Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Сибиир ханствота

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга
Learning.svg

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Arrow-Right.png
Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга

Сибиир ханствота ((нууч. Сибирское ханство), Сибиир саарыстыбата, Сибиир сурда[4]) — XV үйэ бүтүүтүгэр Алтан Ордуу[5] ыһыллыытыгар үөскээбит Арҕаа Сибииргэ түүр тыллаах татаар омугун[6] феодальнай дойдута. Сибиир ханствота Перьм сирин, Ноҕай Ордуутун, Казаах ханствотын, уонна телеуттар дойдуларын кытта ыаллыы сытар этэ[5]. Хоту өттүгэр Обь алын өттүгэр тиийэрэ, онтон илин өттүгэр Элэмэс Ордууну кытта ыаллаһара.

Устуоруйата

Төрдө (1220—1375)

«Сибиир» диэн аат аан маҥнай 1240 сыллаахха «Монгуоллар кистэлэҥ сэһэннэрэ» (Юань-чао ми-ши) диэн ааттаах кинигэҕэ ахтыллар. Ол кинигэҕэ этиллибитинэн Дьүчи 1206 сыллаахха Shibir диэн сиртэн соҕуруу олорор тыа биистэрин сэриилээбит. Онтон ураты сиһилии дааннай суох буолан чинчийээччилэр Сибиир диэн аатынан хайа дойдуну ааттыыллар уонна ол дойду ханна баарын быһаарар кыахтара суох[7].

XIV үйэ бастакы аҥарыгар Египет султанын суруксута Ал-Омари Алтан Ордуу састаабыгар Сибиир уонна Ибиир диэн сирдэр баалларын ахтыбыт. Чинчийээччилэр этэллэринэн бу ааттаммыт сирдэр Иртыш уонна Тобол өрүстэр икки ардыларыгар баар буолуон сөп[8]. Быһа холоон ол кэмҥэ Европатааҕы карталарга Sebur уонна Singui диэн аат баар буолбута: Пиццагани ини-биилэр карталара (1367)[9], уонна Каталан каартата (1375)[10].

Устуоруктар Тюмень (Сибиир) хаанствота хайа административнай-бэлитиичэскэй биирдэмтэн үөскээбитин туһунан биир өйдөбүлгэ кэлбэтэхтэр. Бу туһунан икки тэҥ суолталаах уонна биир ураты көрүүлэр бааллар[10].

Тайбугиннар сирдэрэ

Академик Г. Ф. Миллер сабаҕалыырынан Сибиир ханствота 1220 сыллаахха тэриллибит Тайбугин сурдуттан үөскээбит. Тайбугин сурдун Алтан Ордуу атын улуустарыттан уратыта диэн кини автономиялаах сир этэ[11]. Онон Тайбугинскай сурт дьиҥнээхтии Тюмень ханствота диэн ааттаныахтаах[12].

Тайбуга туһунан номох узбекскай устуорук, шибанид хаан Абулгази «Түүр омугун төрүтэ» диэн үлэтигэр эмиэ кэпсэнэр диэн суруйаллар. Бу үлэ Сибиир летопистары кытта тэҥҥэ, ол эбэтэр ойууланар түгэннэр 400 сыл ааспытын кэннэ оҥоһуллубута. Билиҥҥи кэмҥэ тоҕостооҕо суох[12].

Билиҥҥи чинчийээччилэргэ Тайбугиннар (нууч.) (сах. уустарыттан хааннар баалларын туһунан Г. Л. Файзрахманов кэпсиир. Кини бэйэтин көрүүтүн кэҥэтэн, атын устуоруктар (З. Я. Бояршинова, Н. Н. Степанов, Н. Г. Аполлова) кэнниттэн, шибанид хааннар Хаджи-Мухаммад, Абу-л-хайр уонна Ибак киин куораттара Чинги-Тура буолбакка, Кызыл-Тура (билиҥҥи Усть-Ишим сэлиэнньэтэ) этэ диэн бигэргэтэр[12]. Оттон Ибак хаан Чинги-Тураны 1480-с сыллар саҕаланыытыгар эрэ бас бэриннэрбитэ, ол Тюмень хаанствотын бөрөстүөлүн ылбытын көрдөрөр[12].

Бу барылы утары хас да балаһыанньа баар:

