Сахалар

УРУБИИКИ диэн сиртэн ылыллыбыт
Сакалар кытта булкуйума.
Сахалар
Аныгы бэйэлэрин ааттыылара саха
Ахсаан уонна ареал
Барыта:
  • 480 000 киһи (2010)

АрассыыйаFlag of Russia.svg Арассыыйа:
478 409 (2021 сыл)[1]

КазахстаанFlag of Kazakhstan.svg Казахстаан:
5000 (2023 сыл)

ЛатвияFlag of Latvia.svg Латвия:
37 (2020 сыл)[3]
Дьүһүннээһин
Тыл саха тыла, нуучча тыла
Итэҕэл айыы[4], православие, ойууннааһын, тенгрианство
Киирэр түүр омуктар
Уруулуу омуктар дулгааннар, хакаастар, тывалар
Этническай бөлөхтөр дулгааннар
Төрүтэ хунну, түүрдэр, курыкааннар уонна монгуоллар[5][6]
Логотип РУВИКИ.Медиа Биики Хааһахха миэдьийэ билэлэр

Сахалар (нууч. якуты) — түүр тыллаах омук, Саха Сирин төрүт олохтоохторо. Саха тыла түүр тылларын бөлөҕөр киирэр. 2010 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн 500 тыһ. кэриҥэ киһи сахабын дэммит. Бу дьон үксэ Саха Сиригэр, уонна Иркутскай, Магадан уобаластарыгар, Хабаровскай уонна Красноярскай кыраайдарга, Таймыырга уонна Эбэҥки аутоном уокуругар олороллор. Сахалар Саха Сирин олохтоохторун 51 % буолаллар, уонна бу көрдөрүүнэн өрөспүүбүлүкэҕэ саамай элбэх ахсаннаах омуктар буолаллар.

20-35 % Саха омуга 2020 сыл түмүгүнэн Саха Сирин таһыгар олорор, сүрүннээн Хоту Америка континеныгар (Америка Холбоһуктаах Штааттара, Канаада), Скандинавия кытыл арыытыгар (сүрүннээн Норвегия уонна Швеция), Арассыыйа арҕаа эрэгийиэннэригэр (үксэ Санкт Петербург уонна Москуба куоратка), Кэриэйэҕэ.

Сорох үөрэхтээхтэр этэллэринэн сахалар Байкал күөл аттыттан Өлүөнэ, Бүлүү, Алдан өрүстэр кытылларыгар XII үйэҕэ көһөн кэлбиттэрэ. Сахалар былыр-былыргыттан сылгы, сүөһү иитэллэрэ, атыынан-эргиэнинэн дьарыктаналлара, бэйэлэрэ туспа Таҥара үөрэхтээхтэрэ, сэрии, сэп сэбиргэл туомун тутуһаллара, тимир уһаараллара. Сибииргэ уонна хотугулуу-илин Азияҕа култуура сайдарыгар сабыдыаллара улахан этэ.

Омук бэйэтин аата

Омук бэйэтин аата саха, элбэх ахс. сахалар. Өссө былыргы бэйэ аата урааҥхай баар, билигин ырыаларга, үөрүүлээх тылга уонна Олоҥхоҕо туттуллар[7]. Урааҥхай диэн бэйэ аатын тарҕаныыта, урянхай диэн этнонимҥа маарыннааһыннаах буолан, түүр уонна моҥгуол норуоттарын фольклорнай сибээстэринэн быһаарыллыан сөп[8].

2010 сыллааҕы нэһилиэнньэ биэрэпиһинэн сахалар Саха сирин улуустарынан олохтоохторун ахсаана

Устуоруйа уонна төрүт

Тарҕаммыт гипотезанан, билиҥҥи сахалар өбүгэлэрэ курыкааннар көс омуктара буолар[9]. Курыкааннар Забакайльеҕа XIV үйэҕэ диэри олорбуттара, хунну төрүттээхтэрэ. Курыкааннар Байкаал күөлгэ Красноярскай-Минусинскай эрэгийиэн өрүһүттэн Енисейдан кэлбиттэрэ[10][11][12].

Учуонайдар үгүс өттүлэрэ XV үйэҕэ сахалар хас да долгунунан Байҕал күөл таһыттан Өлүөнэ, Алдан уонна Бүлүү өрүстэрин тардыытыгар көспүттэрэ дии саныыллар. Онно кинилэр манна инниттэн олорбут сорҕотун эбээннэри (тоҥустары) уонна дьүкээгирдэри (одуллары) ассимиляциялаабыттара, сорҕотун оннуттан үтүрүйбүттэрэ.

Сахалар үгэһинэн сүөһү иитиитинэн (саха ынаҕа), хотугу кэтирээһиннэргэ тыйыс континентальнай климат усулуобуйатыгар улахан муостаах сүөһүнү иитиигэ ураты уопуту ылан, сылгы иитиини (саха ата), балыктааһыны, булту, эргиэни, тимир ууһун уонна сэрии дьыалатын сайыннарбыттара.

Саха номохторунан[13], сахалар өбүгэлэрэ Өлүөнэ устун сүөһүлээх, дьиэ маллаах аалларынан устан кэлбиттэрэ, улахан муостаах сүөһүнү иитиигэ табыгастаах Туймаада хочотун булбуттарыгар эрэ тохтообуттара. Билигин онно аныгы Дьокуускай куорат турар. Ол номохтор этэллэринэн, сахалар төрүттэрин икки баһылык — Эллэй Боотур уонна Омоҕой Баай салайан кэлбиттэрэ.

