Аал Луук Мас

УРУБИИКИ диэн сиртэн ылыллыбыт
Аал Луук Мас
2010 с. Олоҥхо Ыһыаҕын Аал Луук маһа, Бэрдьигэстээх, Горнай улууһа
2010 с. Олоҥхо Ыһыаҕын Аал Луук маһа, Бэрдьигэстээх, Горнай улууһа

Аал Луук мас (нууч. Священное мировое дерево; атыннык Аар Кудук Мас, сороҕор Аал Дууп Мас эбэтэр Аар Дуук Мас диэн буолуон сөп) — саха төрүт итэҕэлигэр уонна олоҥхоҕо үс дойдуну (Үөһээ, Орто, Аллараа) холбуур мас[1].

Кудук диэн элбэх түүр тылыгар баар тыл. Кыргыыстарга, хаһаахтарга уонна баскыырдарга «холуодьас» диэн суолталаах. Алтаай тылын телеут саҥатыгар «быйаҥ төрдө» диэн суолтаҕа туттуллар. Оттон саха тылыгар бу тыл «дэлэй, быйаҥ» диэн өйдөбүллээх киирбит. Онон Кудук мас диэн «быйаҥ маһа» диэн суолталаах, оттон Аал диэн аар («бастыҥ», «ытык») диэн тылтан тахсыан сөбүн сабаҕалыыллар[2].

Олоҥхоҕо ойууланара

Аал луук мас олоҥхо саҕаланыытыгар, аан дойду айыллыытын туһунан түһүмэх кэнниттэн, ойууланар. Бу булгунньах үрдэлигэр үүнэр, аҕыс лабаалаах мас.

Аал Луук мас тутула:

  • Мас төбөтө Үрүҥ Аар тойон сэргэтэ буолар[3].
  • Умнаһа — Аан дойду сүнньэ, ол эбэтэр үс дойдуну ситимниир сүрүн тутул;
  • Лабаалара — аҕыс лабаата сир аҕыс өттүн ыйаллар;
  • Туораахтара — чороон курдук быһыылаахтар, онтон «үрүҥ илгэ» таммалыыр (эр киһи Иэйэхситин кытта ситим);
  • Сэбирдэхтэрэ — кычым диэн сылгы киэргэлин курдук быһыылаахтар (Дьөһөгөй Айыыны кытта ситим);
  • Силистэрэ — аҕыс силиһэ Аллараа дойдуга үүммүт, ол гынан баран Орто дойду өттүгэр сиртэн быкпыт. Силистэртэн «араҕас илгэни» таһаарар үс эминньэхтээх сэбирдэхтэр үүнэллэр (дьахтар Айыыһытын кытта ситим). Сорох тиэкистэргэ мас силистэрэ кыыллар курдук ойууланаллар эбэтэр Аллараа Дойдуттан төттөрү тахсан күөллэри, өрүстэри, байҕаллары үөскэтэллэр диэн[4].

Мас иччитэ

Аал Луук мас иһигэр сир иччитэ Аан Алахчын Хотун (атын ааттара Аан Алахчын Ала Мылахсын Хотун, Айыы Мичил Хотун) олорор, кини үрдүкү таҥара Үрүҥ Аар Айыы Тойон кыыһа. Аан Алахчын Хотун Орто дойду олоҕун араҥаччылыыр. Олоҥхоҕо боотурдар киниэхэ кэлэн сүбэлэттэрэллэр, алгыс ылаллар, кини үүтүн иһэн, күүс-уох ылаллар (холобур, «Эр Оҕо Эрбийэлээн Боотур» олоҥхоҕо). Аан Алахчын, Орто дойдуга эбэтэр боотурга куттал суоһаатаҕына, Үөһээ дойдуга илдьит ыытыан сөп[4].

Аныгы олоххо

2005 сыл сэтинньи 25 күнүгэр Олоҥхо ЮНЕСКО киһи-аймах тылынан уонна өйүнэн айбыт култуурунай нэһилиэстибэтинэн билиниллибит. Бу кэнниттэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Олоҥхо ыһыахтара тэриллэр буолбуттар.

Бырааһынньык балаһыанньатынан (2008), Аал Луук мас итэҕэл сиэрин-туомун толорорго аналлаах «Ытык мас» диэн быһаарыллыбыт. Улуустан улууска араас көрүҥнээх, сахалыы ойуулаах-мандардаах, мастан оҥуһуллубут буолар. Бастакы маннык маһы XIX үйэҕэ Таатта улууһун Дьүлэй нэһилиэгэр олоҥхоһут Николай Абрамов — Кынат диэн туруорбут[5]. Кини оҥоһугар олоҕуран, бастакы макеттары олохтоох маастардар, оттон кэнники сылларга уус-худуоһунньук Вячеслав Яроев салалтатынан туппуттар. Хас да оҥоһукка Аан дойду сымыытын бэлиэтэ туттуллубут[4].