  1. Тайбугиннар ханнык да монгуол улуустарыгар хаан статуһун формальнай төрүөтүнэн ылыахтарын сөп этэ — Чингисхаан «Ясатынан», хаанынан Чингизид эрэ буолуон сөп этэ[13]. XVI үйэтээҕи нуучча дипломатическай докумуоннарыгар бу кыраныысса чуолкайдык көстөр: Тайбугиннары онно ыраахтааҕылар (хааннар) диэн ааттаабаттар, кинээстэр диэн ааттыыллар. Оттон Чингизид хаан Кучум нуучча источниктарыгар «ыраахтааҕынан» ааттанар[14][15]. Билиҥҥи чинчийээччи Д. М. Исхаков Тайбугиннар статустара хаантан намыһах этэ, бэклэрбэктэртэн үрдүгэ суох этэ, ол аата хаан толоруулаах дьонноро эбиттэр диэн түмүк оҥорор[14].
  2. Тайбугиннар дьурттара Кучум Сибиир хаанствота баар кэмигэр эмиэ ахтыллар (1558, 1586, 1597 сыллар), ол аата хаанство уонна дьурт биир кэмҥэ баар эбиттэр[14]. Ону таһынан, Тайбугиннар дьурттара Ноҕай Ордатын састаабыгар эмиэ көстөр. Онно 1584 сылтан ыла тайбуга диэн соло үөскээбитэ[16]. Ону кытта сибээстээн, билиҥҥи устуоруктар Тайбугиннар дьурттара административнай-географическай тэриллии буолбакка, уус-уустартан турар тэриллии этэ, хаанствоҕа бас бэринэр балаһыанньалаах этэ дии саныыллар[14].
  3. Камал ад-дин Бинаи «Шайбани-наметыттан» хаан Абу-л-хайр «Чинги-Тура вилайетын» даругаларын (түһээн хомуйааччыларын) анаабытын туһунан биллэр[17]. Хаан киниэхэ бас бэриммэт сиригэр түһээн хомуйааччылары анаабытын туһунан ыараханнык итэҕэйиэххэ сөп.

Шибанидтар бас билиилэрэ

Джучи бэһис уола Шибан улууһу иккитэ ылбыта. Бастаан, 1227 сыллаахха Чингисхаан Бату уонна Орда диэн уолаттара Джучи улууһугар бастаан иһии туһунан мөккүөрдэрин ырытан, улууһу 3 чааска араарбыта. Онуоха Шибаҥҥа «Боз Орда, Йуз-Орда» диэн ааттаах «Бороҥ Дьууртаны» анаабыта. Дьуурта өҥнөрө хаһаайыттарын икки ардыларынааҕы иерархияларын быһаараллара[18]. Онтон 1246 сыллаахха, монгуоллар Арҕаа походтара бүппүтүгэр, Бату бастакы араарыыны уларытан, улууһу 14 чааска араарбыта. Шибан саҥа Улууһа Казахстаан киин уонна хоту сирдэрин, ону таһынан Или уонна Сырдарья өрүстэр икки ардыларынааҕы сири холбуура[19]. Элбэх устуоруктар (В. В. Бартольд, А. Ю. Якубовский, М. Г. Сафаргалиев, Л. Н. Гумилев, Г. А. Федоров-Данилов, В. Л. Егоров, Н. А. Мажитов) Шибан Улууһугар Арҕаа Сибиир ханнык эрэ сирин эмиэ киллэриэххэ сөп диэн санааҕа турар[20].

undefined

Кэлин улуустар састааптара уонна кыраныыссалара хаста да уларыйбыттара, ол эрээри Шибанидтар (нууч.) (сах. урукку улуустарын (дьурттарын) тута сылдьаллара. Шибан Улууһа Узбек хаан административнай-территориальнай реформатын кэнниттэн, бэйэтин сирин уонна статуһун тутан хаалбыт соҕотох Көмүс Орда буолбута:

Биир тылынан эттэххэ, үөһэ сиһилии ахтыбыппыт курдук, Шайбан-хаан кылыһынан кыргыһан уонна утарылаһааччыларын уонна вилайеттары сэриилээн ылбытын иһин, кини уолаттарын уонна сиэннэрин бары дьон ытыктаабыттара. Узбек-хаан ол оҕолорго кыыһырбытын иһин кинилэри Исатайга биэрбитин да, Исатай Шайбан-хаан оҕолоругар аҕаларын иһин ытыктаабыта, кинилэргэ буйрак уонна карлык диэн икки чаастаах или биэрбитэ уонна бэйэлэрин бас билиилэригэр хаалларбыта[21].

XIV үйэ бүтүүтэ уонна XV үйэ саҕаланыыта улуус ойуулааһына баар. Онтон Сибиир ханствотын сирэ ол кэмҥэ Шибанидтар толору хонтуруолларыгар баара көстөр:

  • Пулад-Тимур хаан өлбүтүн кэннэ (1367 сыл) кини уолаттара Ибрагим уонна Араб-шах сайын Яик үөһээ өттүгэр, кыһын Сырдарья төрдүгэр көһө сылдьыбыттар;
  • Джумадук Эмба уонна Сарысу икки ардыларынан көһө сылдьыбыт;
  • Девлет-Шейх (Абу-л-хайр хаан аҕата) Иртыш хаҥас кытылынан Тоболга түһүөр диэри көһө сылдьыбыт;
  • Махмуд-Ходжа Тобол уонна Ишим икки ардыларынан көһө сылдьыбыт;
  • кэлин хивинскэй хаан (1446—1461) буолбут Мустафа Атбасар хаҥас кытылынан көһө сылдьыбыт[22].