Археологическай уонна этнографическай дааннайдарынан, сахалар соҕуруу дойдуттан кэлбит түүр тыллаах көһөн кэлээччилэр Орто Өлүөнэ олохтоох уустарын сүтэрэн-иҥэрэн сиҥнэрбиттэрин түмүгэр үөскээбиттэрэ. Сахалар соҕурууҥҥу өбүгэлэрин бүтэһик долгуна Орто Өлүөнэҕэ XIV—XV үйэлэргэ кэлбиттэрэ диэн сабаҕалыыллар. Раса өттүнэн сахалар Хотугу Азия расатын Киин Азия антропологическай тиибигэр киирэллэр. Сибиир атын түүр тыллаах норуоттарын кытта тэҥнээтэххэ, кинилэргэ монголоиднай бэлиэлэр саамай күүскэ көстөллөр, бу бэлиэ Орто Өлүөнэҕэ биһиги эрабыт иккис тыһыынчатын ортотугар толору олохтоммута.

Сорох саха бөлөхтөрө, холобур, хотугулуу-арҕаа сылдьар табаһыттар, Киин Саха сириттэн кэлбит сахалары уонна туспа эбээннэр бөлөхтөрүн булкуһуутун түмүгэр саамай саҥа үөскээбиттэрэ диэн сабаҕалыыллар. Илин Сибииргэ көһөр кэмнэригэр сахалар хотугу Анаабыр, Өлөөн, Дьааҥы, Индигир уонна Халыма өрүстэрин тардыыларын баһылаабыттара. Сахалар тоҥустар таба иитиитин уларытан, тоҥус-саха көлүүрдээх таба иитии көрүҥүн олохтообуттара.

Көһөн иһэр сахалар атын омуктары кытта бииргэ олоруулара куруутун эйэлээх этэ диир сатаммат: холобур, XVI үйэтээҕи аатырбыт Хаҥалас тойоно Бадьы өрө турбут эбээннэртэн (тоҥустарга) өлбүтэ. Кини аатырбыт сиэнэ Тыгын тойон 1620-с сылларга саха уустарын сомоҕолоһо сатаабыта, ол эрээри нууччаларга бас бэриммитэ.

Сорох устуоруктар Тыгын Дархан сомоҕолуур үлэтэ саха уустара эрдэтээҥҥи кылаастаах уопсастыбаҕа көһүүлэриттэн уонна ол саҕана үөскээбит прото-судаарыстыба төрүттэрин оҥорууттан тахсыбыта дии саныыллар. Атыттар кини бэлиитикэтигэр олус кытаанах ньымалар баалларын бэлиэтииллэр, бу ньымалар атын уустары бас бэриннэрбэккэ, төттөрүтүн — сорох чугас дьонун да тэйитэн, децентрализацияҕа тиэрдибиттэрэ.

Сахалар 1620-1630-с сылларга Нуучча судаарыстыбатын састаабыгар киириилэрэ кинилэр социальнай-экэнэмиичэскэй уонна култуурунай сайдыыларын түргэтэппитэ. XVII—XIX үйэлэргэ сахалар сүрүн дьарыктара сүөһү иитиитэ (муостаах сүөһү уонна ат иитиитэ) этэ, XIX үйэ иккис аҥаарыттан улахан аҥаардара сири оҥоруунан дьарыктанар буолбута; булт уонна балыктааһын көмө дьарык оруолун толороллоро.

Сүрүн дьиэ көрүҥүнэн мас балаҕан, сайыҥҥы дьиэнэн — хомуллар ураһа буолара. Таҥаһы тирииттэн уонна түүлээхтэн тигэллэрэ. XVIII үйэ иккис аҥаарыгар сахалар үгүс өттүлэрэ христианскай итэҕэлгэ киирбиттэрэ, ол эрээри традиционнай итэҕэллэр эмиэ хаалбыттара.

Нууччалар сабыдыалларынан сахаларга христианскай ономастика тарҕаммыта[14], ол христианство иннинээҕи саха ааттарын үгүс өттүнэн суох оҥорбута. Билигин сахалар (уонна эрэгийиэн атын төрүт омуктара) үгүстэрэ нууччалыы ааттаахтар, сороҕор сахалыы тылбааска бэриллэллэр (Иван — Уйбаан, Сашка — Хааска, Петр — Бөөтүр уо. д. а.). Сахалыы ааттарга төннүү уустук, тоҕо диэтэххэ докумуоннары уларытан оҥоруу уустук, уонна саха алпаабытын буукубаларын туттар кыах суох.

Түүр-монгуол норуоттарын кытта ыккардыларынааҕы ситим

В. Н. Харьков этэринэн, сахалар этногенезтара, уопсайынан, XVI үйэ саҕаланыытыгар Орто Өлүөнэ сиригэр соҕуруу дойдуттан кэлбит түүр тыллаах көһөн кэлээччилэр (Баайҕал таһыттан кэлбиттэр диэн сабаҕаланар) олохтоох уустарын симэлитэн-иҥэрэн туран түмүктэммитэ. Көһөн кэлээччилэр, баҕар, булкуһуктаах түүр-моҥгуол төрүттээх этилэр[5].

А. Н. Алексеев санаатынан, саха омуга үөскээһинэ хас да араас төрүттээх этническэй бөлөхтөр алтыһыыларын түмүгэ буолар: палеоазиатскай (протодьүкээгир) уонна кэлбит тоҥус уонна түүр-моҥгуол бөлөхтөрө[15][5].

