибири: с древнейших времён до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — С. 131—135, 168-182. — 431 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3
• Худяков Ю. Хан Кучум и его воины // Родина : журнал. — М., 2000. — № 5.
• Шашков А. Т. Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России : сборник. — Екатеринбург: Кафедра истории России ист. фак-та УрГУ, 2001. — Вып. 4. — С. 21—35.
• Шпаков В. Как погиб Сибирский хан Кучум (история) // Экспресс-К : газета. — Астана, 19 марта 2010. — № 48 (16920).
• Рудаков В. Е. Кучум // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
• Карамзин Н. М.. История государства Российского. т. IX.