Шибан Улууһун уонна Тайбугиннар дьурттарын ыккардыларыгар сыһыаннарын туһунан «Талыы летопистар кыайыы кинигэтиттэн» (Таварих-и гузиде нусрат наме) диэн айымньыттан ылыллыбыт билии суруллар: Шибаҥҥа бас бэринэр түөрт биистэн биирин баһылыга буркуттар уустаах Тайбуга диэн ааттаах этэ (кунгираттары кытта ситимнээх[23]), оттон атын биис баһылыга түмэннэртэн Тукбуга диэн ааттаах этэ[24]. 1428 сыллаахха Абу-л-хайр Чинги-Тураны ылбытыгар, кини хакимнарынан (наместниктарынан) үөһэ ахтыллыбыт Тайбуга уустаах буркут биистэн төрүттээх Ададбек уонна Кебек-ходжа-бий диэн дьон этилэр[24].

«Улуу былдьаһыы» үөскээһинэ

Ж. М. Сабитов Тайбугиннары Узбек хаан түөрт эмирдэриттэн биирдэстэрин, салджиут Алатай удьуордарын кытта тэҥниир[25]. Ону туох да биллибэт удьуордаах соҕотох эмир буоларынан быһаарар. «Чингиз-наме» биир испииһэгэр Алатай эмиэ буркут диэн ааттанар[24].

Ж. М. Сабитов Алатайга сыһыаннаах көрүүтэ өссө биир сонун: Узбек Алатайга минг бииһин, ол аата мангыттары (кэлин ноҕайдар) салайарга биэрбитэ. Оттон А. З. Валиди этиитинэн, «Чингиз-наме» толору барылыгар Хаджи-Мухаммад хаан саҕанааҕы Чинги-Тура мангыттар олорбут сирдэрэ диэн ааттанар[26]. Элбэх узбек уонна сибиир хааннара ноҕай мурзаларыттан тутулуктаахтара барыга биллэр, оттон Сибиир хаанствота урусхалламмытын кэннэ Тайбугиннар дьурттара Ноҕай Ордатын састаабыгар киирбитэ[27].

Ж. М. Сабитов логикатынан, Тайбугиннар дьурттара «Улуу былдьаһыы» кэминээҕи Алтан Орда тыырыллыбыт чааһа буолбута. Ону эмир Алатай удьуордара, Узбек хаан атын эмирдэрин, ол эбэтэр Исатай, Нангудай уонна Кутлук-Тимур, удьуордарын курдук, Чингизид-хааннар кэннилэриттэн араас сирдэргэ салайан олорбуттара. Алтан Ордаҕа мангыттар күүһүрбүттэрин кэннэ, марионетка-хааннар статустара Шибанидтарга эмиэ тарҕаммыта. Ол маннык этиилэргэ көстөрө:

Былыргыттан билиҥҥэ диэри мангыттар эмирдара хаанынан анаабыт хас биирдии киһилэрэ мангыттар эмирдэригэр судаарыстыбаҕа толору көҥүлү биэрэллэрэ. Билигин Мухаммад Шайбани-хаан эмиэ биһиги былыргы үгэстэрбит курдук гыннаҕына, оччоҕо үчүгэй (ол аата кинини хаанынан анааһыахпыт), оттон суох буоллаҕына, эмиэ үчүгэй (ол аата кинитэ суох гыныахпыт)[28].

Чинги-Тура Вилайиэтэ (1375—1468)

1359 сыллаахха Алтан Ордуу устуоруйатыгар Улуу Самныы кэмэ саҕаламмыта. Сибиир ханствотын баһылыктара Шибан сыдьааннара (нууч.: Шибаниды) ол кэмҥэ былаас былдьаһыытыгар көхтөөхтүк кыттыбыттара биллэр.

Тохтамыш кэмэ

Тохтамыш диэн аатырбыт хаан Урус-хааны утары сэриилэһэр кэмигэр Шибан сыдьааныттан Каҕанбэктэн көмө көрдөөбүтэ, ол эрээри Каҕанбэк көмөлөспөтөх. Муҥур уһугар Тохтамыш бастаан Урус-хааны, онтон Мамайы кыайбыта уонна бүтүн Алтан Ордуу хаана буолбута. Ол кэннэ Тохтамыш Каҕанбэги уһулан, Сибиир хаанынан кини быраатын Арааб-хааны анаабыт[29]. Тохтамыш сүрүн өстөөҕө Тимур (Тамерлан) Алтан Ордууну сэриилииригэр аан бастаан Сибиир ханствотын халаабыт этэ. Онтон Тимур 1389 сыллаахха бэйэтин сэрииһитин Дьаһан-шаһ-баҕадуру, Омар-баҕадуру уонна Үч-Кара-баҕадуру Сибиир ханствотын сэриилии ыыппыта биллэр[30].