Сахалар төрүттэрин үөрэтии историографиятыгар саха норуотун төрүттэрин араас түүр-моҥгуол норуоттарыгар сиэтэн таһаарар араас көрүү баар[16]. Н. Н. Козьмин сахалар курыкааннартан төрүттээхтэрин туһунан гипотезаны олохтооччунан ааҕыахха сөп. Кини этэринэн, сахалар өбүгэлэрэ XIV үйэ саҕаланыытыгар диэри Байҕал таһыгар олорбуттара, ол саҕана илин өттүттэн, Байҕал нөҥүө, бүрээттэр киирэн кэлэн кинилэри хоту, Өлүөнэҕэ үтүрүйбүттэрэ[17].

Г. В. Ксенофонтов этэринэн, бастаан Бүлүүгэ урааҥхайдары (оронкон-ураныкааннары) көһүүтэ буолбута, кинилэр тоҥус биистэрин уонна хунну, моҥгуоллар уонна түүрдэр кыттыгастаах, түүр буолбут сыдьааннара этилэр. Иккиһинэн Бүлүүгэ VII—VIII үйэлэргэ «гулигань» эбэтэр «үс-курыкаан» диэн сүөһү иитээччилэр көспүттэрэ. Уйгуур төрүттээх «саха» норуота — Киин Саха сирин сахаларын өбүгэлэрэ, Баайҕал таһыттан Өлүөнэҕэ IX—XII үйэлэргэ көспүттэрэ[17].

Н. Ф. Остолопов, Н. С. Щукин, Н. А. Костров, П. Кларк, И. Майдель, Н. А. Аристов сахалар өбүгэлэринэн сагайдары, хакаастар этническэй бөлөхтөрүн, ааҕаллара. Бу гипотеза саха уонна сагай диэн этнонимнар маарыннаһалларыгар олоҕурбута. Н. А. Костров сахалар сагайдартан төрүттэрин туһунан сабаҕалааһынынан суруйара. Н. А. Аристов сахалары сагайдары кытта тэҥниирэ, сагайдары сахалар хаалбыт бөлөхтөрүнэн ааҕара[16].

В. В. Радлов — сахалары моҥгуол тыллаах, кэлин түүр буолбут норуоттарга киллэрэр көрүүнү олохтооччу. В. В. Радлов этэринэн, «саха-урааҥхай» диэн бэйэ аата «кыраныысса таһынааҕы урааҥхай» диэн суолталаах этэ[18]. В. Ф. Трощанскай сахалар өбүгэлэрин XIII үйэтээҕи источниктарга «ойуур норуоттарын» кэккэтигэр ахтыллар ойуур урянхайдарыттан таһаарара. В. В. Радлов ойуур урянхайдарын «биллибэт тыллаах», бастаан моҥгуолламмыт, онтон түүрдэммит норуот дии саныыра. Г. В. Ксенофонтов саха урааҥхайдарын Маньчжурия сирин кытта ситимниирэ[16].

Н. Ф. Остолопов сахалар этническэй састааптарын үс көлүөнэҕэ араарбыта, номоххо ахтыллар өбүгэлэр ааттарынан — Омоҕой (боотулу), Эллэй (хаҥалас) уонна Хоро (бүрээт)[18]. Саха этнографиятын XVII үйэтээҕи бастакы чинчийээччилэрэ сахалар уонна бүрээттэр олус чугастык сибээстээхтэригэр уонна, кинилэр санааларынан, биир норуот этилэригэр болҕомтолорун уурбуттара. Н. Витсен бүрээт уонна саха тылларын маарыннаһыыларын бэлиэтиирэ. Омоҕой сыдьааннарын сахалар састааптарыгар баар моҥгуол компоненыныын ситимнииллэр. Фольклор источниктара Омоҕой «бырааскай» (бүрээттэр) норуоту кытта ситимнииллэр[16].

Сахалар састааптарыгар бүрээт хориннарын кытта тэҥнэнэр хоролор көстөллөр. Н. Ф. Остолопов Байҕал таһыттан хориннар кэлэн саха норуотун этногенезигэр кыттыыны ылбыттара диэн этэрэ. И. И. Биллингс экспедициятын кыттааччыларын матырыйаалларыгар Омоҕой бииһигэр бүрээт-хориннар холбоспуттарын туһунан сибидиэнньэ баар. Оттон Б. Р. Зориктуев хоро уустарын хорилартан таһаарыыны утары этэрэ. Хоролор таҥастарын тобохторо бүрээт хориннарын таҥаһыттан тоҥустар таҥаһыгар ордук чугас буолан тахсыбыта. Ону таһынан хоро уонна хори атын-атын тотемнаах өбүгэлээхтэр. Холобур, хоро дьонун тотемынан суор, оттон хорилар тотемнарынан куба буолар[16].

В. В. Ушницкай суруйарынан, «былыргы фольклорнай источниктары үөрэтэргэ оннук өйдөбүл үөскүүр», ол эбэтэр хоро уонна боотулу саха норуота төрүттэммит былыргы биистэрэ буолуохтарын сөп. XX үйэҕэ хори уонна хоро диэн этнонимнары илдьэ сылдьааччылары орто үйэтээҕи курыкааннары кытта тэҥнээһин олохтоммута. Боотулуулар батулиннары кытта тэҥнэнэллэр[16]. Батулиннар диэн аатынан булагаттар састааптарыгар баар батлайдар[19], хорилар састааптарыгар баар батанайдар биллэллэрэ[20].

