Буза Елисей Юрьевич
Буза Елисей Юрьевич — XVII үйэтээҕи нуучча айанньыта, Енисей казак десятнига.
Биография
1630 сыллаахха Енисей остуруогун окладной кинигэлэригэр бастакы ахтанар стрелец быһыытынан.
1632 сыллаахха Илья Ермолин уонна Василий Бугор этэрээттэригэр киирэрэ. Этэрээт 1633 сыллаахха дылы походка кыттыбыт Петр Бекетовка көмө быһыытынан Өлүөнэҕэ ыытыллыбыта. Поход сахалары кытта кыргыһыыларынан ситимнээҕэ, кинилэр нуучча ыраахтааҕыларыгар бэринэр толкуйа суохтара.
1636 сыллаахха Буза кыра этэрээти кытта бойобуода Прокофий Соковнин ыйааҕынан Лаптевтар байҕалларыгар түһэр өрүстэри көрөөрү уонна олохтоохтор дьаһаах төлүүрдэригэр Өлүөнэҕэ ыытыллар. Буза Өлүөнэҕэ тиийэр, икки тыһыынча солкуобайга олохтоохтору кытта түүлээҕи атастаһарга табаар атыылаһар. Уус-Куттан Өлүөхүмэ тамаҕар тиийэр, Өлүөхүмэ остуруогугар кыстыы хаалар. Бастаан кини аргыстара 10-тан тахсыбаттара, ол эрээри Өлүөхүмэ остуруогугар 40-чэ киһи холбоспута.
1637 сыллаахха саас Елисей Буза 50 киһини кытта Өлүөнэ нөҥүө түспүтэ, байҕалга тахсан Өлөөн өрүс тамаҕар киирэр. Манна эбэҥкилэр көс сирдэригэр тахсан дьаһаах төлүүргэ түһэрэллэр. Өлөөҥҥө Буза кыстык туруорар, 1638 сыллаахха саас табаларынан алларааҥы Өлүөнэҕэ тиийэр, Муоладаҕа. 1638—1641 сылларга Дьааҥы өрүс Алларааҥы кыстыкка бирикээсчик сололооҕо.
Мантан кэнники айанын туһунан утарсыылаах сурахтар хаалбыттар.
Иоганн Фишер барыла
Иоганн Фишер барылынан, Елисей Буза Өлүөнэ өрүскэ икки коч оҥостон, 1638 сыл сайыныгар Өлүөнэ дельтатын илиҥҥи өттүнэн байҕалга тахсыбыта уонна биэс күн тухары кистэлэҥ «Лаамы-өрүһү» көрдөөн кытыл устун илин диэки устубута. Буор-Хайа тумуһун эргийэн, кини Дьааҥы хомотугар тахсыбыта уонна Дьааҥы өрүс төрдүгэр тиийбитэ. Онтон үс нэдиэлэ тухары өрүс устун өрө тахсыбыта, суол кытыытынааҕы эбэҥкилэр уонна сахалар аҕа уустарын дьаһаах төлүүргэ күһэйбитэ, элбэх кииһи уонна атын «сымнаҕас табаары» хомуйан, сахаларга кыстаабыта.
1639 сыллаахха Буза кыстык кэмигэр тутуллубут түөрт кочунан Дьааҥы хомотун чинчийиини түмүктээбитэ. Дьааҥы төрдүттэн кини илин диэки «улахан күөлгэ» — Чондон өрүс түһэр, байҕал өттүттэн Ярок арыынан бүөлэммит киэҥ хомоҕо тиийбитэ. Манна Буза дьүкээгирдэр көһө сылдьар сирдэригэр түбэспитэ. Дьүкээгирдэр уонна хаһаахтар ыккардыларына тиэрдээччи Буза атыыласпыт олохтоох ойууна буолбута. Дьүкээгирдэр утарылаһыыта суох дьаһаах төлүүргэ сөбүлэспиттэрэ уонна кинилэр сирдэригэр кыстык тутарыгар мэһэйдээбэтэхтэрэ.
1640 сыллаахха Буза хаһаахтарын кытта Лаамы өрүскэ (Охота) тахса сатаабыттара, ол кэннэ дьүкээгирдэргэ икки сыл курдук олорбута, онтон Индигиир өрүскэ бохуоттаабыта. Ол сыл Буза хомуллубут түүлээхтэри хаһаагынан Дьокуускайга ыыппыта, сотору кэминэн бэйэтэ тиийэн, сылдьыбыт сирдэригэр үрүҥ көмүс рудата дэлэйин туһунан иһитиннэрбитэ.
Н. Н. Оглобин барыла
Н. Н. Оглобин барылынан, Елисей Буза 1637 сыл сайыныгар Өлүөнэ төрдүттэн илин диэки тахсыбыта, ол эрээри байҕалынан Дьааҥы төрдүгэр тиийбэххэ, Буор-Хайа хомотугар түһэр Омолой өрүс төрдүгэр эрэ тиийбитэ, онно кинини «тоҥоруу ылбыта». Оччолорго кини табаарыстарын кытта, «наарта оҥостон туох баар малларын, илимнэрин уонна табаардарын суол ыараханыттан сылтаан онно хаалларбыттара», ол эбэтэр чэпчэкитик айаннаабыттара. Омолой төрдүттэн кини аҕыс нэдиэлэ тухары «Таас нөҥүө Дьааҥы үрдүгэр диэри», ол эрээри Кулар сиһин нөҥүө Дьааҥы өрүс үөһээ тардыытыгар диэри айаннаан, 1637 сыл балаҕан ыйыгар тиийбиттэрэ. Бэйэтин бокуоттарын кэмигэр Буза Өлүөнэ өрүһү, Кута төрдүттэн үөһээ өттүн ураты, барытын ааспыта, ону таһынан Омолой өрүһү уонна Кулар сиһин арыйбыта.
Елисей Буза 1646 сыллаахха тиһэх ахтыллар.
Литература
- Халыып:Источник/РБСПбк
- Вернадский Г. Государевы служилые и промышленные люди в Восточной Сибири XVII в. // Журн. Мин-ва народ. просвещения. 1915. Ч. 56, № 4
- Визе В. Ю. Русские полярные мореходы из промышленных, торговых и служилых людей XVII—XIX вв. М.; Л., 1948
- Белов М. И. Русские мореходы в Ледовитом и Тихом океанах. Л.; М., 1952.
- Рудаков В. Е. Буза, Елисей // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.