Эрдэ этиллибитин курдук, Араб-шах уонна кини быраата сайын Яик үөһээ өттүнэн, кыһын Сырдарья төрдүнэн көһө сылдьыбыттара. Тамерлан Тохтамышка бастакы саба түһүүлэрэ Шибан Улууһугар оҥоһуллубуттара. Низам ад-Дин Шами 1389 сыллаахха Тамерлан Джахан-шах-бахадуру, Омар-бахадуру уонна Уч-Кара-бахадуру «Иртыш диэки өттүгэр өстөөҕү көрдүү» ыыппытын туһунан кэпсиир. Нойоннар Иртышка тиийбиттэр уонна вилайеты толору халаабыттар. Тамерлан 1391 сыл муус устар ыйыгар бүтүүтэ Улытау хайаларыгар курган туруорбута эмиэ биллэр. Онно маннык сурук баар:

В стране семисот черных токмак в год овцы, в средний весенний месяц султан Турана Темурбек шёл двумястами тысячи войск, имени своего рода, на кровь Токтамыш-хана. Достигнув этой он воздвиг этот Курган, дабы он был знаком. Бог да окажет провосудие! Если богу будет угодно! Бог да окажет милосердие людям! Да вспомнит о нас с милосердием![31]

Маны таһынан 1903 сыллаахха «Шейх Багаутдин үөрэнээччилэрин Арҕаа Сибиир омуктарыгар утары итэҕэл сэриилэрин туһунан» диэн биир ааттаах таһаарыллыбыт икки манускрипты ааһыа суохха сөп. Бу манускрипттарга этиллэринэн, 1394—1395 сылларга Шибанидтар династияларыттан хаан салайааччылаах 366 шейхтар уонна 1 700 аттаах бухарааттан Иртыш устун Искергэ диэри олохтоох дьону исламҥа киллэрэр соруктаах походка барбыттар. Походка 300 шейх уонна 1 448 аттаах өлбүттэр, оттон утарылаһааччылар сүтүктэрэ ааҕыллыбат:

Элбэх таҥараҕа итэҕэйбэттэри уонна татаардары өлөрбүттэрэ. Кинилэр Иртыш кытылыгар кыргыһан, хайа да үрэх эбэтэр өрүс кытылыгар кыргыһыы буолбатах сирэ хаалбатах. Уонна ол таҥараҕа итэҕэйбэттэргэ куотарга кыаҕы биэрбэтэхтэр…[32]

Поход туһунан сиһилии кэпсээнтэн көрдөххө, сыл эбэтэр хаан аата бутуллубут. Сочинение дьоруойдарыттан биирдэстэрэ шейх Бахауддин Накшбанд 1389 сыллаахха өлбүтүн, оттон Тамерлан бэйэтин утарылаһааччыларын итэҕэли утарбыттарын буруйдуурун уонна бэйэтин походтарын төрүөтүнэн итэҕэл мотивтарын туһанарын учуоттаатахха, поход кэмэ Тамерлан саҕанааҕы кэмҥэ маарынныыр.

Ол эрээри, «Тюмень» диэн аат нуучча летопистарыгар бастаан тукатимуридтар уустарыттан хаан Тохтамыштыын сибээстээн ахтыллар. 1408 сыллаахха кэс тыл суруйааччыта маннык суруйбута:

Тохтамыш Сибиир сиригэр Тюмень аттыгар өлөрүллүбүт[33][34].

Хадьи-Муһаммад хаан (1421—1428)

«Летопистар хомуурунньуга» уонна Сибиир летопиһын анаалыһыттан көрдөххө, Сибиир ханствотын төрүттээччитинэн Шайбан сыдьаана Хаджи-Мухаммед буолбута, кини 1420 сыллаахха Сибиир хаанынан биллэриллибитэ. Кини баһылыктыыр кэмигэр Сибиир ханствотыгар ис сэриилэр саҕаламмытара уонна 1495 сыллаахха түмүктэммиттэрэ.

Көс узбектар судаарыстыбалара (1428—1468)

Тюмень провинциальнай статуһун өр кэмҥэ Шибанид Абу-л-хайр быспыта, Чинги-Туру бэйэтэ тэрийбит Узбек ханствотын киин куората оҥорбута. Куорат бу турукка 1428 сылтан 1446 сылга диэри (уопсайа 18 сыл) хаалбыта. Ону кытта тэҥҥэ, аан бастаан «Чинги-Тура вилайэта» ахтыллыбыта, онно хан Абу-л-хайр салайааччылары (даругтары) анаабыта[35]. «Чингис-наме» уонна «Нусрат-наме» бу кэмҥэ Казань Тюмень хааннарыгар бас бэринэрин ахталлар[36].

Тюмень ханствота (1468—1495)

Тюмень ханствота XIV үйэҕэ тутулуга суох судаарыстыба быһыытынан үөскээбитэ, ол иннинэ «Ибир» диэн ааттаах Алтан Орда састаабыгар киирэрэ. Тобол ортотугар уонна Тавда уонна Тура салааларын быһа тардыыларыгар баар эбит. Үрүҥ Орда баһылыктара, олохтоох дворяннары көрдөрөр шейбанидтар уонна тайбугиннар икки ардыларыгар уһун охсуһуу түмүгэр, шибанид Ибак судаарыстыбаҕа былааһы былдьаабыта. Улахан Орда бүрүстүөлүн иһин 1480 сылтан сэриилэһэргэ дьулуспут бырааттыы Ибак уонна Мамук саҕана Тюмень ханствота саамай улахан сабыдыалын ситиспитэ. Ибагы 1495 сыллаахха тайбугин Махмет өлөрбүтэ, хаан киин куоратын бөҕөргөтүллүбүт Искер диэн куоракка көһөрбүтэ, ол куорат саҥа Сибиир ханствотын киин куората буолбута. Тюмень ханствотын сирдэрэ XVI үйэ саҕаланыытыгар Сибиир ханствотыгар киирбиттэрэ[37].