Мөһүлгэ диэн ааттанар 12 сыллаах кэрчик устата Аал Луук мас Сунтаарга, Тааттаҕа, Уус-Алдаҥҥа, Горнайга, Ньурбаҕа, Мэҥэ-Хаҥаласка, Хаҥаласка, Чурапчыга, Үөһээ Дьааҥыга, Бүлүүгэ, Мирнэйгэ уонна Алдаҥҥа оҥоһуллан туруоруллубут[6]. Кэнники сылларга (2019 сылтан бэтэрээ) Олоҥхо ыһыаҕа Намҥа, Өлүөхүмэҕэ, Үөһээ Бүлүүгэ, Өймөкөөҥҥө, Аммаҕа, Нүөрүҥгүрүгэ буолан ааспыт[7]. 2026 сыллаахха ыһыах Кэбээйи улууһугар ыытыллар[8].

Атын омуктар култуураларыгар

Чинчийээччилэр (А. И. Гоголев, А. А. Бурцев, Е. М. Мелетинскай) саха Аал Луук маһа атын култууралар аан дойду мастарын уобарастарын кытта майгыннаһарын бэлиэтииллэр:

  • Скандинав мифологията (Иггдрасиль) — Аал Луук мас курдук туруору тутуллаах, үс дойдуну ситимниир: силистэрэ сир анныгар бараллар, чыпчаала халлааҥҥа тиийэр, онно үрдүкү таҥара сэргэтэ буолар. Аан Алахчын Хотун курдук, маска дьылҕа таҥаралара норналар олороллор;
  • Индоиранскай үгэстэр («Ригведа» (нууч.) (сах., «Авеста») аан дойду маһа сир-дойду ортотугар үүнэр, эмтээх, оҕо төрөтөр таҥараны кытта ситимнээх (Ардвисура Анахита диэн). Олоҥхоҕо Аан Алахчын Хотун эмиэ быйаҥы уонна оҕо төрөөһүнүн кытта ситимнээх. Былыргы Индия «Ригведатыгар» аан дойду маһа (ааҥл. Central world pillar) Халлаан Сиртэн арахсыбытын кэннэ үөскүүр. Мас төрдүгэр олорор таҥара уобараһа ууга сытар Вишну иконографиятын кытта дьүөрэлэһэр: кини кииниттэн лотос (аан дойду маһа) үүммүт, онно Брахма олорор.
  • Кафиристан (хотугулуу-илиҥҥи Афганистаан) — былыргы биистэр ытык мас иһигэр олорор Дисни (Дизани) диэн быйаҥ таҥаратын туһунан номохтоохтор (Аан Алахчын Хотун курдук).

Бу култуураларга барытыгар Аан дойду үс өрүттээҕэ биллэр; олоҥхоҕо Аан дойду айыылар уонна абааһылар кыргыһыыларын түмүгэр үс аҥы арахсыбыт, оттон «Ригведаҕа» дэвалар уонна асурдар кыргыһыылара ойууланар, скандинав мифологиятыгар Мидгард, Асгард уонна Хель үөскээбиттэр.

Ону таһынан, былыргы сахалар көмүү-харайыы сиэригэр-туомугар (XVIII үйэ) киһи уҥуоҕун үрдүгэр быһыллан ылыллыбыт чэчири анньаллар эбит — олох салҕанарын бэлиэтээн, бу скифтэр, Индоиран омуктарын аан дойду маһын туһунан өйдөбүллэрин кытта дьүөрэлэһэр[4][9].

Быһаарыылар

  1. ↑ Решетникова, 2016
  2. ↑ Роббек, 2016
  3. ↑ Гоголев, 2002
  4. ↑ 1 2 3 4 Попова, 2019
  5. ↑ Попова-Санаайа, 2022
  6. ↑ Где растет Аал Луук Мас?(биллибэт). www.sakhaparliament.ru. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  7. ↑ История Ысыаха Олонхо: от Сунтара до Нерюнгри — интересные факты о празднике(биллибэт). Улус Медиа. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  8. ↑ Ысыах Олонхо-2026 состоится в Кобяйском районе | Якутия24(биллибэт). yk24.ru. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  9. ↑ Вселенная олонхо: мировое дерево Аал Луук мас(биллибэт). Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.

Литература

Төрдө — «https://sah.ruwiki.ru/w/index.php?title=Аал_Луук_Мас&oldid=1097347»