П. А. Ойуунускай сахалары кереит бииһин — сахаэт (сакаит) — кытта ситимнээхтэрин туһунан гипотезаны сайыннарбыта[18]. Баҕар, сахалар бэйэлэрин ааттара «саха» генетическэй өттүнэн «сакаит» диэн аакка барыан сөп[21][22]. В. С. Николаев сахалар этническэй өбүгэлэрин туматтары кытта тэҥниирэ[18]. А. М. Малолетко этэринэн, сахалар этногенезтара Амуртан тоба диэн гун бииһин бэрэстэбиитэллэрэ киириилэрин кытта ситимнээх[17]. Сахалар этногенезтэрин үөрэтии кэмигэр меркиттэртэн төрүттээхтэр диэн эмиэ гипотезалар тахса сылдьыбыттара[23].

А. П. Окладников сахалар уонна булагаттар биирдэ икки аҥыы арахсыбыт биир ууһа этилэр диэн түмүк оҥорбута. Археолог антропологическай, лингвистическэй матырыйааллары аҕалар, ол дааннайынан сахалар өбүгэлэрэ Байҕал таһыгар бүрээттэри кытта олорон бэйэ-бэйэлэригэр сабыдыаллаабыттар. Кини сахалар олохтоох сүөһү иитиитин тиэрминнэригэр моҥгуол тыллара баһыйалларын, оттон сахалар олохторун социальнай уонна уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй эйгэлэригэр түүр төрүттээх тыллар баалларын туһунан суруйар[18].

Б. О. Долгих сахалар өбүгэлэринэн бүрээттэр эхирит диэн уустарын ааҕара. Сахалар этническэй сүрүннэрэ хаҥаластар этилэр дии саныыра, кинилэри эхирит хэнгелдур диэн ууһу кытта ситимниирэ. А. И. Гоголев, бэйэтин чинчийиитигэр, хаҥаластары канглы диэн ууһун кытта ситимниирэ[18]. Сахалар кэккэлэригэр эхирит плаһыгар игидэй диэн уус киирсэр[24][25].

Г. В. Ксенофонтов хори-тумат, ойрат, баргут диэн биистэргэ ураты болҕомтону уурара[17]. Сахалар састааптарыгар улахан миэстэни бороҕоннор уонна байаҕантайдар ылаллар, кинилэр Байҕал эрэгийиэнигэр ахтыллар орто үйэтээҕи баргут уонна баегу (байырку) биистэрин кытта тэҥнэнэллэр[23].

В. В. Ушницкай этэринэн, хаҥаластар — сахалар этническэй сүрүннэрэ — татаардар түмсүүлэрин сорҕото этилэр[26]. Саха фольклоругар сахалар өбүгэлэринэн «татаардар» ахтыллаллар, онтон Эллэй аҕатынан Татаар-тайма буолар[23]. Сахалар бастакы өбүгэлэрин уонна төрөөбүт дойдуларын ааттарыгар, фольклорга Байҕал орто үйэтээҕи элбэх биистэрин ааттара киирэллэр — туматтар, урааҥхайдар, татаардар, байагулар, хорилар, моҥгуоллар, батулиннар[23]. Сахалар састааптарыгар баар байаҕантай ууһа моҥгуол байаут бииһин, бөтүҥ ууһа — жужаннар сыдьааннарынан ааҕыллар буртэ-чиностары[24], оттон куокуй ууһа — хухуйт диэн ууһу кытта тэҥнэнэллэр[27].

Генетика

Сахалар 94 % генетическай өттүнэн Y-хромосома N1a1-Tat гаплогруппаҕа (N1a1a1a1a4-M2019>N-M1993 субклад[28]) киирсэллэр[29][30]. Бары саха N1a1-тарын уопсай өбүгэлэрэ 1300 сыл анараа өттүгэр олорбута. Ону таһынан R1a уонна C Y-хромосома гаплогруппалар эмиэ тарҕаныылаахтар[31]. Учуонайдар сахалар көмүүлэриттэн (XV үйэттэн XIX үйэҕэ диэри) 58 мумификацияламмыт уҥуоҕу чинчийэн баран, 13 холобуртан 8-гар (61 %) N1a1-Tat Y-хромосома гаплогруппатын булбуттара[32][33]. Ону тэҥэ C уонна D митохондриальнай гаплогруппалар үрдүк частоталара тахсыбыта. Былыргы саха популяциятын 21 холобуруттан (XVII—XIX үйэлэр) 17-һэ N1a1-M46 Y-хромосома гаплогруппаҕа, 1-һэ N1a2-CTS6380 Y-хромосома гаплогруппаҕа, 1-һэ C2-M217 Y-хромосома гаплогруппаҕа, 1-һэ C2b1a1b1-F3985 Y-хромосома гаплогруппаҕа сыһыаннаах этилэр. 1 холобур эрэ чопчу сыһыаннаспатаҕа[34]. D5a2a2, C4a1c, C4a2, C5b1b митохондриальнай линиялар уонна сахаларга эрэ баар STR N1a1 Y-хромосома гаплогруппа (N1c) субклада сахалар өбүгэлэрин миграциятыныын ситимнээх буолуон сөп, оттон C3c Y-хромосома гаплогруппа, баҕар, тоҥус норуот кэҥээһинин түмүгэр Саха сиригэр киирбитэ. Дьүкээгирдэргэ, эбээннэргэ уонна дулгааннарга баар Z1a1b уонна Z1a3 митохондриальнай гаплогруппалар атын уонна, баҕар, былыргы миграция (миграциялар) суолун көрдөрөллөр. Иккиэн гаплоиднай локустары, итиэннэ аутосомнай SNP дааннайдарын анаалыһа Саха уонна Сибиир саамай Хотугулуу-Илин өттүн икки ардыларыгар аҕыйах эрэ генетическэй компоненнар баалларын быһаарбыта. Эбээннэр уонна дулгааннар атын уонна, баҕар, былыргы миграция суолун илдьэ сылдьаллар. Сахаларга баар Арҕаа Евразия ийэ уонна аҕа линияларын үгүс өттө аныгы кэмҥэ Илин Европа дьонун кытта булкуһууттан кэлбит буолуон сөп эрээри, H8, H20a уонна HV1a1a митохондриальнай гаплогруппалар, ону таһынан J Y-хромосома гаплогруппа Орто Азия уонна Соҕуруу Сибиир нөҥүө Арҕаа Евразияттан былыргы ген сүүрүгүн көрдөрүөхтэрин сөп[35].