Ибак хаан кэмигэр Тюмень ханствота

Искер дьурта (1495—1582)

1495 сыллаахха тайбугин Мухаммед Тайбуга (Махмет) Тюмень ханствотын үлтүрүппүтэ уонна шибанид хааны Ибакы өлөрбүтэ. Ол кэннэ киин куорат Искерга көспүтэ, оттон ханство Сибиир диэн ааттаммыта. Онно Тайбугидтар кинээс династиялара салайбыта.

1555 сыллаахха тайбугин хаана Едигер Нуучча ыраахтааҕытыттан вассальнай тутулуктааҕын билиммитэ[37].

Sibier Provincia диэн Герберштейн Московиятын каартатын соҕуруулуу-илин муннугар Яик өрүс үрдүгэр көстөр

Кучум Сибиир ханствота (1563—1582)

Ол эрээри 1563 сыллаахха былааһы Ибак сиэнэ шибанид хаан Кучум ылан кэбиспитэ. Кини бииргэ салайсааччылары — Едигер уонна Бекбулат бырааттыылары өлөттөрбүтэ. Тюмень ханствота Сибиир ханствотын састаабыгар киирбитэ. Хаан Кучум Москваҕа төлүүр түһээнин тохтоппута, ол эрээри 1571 сыллаахха 1000 киис толору дьаһааҕы ыыппыта. 1572 сыллаахха түһээн төлөөһүнүн толору тохтоппута. 1573 сыллаахха Кучум бэйэтин быраатын Махметкулу сэрииһиттэрин кытта ханство таһыгар чинчийэр соруктаах ыыппыта.

Нуучча саарыстыбата Сибиири сэриилээһинэ

1582 сыллаахха алтынньы 26 күнүгэр атаман Ермак этэрээтэ, Кучуму кыайан баран, Искер ханство киин куоратын ылбыта[38]. Үс сыл устата хаһаактар этэрээттэрэ бохуоттары оҥорон олохтоох биистэри бэйэлэригэр бас бэриннэрбиттэрэ. Ол эрээри 1585 сыллаахха Кучум дьонун соһуччу саба түһүүтүгэр Ермак өлбүтэ. Ол кэмҥэ Сибииргэ саҥа нуучча этэрээттэрэ киирэн барбыттара уонна сотору буолан баран Сибиир ханствотын сиригэр нуучча кириэппэстэрэ тутуллубуттара: Тюмень, Тобольскай, Тара, Берёзов, Обдорскай уонна да атыттар. 1588 сыллаахха Тобольск бойобуодата Данила Чулков хас да татаар тойотторун билиэн ылбыта, ол кэнниттэн өрө турбут татаардар Искэри быраҕан истиэптэргэ көспүттэрэ[39].

Кучум эмиэ соҕуруу көспүтэ уонна 1598 сылга диэри нуучча этэрээттэригэр утарыласпыта. 1598 сыл атырдьах ыйын 20 күнүгэр Обь өрүс кытылыгар (Новосибирскай уобалас билиҥҥи Ордынскай оройуонун сиригэр) Тара бойобуодатын Андрей Воейков үлтүрүппүтэ уонна биир барылынан Ноҕай Ордуутугар, атынынан — илин диэки көспүтэ уонна өлбүтэ.

undefined

1598 сыллаахха билиэҥҥэ түбэспит Кучум сиэнэ — Арслан Алеевич, Касимовка олорбута уонна 1614 сыллаахха Касимов хаанынан биллэриллибитэ[40].

Салайыы

Сибиир ханствота элбэх омуктаах политическай сойуус этэ. Судаарыстыба баһыгар хаан турара, кинини аристократическай элита — бэктэр (нууч.) (сах., мурзалар, тарханнар талаллара. Судаарыстыба тутула сэрии аҥаардаах характердаах этэ. Хаан былааһы салайарыгар кини визирэ — карача уонна сүбэһиттэрэ көмөлөһөллөрө. Үрдүк мурзалар уонна бэктэр салайар улуустарын дьыалаларыгар Сибиир хааннара аҕыйахтык кыттыһаллара. Сэрии кэмигэр мурзалар сэриилэрин кытта походтарга кытталлара, тоҕо диэтэххэ кинилэр байыаннай былдьаһыыга интэриэстээх этилэр, бу татаар феодалларыгар улахан суолталаах дохуот төрүтэ этэ. Феодальнай үтүө төрүттээхтэр ахсааннарыгар өссө остяктар (хантылар) уонна вогуллар (мансилар) сорохторо киирэллэрэ. Хаалбыт түүр буолбатах нэһилиэнньэ (остяктар, вогуллар уонна самоедтар) бас бэринэр балаһыанньаҕа олорбуттара.

