Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Дархан

Дархан (кырг. тархан; каз. тархан; араб. طرخان‎

башк. тархан; кыт. 達干[прим. 1]; бүр. , монг. дархан[прим. 2]; перс. ترخان; тат. tarxan, тархан; чуваш. турхан) — түүр тойоннорун ордуктаах кылааһа. Бу ааты түүрдэр уонна монгуоллар, ону тэҥэ атын истиэп омуктара тутталлара.

Устуоруйа

Алтан Ордуу иннинэ

Түүр хаҕанатын (550—745 сс.) кэмиттэн биллэр. «Бойла-бага-тархан», «бага тархан» эбэтэр «тархан» диэн соло биллэр.

Хазар хаҕанатыгар дарханнар сэрии-уус аристократиятын бөлөҕүгэр киирэллэрэ. Авар хаҕанатыгар дарханнар төлөбүрү хомуйаллара уонна үтүө төрүттээхтэр этилэр. Бастакы Болгар судаарыстыбаларыгар, Византия стратегыгар тэҥэ, үрдүкү сэрии солото этэ.

Алтан Ордуу кэмигэр уонна Алтан Ордуу ыһыллаҕаһыгар

Монгуоллар кэмнэригэр дархан аата туспа хаан дьаралык быһыытынан иҥэриллэрэ, ону тэҥэ Тимур аармыйатыгар үрдүкү соло этэ. Феодальнай знать улахан представителлэрэ буолбатах эрээри, түһээни төлөөбөттөрө уонна элбэх кыахтаахтара.

Манна дархан диэн тылы А. П. Окладников киэҥник ырыппытын бэлиэтиэххэ сөп. Холобур, Чингис-хан уурааҕынан, меркииттэр сирдэрэ — билиҥҥи Бурятия сирэ-дойдута Сорхан-Ширай удьуордарыгар үйэ-саас тухары дарханныырга анаан бэриллибит. Оттон саха өйдөбүлүнэн, сэһэнньит П. С. Семенов (Малдьаҕар) этэринэн, былыргы сахалар дархан диэн ааты биис ууһун саамай бөдөҥ сирдьиттэригэр, киэҥ сирдэри сэриилээн ылбыт, элбэх хорсун быһыыны көрдөрбүт улахан сэрииһиттэргэ эрэ биэрэллэр эбит. Хазардар ыраахтааҕыларын, кэлин чуваштарга талыллар норуот баһылыгын эмиэ тархан диэн ааттыыллар эбит. Г. Н. Потанин бэлиэтээбитинэн, норуот номоҕо Монголияҕа Чингис-ханы тархан (биитэр дархан) диэн этэр эбит. Былыргы монголларга, дархан диэн көҥүл ыытыллыбыт кулуттары, буруйтан босхоломмут нойоннору (тойоттору) ааттыыллара биллэр. Ону таһынан, «улуу дарханнар» — dai-darxad диэн кимиэхэ да бас бэриммэт дьоннор баар эбиттэр. Дойдууһа-дарханы Окладников бу улуу дарханнары кытта тэҥнии тутар.

Быһаарыылар

  1. ↑ Согласно реконструкции Дж. Р. Гамильтона на материале других источников X в. использовавшиеся в среднекитайский период транскрипции для передачи слова tarqan: пиньин. dá-gān 達干 < ран. ср.-кит. *d’ât-kân, позд. ср.-кит. *datkan, пиньин. dá-hàn 達漢 < ран. ср.-кит. *d’ât-xân, позд. ср.-кит. *dat-xanh, пиньин. dá-guān 達官 < ран. ср.-кит. *dat-kwan, позд. ср.-кит. *tɦat-kuan. Согласно Храпачевскому Р. П., в «Ляо ши» титула таркан передаётся сочетанием та-ла-гань 撻剌干. — Тишин В. В. Рецензия на книгу: Храпачевский Р. П. «„Татары“, „монголы“ и „монголо-татары“ IX—XII веков по китайским источникам. Материалы китайских источников X—XIV вв». // Золотоордынское обозрение 6 (4). 2018. С. 807—828. стр. 816.
  2. ↑ Билиҥҥи бурят уонна халха-монгуол тылларыгар дархан диэн тыл «тыытыллыбат, ытык» диэн суолталаах, ону тэҥэ «тимир ууһа» диэн суолталаах..

Категориялар