Тыл уонна сурук

Сүрүн ыстатыйалар: Саха тыла, Саха суруга

Саха тыла түүр тылларын кэргэнигэр киирэр уонна атын түүр тылларыттан дорҕоон састаабынан уратылаах. Саха тылыгар саамай чугас дулгаан тыла буолар. Саха тылын лексикатыгар нуучча тылыттан киирбит элбэх тыл баар, бу сахалар уонна нууччалар өр кэмҥэ бииргэ олорбуттарынан ситимнээх.

Саха тылын суруга-бичигэ эбии буукубалары туһанар кириллицаҕа олоҕурар. 2020 сыллааҕы биэрэпис дааннайынан, саха тылынан саҥарар дьон ахсаана 479 484 киһи этэ[36], бу саха тылы Сибиир төрүт омуктарын саамай тарҕаммыт тылларыттан биирдэстэрэ оҥорор. Саха сирэ Арассыыйаҕа киирбитин кэннэ сахалар нуучча тылын көхтөөхтүк туттар буолбуттара. Билигин сахалар үгүс өттүлэрэ нуучча тылын иккис тыл быһыытынан да буоллар билэллэр.

Култуура уонна олох-дьаһах

Сахалар традиционнай хаһаайыстыбатыгар уонна матырыйаалынай култууратыгар Киин Азия сүөһү иитээччилэрин култууратыгар маарынныыр элбэх бэлиэлэр бааллар. Орто Өлүөнэҕэ сахалар хаһаайыстыбаларын моделя олохтоммута, ол сүөһү иитиитин уонна киэҥник туттуллар промыысыллары (балыктааһын уонна булт) холбуура, уонна бу матырыйаалынай култуура Илин Сибиир климатыгар сөп түбэһиннэриллибитэ. Ол курдук, тыйыс климаттаах усулуобуйаҕа олорорго бэркэ сыһыарыллыбыт саха ынаҕын уонна саха атын ураты көрүҥнэрин бэлиэтиэххэ сөп. Саха сирин хоту өттүгэр таба иитиитин ураты көрүҥэ тарҕаммыт.

Олохтоох дьиэнэн охсуу балаҕан уонна туоһунан бүрүллүбүт ураһа буолара. XX үйэттэн саҕалаан сахалар избалары (нууч.) (сах. тутар буолбуттара.

Былыр Саха сирин хотугу олохтоох норуоттара (ол иһигэр сахалар эмиэ) «Саха лайката» диэн ааттаммыт ыт боруодатын таһаарбыттара. Ону таһынан, улахан саха ыттарын боруодата тарҕаммыта, ыттар аһаҕас сиргэ иитиллэллэринэн уратылаахтар.

Аҕаттан оҕоҕо кэлбит Олоҥхо диэн былыргы эпос ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы материальнайа суох нэһилиэстибэтин испииһэгэр киллэриллибитэ.

Саха норуотун ырыаһыттара хабарҕа ырыатын тутталлара.

Музыкальнай инструменнартан ордук биллэллэр хомус — варган сахалыы көрүҥэ уонна кылыһах (кырыымпа) диэн струна-смычковай инструмент. Ону таһынан, сахаларга атын да, билигин умнуллубут струннай инструменнар бааллара[37]. Саха быһаҕа диэн ааттанар ураты култуура феномена баар.

Итэҕэл

Сүрүн ыстатыйа: Тенгрианство
Сүрүн ыстатыйа: Айыы
Сүрүн ыстатыйа: Саха мифологията

Нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ сахаларга тенгрианство тарҕаммыта. Ол да буоллар, саха мифологиятыгар Таҥара (Тенгри) диэн ааттаах туспа таҥара суоҕа, уонна бу тыл бэйэтэ «таҥара» диэн өйдөбүлгэ төннөр уонна элбэх ахсааҥҥа туттуллар (таҥаралар). Ол иһин сахалар итэҕэллээх өйдөбүллэрин тенгрианство диэн ааҕыахха сөп (бу өйдөбүл түүр-моҥгуол норуоттарын итэҕэллэрин бары көрүҥнэрин түмэр уонна элбэх маарыннаһар бэлиэлээх, биир төрүттээх). Сахалар бэйэлэрин Айыы таҥаралартан төрүттээхпит дии саныыллара, олор үрдүлэринэн Күн Таҥара Үрүҥ Аар Тойон турара. Таҥара үөрэҕин өйдөбүлүгэр үс эйгэ баар: үөһээ, орто уонна аллараа дойдулар, олор Аал Кудук Мас диэн ааттаах улахан маһынан холбоммуттар. Үөһээ дойдуга Айыылар (таҥаралар), орто дойдуга — дьон уонна иччилэр (айылҕа духтара), аллараа дойдуга — абааһылар (демоннар) олороллор. Айыыларга анаммыт алгыс — булгуччулаах сиэр-туом (үөрүүлээх түгэҥҥэ эбэтэр саҥа (билбэт) сиргэ кэлиигэ). Ытык сирдэри, хайалары, мастары, өрүстэри ытыктыыллар, кинилэр тус бэйэ иччилээхтэр. Алгыстар сахаларга араас көмүскэли, көмөнү уонна ситиһиини Айыылартан көрдөһөр таҥараҕа үҥүү курдуктар.