Экэниэмикэ уонна олохтоохтор

Ханствоҕа олорбут Сибиир татаардара олохсуйан олорор уонна көс аҥара олоҕу тутуһаллара. Сүөһү иитиитинэн, сылгы, бараан иитиитинэн, уонна балыктааһынынан, булдунан дьарыктаналлара. Олохтоох нэһилиэнньэлээх пууннарга бэйэ промышленность сайдыбыта: иһит оҥоһуута, тигии, тимир уулларыыта уонна оҥоһуута[41]. Дьаһалта уонна байыаннай кииннэринэн Кызыл-Тура (Уус-Ишим), Касим-Тура, Явлу-Тура (Ялуторовскай), Тонтур (билиҥҥи Вознесенка сэлиэнньэтэ, Новосибирскай уобалас Венгеровскай оройуона) уонна да атын куоратчааннар этилэр.

Ханствоҕа феодальнай сыһыан сайдыбыта. Улуус баһылыктара мэччирэҥ, сүөһү, кулут быһыытынан баайдаах этилэр. Уопсастыба аллараа кылааһыгар «хара» улуус дьоно киирэллэрэ. Улуус хаһаайыттарыгар сыл аайы түһээн төлүүллэрэ уонна этэрээттэринэн байыаннай сулууспаны эмиэ толороллоро. Сибиир хааннара Ураал, Иртыш уонна Обь алын тардыыларыгар олорор хант-манси биистэри бас бэриннэрбиттэрэ уонна түһээн (дьаһаах) төлүүргэ күһэйбиттэрэ. Хаан Кучум барабиннары уонна кинилэргэ ыаллыы олорор биистэри, ону таһынан сорох башкиир биистэрин бас бэриннэрбитэ.

Сэрии дьоно

Сибиир сэриилэрин таһынан, Сибиир ханствотын сэриитигэр бохуоттар кэмнэригэр ханствоҕа бас бэринэр олохтоох биистэр буойуннара кытталлара. Сибиир сэриитин ахсаанын сыаналыыр уустук, ол эрээри Абалак күөлүн таһынааҕы кыргыһыы кэмигэр ыраахтааҕы уола Маметкул түмэни салайбыта биллэр — бу теоретически 10 000 сэрииһиттэн турар холбоһук этэ. Ханство сэриилээх күүстэрэ ыһыллыбыттар этэ, онон Кучум нуучча сэриилэрэ киириилэригэр кинилэри биир күүскэ түмэр кыаҕа суоҕа. Кучум бэйэтэ ноҕай гвардиялааҕа. Сибиир кинээстэрин үгүстэрэ бэйэлэрин күүскэ бөҕөргөтүллүбүт куоратчааннара бааллара, онно гарнизоннар турбуттара. Кыргыһыы толоонугар сибиир сэрииһиттэрэ көс дьоҥҥо уруккуттан баар аттаах сэрии тактикатын туһаналлара — бэрт түргэнник сыҕарыйаллара уонна утарылаһааччыны ох саанан ыталлара. Сибиир сэрииһиттэрэ сатыы да сэриилэһэр сатабыллаахтара. Түүрдэр байыаннай ускуустубаларыгар разведка улахан суолтаны ылара, ол көмөтүнэн сибиир сэриилэрэ тоһуурдары тэрийэрэ уонна утарылаһааччылары соһуччу саба түһэр кыахтанара.

Сибиир сэрииһиттэрин сэрии сэптэрэ ох сааттан уонна охтон турара, эбиитин үҥүүлэр, быраҕар үҥүүлэр, саблялар, палаштар, кынчааллар уонна сэрии балталара бааллара. Сэрииһиттэр харыстанар сэп быһыытынан кольчугалары, шлемнары уонна куйахтары тутталлара. Сибиир сэрииһиттэрэ тымныы сэби таһынан артиллерияны эмиэ тутталлара.

Сибиир ханствотын баһылыктара

Номоххо киирбит Сибиир хааннара

1035 сыллаахха диэри арҕаа Сибиир соҕуруута Кимак хаҕанаатыгар киирэрэ.

  • Татар — хаан (1035—?);
  • Казылтин, Татар уола;
  • Даметей, Татар уола;
  • Юваш, Казылтин уола;
  • Ишим, Юваш уола;
  • Мамет, Ишим уола;
  • Куташ, Мамет уола;
  • Аллагул, Куташ уола;
  • Кузей, Аллагул уола;
  • Ебаргул, Юваш кыра уола;
  • Бахмур, Ебаргул уола;
  • Яхшимет хаан;
  • Юрак хаан, Бахмур уола;
  • Мунчак, Юрак уола — хаан;
  • Юзак, Мунчак уола;
  • Он-Сом, Юзак (эбэтэр Юрак) уола;
  • Иртышак, Он-Сом уола. Дьүчиттэн хотторбут;
  • Табуга, Иртышак (эбэтэр Он-Сом) уола (1220-?).

Шибан Улууһа

  • Шибан — 1243 сылтан султан;
  • Бахадур-хаан (1266—1280);
  • Дьүчи-буҕа (1266—1280);
  • Бадакул;
  • Миҥ-Тимур (1359 сылга диэри);
  • Пулад-Тимур (1359—1367);
  • Ибраһим-оҕлан уонна Арааб-шаһ (1367 сылтан);
  • Алибек-хаан (1367—1375);
  • Каҕанбэк-хаан (1375—1380);
  • Давлат-шейх (1382 кэннэ).

Тука-Тимур сыдьааннара

Узбек ханствота

  • Хадьи-Муһаммад (1420—1428);
  • Дьумадук (1425—1428);
  • Маһмуд-ходьа (1428—1429/1430);
  • Абу-л-хайр (1428—1468).

Сибиир ханствота

  • Мар (Умар, Омар) (1468—1480);
  • Ибак (1468—1495);
  • Муһаммад Тайбуҕа (1495—1502);
  • Ангиш (1502—1516);
  • Касым (1516—1530);
  • Едигер (1530—1563);
  • Бек-Булат (1555—1563);
  • Кучум (1563—1598);
  • Сейд Аһмад (Сейдяк) (1583—1588).
Ханство суох буолбутун кэннэ номинальнай салайааччылар
  • Али (1598—1616);
  • Бахадур (1607—1616);
  • Ишим (1616—1624);
  • Аблай-Гирей (1628—1631).

Тюмень ханствота

  • Ибак — хаан (1468—1495);
  • Мамук — хаан (1495—1496);
  • Агалак — хаан (1496—1505);
  • Кулук-Салтан (Тулак-хваджа) — хаан, Ибака уола (1505—1530);
  • Едигер — Касым Тайбуга уола, Сибиир тайбуга мурзата (1530—1563);
  • Бек-Булат — Касым Тайбуга уола, Едигер быраата уонна соправителэ (1555—1563), аҕата Симеон Бекбулатович буолуон сөп.

Быһаарыылар

  1. ↑ Сибирское ханство. Большая Российская энциклопедия. Сигэнии күнэ: 18 Балаҕан ыйын 2025.
  2. ↑ Статья в Башкирской энциклопедии. Сигэнии күнэ: 18 Балаҕан ыйын 2025.
  3. ↑ Преображенский А. А. Урал и Западная Сибирь в конце XVI-начале XVIII века. — 53 с.
  4. ↑ Сибирское ханство. Большая Российская энциклопедия. Сигэнии күнэ: 18 Балаҕан ыйын 2025.
  5. ↑ 1 2 Сибирское ханство. bse.sci-lib.com. Сигэнии күнэ: 18 Балаҕан ыйын 2025.
  6. ↑ Исхаков Д. М. Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004.— Глава 2 — C. 32. Сигэнии күнэ: 18 Балаҕан ыйын 2025.
  7. ↑ Иоганн Шильтбергер Книга путешествий // Сибирь в известиях западно-европейских путешественников и писателей, XIII-XVII вв. — Новосибирск, 2006.
  8. ↑ Егоров В. Л. Глава вторая. Территория и границы Золотой Орды // Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв. — М.: Наука, 1985. — 11,000 экз.
  9. ↑ Егоров В. Л. Глава третья. Города Золотой Орды и некоторые вопросы экономической географии государства // Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв. — М.: Наука, 1985. — 11,000 экз.
  10. ↑ 1 2 Маслюженко Д.Н. «Сибирское Царство» как концепт русских летописей и посольских документов второй половины ХVI века // Золотоордынское обозрение / Golden Horde review : журнал. — 2021. — 9 (2). — С. 374—394.
  11. ↑ Атласи, Хади История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — С. 24—29. — 96 с.
  12. ↑ 1 2 3 4 Файзрахманов Г. Л. История татар Западной Сибири: с древнейших времён до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — С. 112—121. — 431 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3
  13. ↑ Вернадский Г. В. О составе Великой Ясы Чингисхана (С приложением главы о Ясе из истории Джувейни) // История права. — СПб.: Лань, 1999. — С. 120. — 176 с. — (Мир культуры, истории и философии). — 3000 экз. — ISBN 8-0114-0172-8
  14. ↑ 1 2 3 4 Исхаков Д. М. Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта // Научно-документальный журнал «Гасырлар авазы - Эхо веков» : журнал. — Казань: Главное архивное управление при Кабинете Министров Республики Татарстан, 2008. — № 2. — ISSN 2073-7483.
  15. ↑ Нестеров А. Г. Искерское княжество Тайбугидов (XV—XVI вв.) // Сибирские татары. Монография. — Казань: Институт истории АН РТ, 2002. — С. 19—20. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0 Архивированная копия. Сигэнии күнэ: 18 Балаҕан ыйын 2025. Архивировано из оригинала 15 От ыйын 2011 года.
  16. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2001. — С. 325—326. — 752 с.
  17. ↑ Камал ад-дин Бинаи Шайбани-наме // Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969.
  18. ↑ Юдин В. П. Орды: Белая, Синяя, Серая... // Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 32—35.
  19. ↑ Сабитов Ж. М. Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата, 2008. — С. 13. — 326 с. — 1,000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9 Архивированная копия. Сигэнии күнэ: 18 Балаҕан ыйын 2025. Архивировано из оригинала 27 Тохсунньу 2012 года.
  20. ↑ Костюков В. П. Улус Шибана в XIII–XIV вв. (по письменным источникам) // Проблемы истории, филологии, культуры : журнал. — Магнитогорск, 1998. — Вып. 6. — С. 210—224.
  21. ↑ Утемиш-хаджи ибн маулана Мухаммада Дости Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 105.
  22. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 95—96. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5
  23. ↑ Исхаков Д. М. Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — С. 21. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.
  24. ↑ 1 2 3 Мустакимов И. А. Об одном списке «Дафтар-и Чингиз-наме» // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 123—127. — ISBN 978-5-98245-048-7.
  25. ↑ Сабитов Ж. М. Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата, 2008. — С. 76—77, 82. — 326 с. — 1,000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9 Архивированная копия. Сигэнии күнэ: 18 Балаҕан ыйын 2025. Архивировано из оригинала 27 Тохсунньу 2012 года.
  26. ↑ Вэлиди Туган Э.З. Башкорттарзын тарихы. Тэрк татар тарихы. — Уфа, 1984. — С. 25—26.
  27. ↑ Самигулов Г.Х. К вопросу о границе Ногайской Орды и Сибирского Зауралья. Средневековые тюрко-татарские государства, выпуск 4. Сигэнии күнэ: 18 Балаҕан ыйын 2025.
  28. ↑ Камал ад-дин Бинаи Шайбани-наме // Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 105.
  29. ↑ Утемиш-хаджи ибн маулана Мухаммада Дости Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 117—118.
  30. ↑ Низам ад-Дин Шами. Книга побед=Зафар-наме // Материалы по истории киргизов и Киргизии. — М., 1973. — С. 109.
  31. ↑ Плита с надписью Тимура. Казинформ (29 Ахсынньы 2009). Сигэнии күнэ: 18 Балаҕан ыйын 2025.
  32. ↑ Катанов Н. Ф. О религиозных войнах шейха Багауддина против инородцев Западной Сибири // Ежегодник Тобольского Губернского музея : журнал. — Тобольск, 1904. — Вып. XIV. — С. 18—28.
  33. ↑ Белов М. И. Арктическое мореплавание с древнейших времен до середины XIX века. — М.: Морской Транспорт, 1956.
  34. ↑ Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1960. — С. 181—182. — 279 с. — 1,500 экз.
  35. ↑ Исхаков Д. М. Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004.— Глава 1.
  36. ↑ Исхаков Д. М. О методологических аспектах исследования проблемы становления сибирско-татарской этнической общности//Сибирские татары. — Казань: Институт истории АН Республики Татарстан, 2002. — P. 13—14.
  37. ↑ 1 2 Веретенников, Владимир. Непокорный хан Кучум: как победитель Ермака предпочел почетному плену смерть в изгнании, Вокруг света. Сигэнии күнэ: 18 Балаҕан ыйын 2025.
  38. ↑ Как Ермак Сибирь брал (рус.). topwar.ru. Сигэнии күнэ: 18 Балаҕан ыйын 2025.
  39. ↑ Взятие Искера. Сигэнии күнэ: 18 Балаҕан ыйын 2025.
  40. ↑ МБУК «Касимовский историко-культурный музей-заповедник» - Арслан Алеевич(биллибэт). kasmuzey.ru. Сигэнии күнэ: 18 Балаҕан ыйын 2025.
  41. ↑ Скрынников Р. Г. Ермак.