Үгэс таҥастаах саха кыыһа

Сахалар сыл ахсын «Ыһыах» диэн, үс дойду таҥараларын уонна иччилэрин айхаллааһын күнүн, бэлиэтииллэр. Ыһыаҕы сайыҥҥы күн туруутун күнүгэр, бэс ыйын 21 күнүгэр (былыр), билигин бэс ыйын иккис аҥаарыгар табыгастаах кэмҥэ, күнү көрсүү сиэрэ-туома ааһар кэмигэр бэлиэтииллэр. Сахаларга Күн Үрүҥ Аар Тойон хараҕынан эбэтэр кини бэйэтинэн көстөрүн курдук өйдөнөрө. Оттон сири (орто дойду иччитин Аан Алахчын Хотуну) сахалар ийэ-иитиллээччибит дии саныыллара уонна киниэхэ алгыстарынан уонна бэлэхтэринэн (биһиги кэммитигэр ордук алаадьынан) махтаналлара.

Ону таһынан, сахалар киһи ахсын кут баар диэн итэҕэйэллэр. Сахалар өйдөбүллэринэн, кут үс чаастаах:

  • Ийэ-кут — төрөппүттэртэн бэриллэр;
  • Буор-кут — матырыйаалынай чааһа, эттээх-сиин;
  • Салгын-кут — өй-санаа.

Былыр сахаларга салгыҥҥа көмүү сиэрэ-туома эмиэ баара.

Сахалар традиционнай Айыы итэҕэллэрэ Арассыыйа Федерациятын юстициятын министиэристибэтин Саха Өрөспүүбүлүкэтинээҕи салаатыгар 2012 сыл тохсунньу 10 күнүгэр официальнайдык бэлиэтэммитэ.

XVIII үйэ иккис аҥаарыгар Өлүөнэ кыраайын олохтоохторун — сахалары эрэ буолбакка, эбээннэри, эбэҥкилэри, дьүкээгирдэри, чукчалары, дулгааннары — барыларын христианскай итэҕэлгэ киллэрии түргэнник ааспыта. Православнай духуобунас үлэлээбитинэн Саха сирин норуоттарын норуот үөрэҕин уонна сырдатыыны сайыннарыы, омук тылынан литэрэтиирэ үөскээһинэ, омуктар ыккардыларыгар сыһыаннаһыы дириҥээһинэ сибээстээхтэр.

Саха дьиэ кэргэнэ

Сахалар олорор сирдэрэ

2010 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Арассыыйаҕа 478 тыһыынча саха олорбута, 2014 сыл бүтүүтэ кинилэр ахсааннара 500 тыһыынчаттан тахса буолбута. Саха сиригэр саамай элбэх ахсааннаах омук буолаллар. Сорох сахалар Казахстаанҥа — 415 (2009 с.), Украинаҕа — 304 (2001 с.), Белоруссияҕа — 52 (2009 с.), Киргизияҕа — 35 (2009 с.), Латвияҕа — 28 (2011 с.), Эстонияҕа — 15 (2011 с.) уонна ССРС-тан арахсыбыт атын дойдуларга олороллор.

Бүтүн сойуустааҕы уонна бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпистэр дааннайдарынан дьон ахсаана (1897—2010)
Дойду / Эрэгийиэн 1897 сыл биэрипиһэ[38] 1926 сыл биэрипиһэ[39] 1939 сыл биэрипиһэ[40] 1959 сыл биэрипиһэ[41] 1970 сыл биэрипиһэ[42] 1979 сыл биэрипиһэ[43] 1989 сыл биэрипиһэ[44] 2002 сыл биэрипиһэ[45] 2010 сыл биэрипиһэ[46] 2021 сыл биэрипиһэ
Арассыыйа импиэрийэтэ / ССРС / Арассыыйа Федерацията 227 384 240 709 242 080 236 655 296 244 328 018 381 922 443 852 478 085 478 409
Саха Уобалаһа / Саха АССР / Саха Өрөспүүбүлүкэтэ 221 467 235 926 233 273 226 053 285 749 313 917 365 236 432 290 466 427 469 348
Иркутскай губерния / Сибиир кыраайа / Иркутскай уобалас 2 734 3 385 1 398 1 366 1 751 1 788 2 020 992 858 468
Енисей губернията / Сибиир кыраайа / Красноярскай кыраай 2 181 4 820 4 343 1 248 1 387 1 778 1 368 1 468 1 236
Томскай губерния / Сибиир кыраайа / Новосибирскай уобалаһа - 21 386 602 798 473 629 440
Приморскай уобалас / Уһук Илиҥҥи кыраай / Приморскай кыраай 517 32 22 112 117 506 475 703 766 675
Приморскай уобалас / Уһук Илиҥҥи кыраай / Хабаровскай кыраай 1 224 1 569 944 1 152 1 662 1 578 1 454 1 417 987
Камчатскай уобалас / Уһук Илиҥҥи кыраай / Магадаан уобалаһа 734 791 1019 892 754 469 407 212
Амурскай уобалас / Уһук Илиҥҥи кыраай / Амур уобалаhа 356 398 302 245 288 699 788 314 449 240
Москва губернията / Москва уобалаһа - 72 206 38 137 154 224 242 306 39
Москва 164 496 480 771 1 448 1 508 1 088
Ингерманландскай губерния / Ленинград уобалаһа - 21 82 12 50 73 161 68 72 45
Ленинград / Санкт-Петербург 70 214 787 862 847 701 675
Украин ССР - 14 77 251 349 479 688 - - -
Казахскай АССР / Казахская ССР - 4 64 87 174 438 314 - - -
Узбек ССР - 3 24 74 173 119 183 - - -
Белорусскай ССР - 1 9 33 43 81 139 - - -
Киргизскай АССР / Киргизская ССР - - 4 11 58 82 80 - - -
2010 сыллааҕы биэрэпис дааннайынан сахалар ХФУо-га куораттааҕы уонна тыа сирин олохтоох пууннарынан бырыһыанынан тарҕанан олоруулара
2010 сыллааҕы биэрэпис дааннайынан сахалар Уһук Илиннээҕи федеральнай уокуругар куораттааҕы уонна тыа сирин олохтоох пууннарынан бырыһыанынан тарҕанан олоруулара

Тас сахалар

Сүрүн ыстатыйа: Тас сахалар

Тас сахалар диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин таhыгар олорор сахалар.

Сахалар филателияҕа

1933 сыллаахха ССРС-ка «ССРС норуоттара» диэн этнографическай пуочта мааркаларын сиэрийэтэ тахсыбыта. Мааркаларга сахаларга анаммыт маарка баара.

«ССРС норуоттара» (сахалар) серията, 1933 сыллааҕы ССРС пуочта маарката

Быһаарыылар

  1. ↑ Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025.
  3. ↑ Архивированная копия. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025. Архивировано из оригинала 2 Кулун тутар 2020 года.
  4. ↑ Религия Аар Айыы официально признана после 316 лет запрета.
  5. ↑ 1 2 3 Харьков В. Н., Степанов В. А., Медведева О. Ф., Спиридонова М. Г., Максимова Н. Р., Ноговицына А. Н., Пузырев В. П. Происхождение якутов: анализ гаплотипов Y-хромосомы // Молекулярная биология. — Т. 42, № 2. — С. 226—237. — ISSN 0026-8984.
  6. ↑ https://sci.e.nlrs.ru/open/37802
  7. ↑ Обрядовая поэзия саха (якутов). Российская академия наук, Сибирское отделение, Институт филологии. Сост. Н. А. Алексеев, П. Е. Ефремов, Е. Н. Кузьмина. Новосибирск, Наука. 2003
  8. ↑ Бурыкин А. А. Урянхай и урянхайцы. Проблема поисков локуса и этносов // Новые исследования Тувы. — 2019. — № 2. — С. 193—207. Архивировано 1 От ыйын 2020 года.
  9. ↑ Курыканы (рус.). Иркипедия - портал Иркутской области: знания и новости. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025. Архивировано 4 Атырдьах ыйын 2018 года.
  10. ↑ Происхождение якутов. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025.
  11. ↑ V.A. Stepanov «Origin of Sakha: Analysis of Y-chromosome Haplotypes» Molecular Biology, 2008, Volume 42, No 2, p. 226—237,2008. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025.
  12. ↑ V.A. Stepanov «Origin of Sakha: Analysis of Y-chromosome Haplotypes» — Атлас курыканской миграции. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025. Архивировано 22 Ахсынньы 2015 года.
  13. ↑ Легенды, предания якутов. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025. Архивировано 12 Ыам ыйын 2013 года.
  14. ↑ Л.А. Сергеева. О якутских фамилиях (русский). Архивировано 28 Атырдьах ыйын 2016 года.
  15. ↑ Алексеев А. Н. Древняя Якутия: железный век и эпоха средневековья. — Новосибирск: Изд-во Института археологии и этнографии СО РАН., 1996.
  16. ↑ 1 2 3 4 5 6 Ушницкий В. В. Историографический обзор версий о происхождении саха от современных тюрко-монгольских народов // Этнокультурные взаимодействия в Евразии: пространственные и исторические конфигурации. — 2012. — С. 218—231.
  17. ↑ 1 2 3 4 Ушницкий В. В. Происхождение саха: история вопроса // Новые исследования Тувы. — 2014. — № 2 (22). — С. 51—66. Архивировано 5 Олунньу 2021 года.
  18. ↑ 1 2 3 4 5 6 Ушницкий В. В. Историография этногенеза саха: обзор научных гипотез и версий // Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология. — 2011. — Т. 10, вып. 5. — С. 73—81. — ISSN 1818-7919. Архивировано 8 Бэс ыйын 2020 года.
  19. ↑ Нанзатов Б. З. Этногенез западных бурят (VI—XIX вв.). — Иркутск, 2005. — С. 160 с.. — ISBN 5-93219-054-6
  20. ↑ Цыбикдоржиев Д. В. Происхождение древнемонгольских воинских культов: по фольклорно-этнографическим материалам бурят. — Улан-Удэ: Бурятский научный центр СО РАН, 2003. — С. 276. — 290 с. Архивная копия от 18 Тохсунньу 2022 на Wayback Machine
  21. ↑ Бутанаев В. Я., Торбостаев К. М. Сагайцы // Происхождение хакасских родов и фамилий. — Абакан, 1995. Архивная копия от 17 Балаҕан ыйын 2020 на Wayback Machine
  22. ↑ Нанзатов Б. З. Расселение и племенной состав «лесных народов» в предчингисовское и чингисовское время (по данным летописей Рашид ад-Дина) // Древние культуры Монголии и Байкальской Сибири. — 2011. — 3—7 мая. — С. 441—451.
  23. ↑ 1 2 3 4 Ушницкий В. В. Татары Центральной Азии и проблема происхождения ураанхай-саха // Северо-Восточный гуманитарный вестник. — 2017. — № 3 (20). — С. 30—36. Архивировано 14 От ыйын 2021 года.
  24. ↑ 1 2 Ушницкий В. В. Участие монгольского компонента в формировании этнокультурного ландшафта Якутии // Северо-Восточный гуманитарный вестник. — 2019. — № 3 (28). — С. 46—54. — ISSN 2218-1644.
  25. ↑ Нанзатов Б. З., Тишин В. В. К бурятско-якутским этническим связям: игидэй и эхирид // Известия Иркутского Государственного Университета. Серия «Геоархеология. Этнология. Антропология». — 2020. — Т. 32. — С. 26—36. — ISSN 2227-2380. Архивировано 5 Олунньу 2021 года.
  26. ↑ Ушницкий В. В. Теория татарского происхождения якутов // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 1. — С. 43—63. — ISSN 2308-152X. Архивировано 5 Олунньу 2021 года.
  27. ↑ Очир А. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов / д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова. — Элиста: КИГИ РАН, 2016. — С. 230. — 286 с. — ISBN 978-5-903833-93-1
  28. ↑ N-M1993 YTree. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025. Архивировано 26 Алтынньы 2020 года.
  29. ↑ MtDNA and Y-chromosome lineages in the Yakut populationАрхивная копия от 22 От ыйын 2018 на Wayback Machine
  30. ↑ The origin of Yakuts: analysis of Y-chromosome haplotypes. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025. Архивировано 16 Олунньу 2017 года.
  31. ↑ Архивированная копия. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025.
  32. ↑ Eric Crubézy, Sylvain Amory, Christine Keyser, Caroline Bouakaze, Martin Bodner, Morgane Gibert, Alexander Röck, Walther Parson, Anatoly Alexeev, Lertrand Ludes. Human evolution in Siberia: from frozen bodies to ancient DNA. BMC Evolutionary Biology 2010. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025.
  33. ↑ Этногенез якутов. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025. Архивировано 22 От ыйын 2018 года.
  34. ↑ Vincent Zvénigorosky The genetic legacy of legendary and historical Siberian chieftains. — 2020.
  35. ↑ Sardana A. Fedorova Autosomal and uniparental portraits of the native populations of Sakha (Yakutia): implications for the peopling of Northeast Eurasia. — 2013 Jun 19.
  36. ↑ Таблица 6. Население по родному языку. https://rosstat.gov.ru. Росстат. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025.
  37. ↑ Якутские музыкальные инструменты (рус.). dancesakha.ru. Национальный театр танца Республики Саха (Якутия) им. Сергея Зверева - Кыыл Уола. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025.
  38. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. demoscope.ru. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025. Архивировано 18 Сэтинньи 2015 года.
  39. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. demoscope.ru. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025. Архивировано 18 Сэтинньи 2015 года.
  40. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. demoscope.ru. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025. Архивировано 18 Сэтинньи 2015 года.
  41. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. demoscope.ru. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025. Архивировано 18 Сэтинньи 2015 года.
  42. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. demoscope.ru. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025. Архивировано 18 Сэтинньи 2015 года.
  43. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. demoscope.ru. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025. Архивировано 18 Сэтинньи 2015 года.
  44. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. demoscope.ru. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025. Архивировано 18 Сэтинньи 2015 года.
  45. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. demoscope.ru. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025. Архивировано 22 Бэс ыйын 2011 года.
  46. ↑ Приложение Демоскопа Weekly. demoscope.ru. Сигэнии күнэ: 16 Алтынньы 2025. Архивировано 6 Алтынньы 2015 года.

Литэрэтиирэ

  • Линденау Я. И. Описание народов Сибири (первая половина XVIII века). Историко-этнографические материалы о народах Сибири и Северо-Востока. — Магадан: Магаданское кн. изд-во, 1983. — 176 с.: ил. — Серия «Дальневосточная историческая библиотека».
  • Личков Л. С., Якуты // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
  • Якуты // Сибирь. Атлас Азиатской России. — М.: Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография, 2007. — 664 с. — ISBN 5-287-00413-3
  • Якуты // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8
  • Якуты // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3 Архивная копия от 29 Сэтинньи 2014 на Wayback Machine
  • Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 504
  • Серошевский В. Л. Якуты: опыт этнографического исследования. — СПб., 1896. — 720 с.
  • Лукина А. Г. Традиционная танцевальная культура якутов / Отв. ред. канд. ист. наук М. Я. Жорницкая; Институт гуманитарных исследований АН РС(Я). — Новосибирск: Изд-во СО РАН, 1998. — 176 с. — 500 экз. — ISBN 5-7692-0183-5
  • Алексеев Н. А. Традиционные верования якутов XIX — начале XX в. — Новосибирск, АН СССР. Отд-ние истории. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. Сиб. отд-ние. Якут. филиал. Ин-т яз., литературы и истории., 1975. С. 199
Төрдө — «https://sah.ruwiki.ru/w/index.php?title=Сахалар&oldid=1099942»