Литэрэтиирэ

  • Атласи Х. История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.
  • Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — 2-е изд. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — 10 000 экз.
  • Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв. — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз.
  • Исхаков Д. М. Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.
  • Миллер Г. Ф. История Сибири. — М.-Л.: АН СССР, 1937. — Т. 1.
  • Миллер Г. Ф. История Сибири. — М.-Л.: АН СССР, 1941. — Т. 2.
  • Мухамедьяров Ш. Ф. История Сибири с древнейших времен до наших дней. — Л., 1968. — Т. 1. — С. 353—372.
  • Похлёбкин В. В. Сибирское ханство. Отношения между Сибирским ханством и Русским государством (1555-1598 гг.) // Татары и Русь. — М.: Международные отношения, 2000. — С. 149—160. — 192 с. — ISBN 5-7133-1008-6
  • Сабитов Ж. М. Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1 000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9
  • Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0
  • Скрынников Р. Г. Ермак. — М.: Просвещение, 1992. — 160 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-09-003828-7
  • Logo-bie.svgСоболев В. И. История Сибирских ханств : По археолог. материалам. Дис. д-ра ист. наук: 07.00.06. — Новосибирск, 1994.
  • Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — С. 285—290. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5 000 экз. — ISBN 5-17-0358040
  • Трепавлов В. В. Ногаи в ханствах Шибанидов // История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 90—139. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5
  • Файзрахманов Г. Л. История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — 431 с. — 1 000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3
  • Фарисов Ф. Ф. Из истории тюменских и сибирских татар // Тайны Татарского народа (часть 1).
  • Маслюженко Д. Н., Рябинина Е. А. Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7
  • Матвеев А. В., Татауров С. Ф. Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7
  • Тычинских З. А. К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII вв. // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 172—182. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7
  • Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2

Ыстатыйалар

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар