Алдан улууһа

Билиҥҥи Алдан улууһун сиригэр-уотугар бырамыысылыннас сайдыан иннинэ эбэҥкилэр олорбуттара, кинилэр төрүт дьарыктарынан булт, балыктааһын уонна таба иитиитэ этэ. Төрүт омуктар тулалыыр сирдэрин туһунан өйдөбүллэрэ олохтоох үһүйээннэргэ уонна географическай ааттарга көстөр. «Алдан» диэн аат үөскээбитэ араастык быһаарыллар: сорохтор түүр уонна монгол тылларыттан алтан — «көмүс» диэнтэн тахсыбыт дииллэр, оттон атыттар эбэҥки алдун — «таастаах сир» диэн тылы кытта сибээстииллэр.

Улууһу бырамыысылыннас өттүнэн баһылааһын кыһыл көмүс боруодата көстүбүтүн кэнниттэн саҕаламмыта. Саха старателэ Михаил Прокопьевич Тарабукин Орто Салаа диэн сиргэ көмүс баарын истэн баран, 1923 сыл ыам ыйыгар онно кыра артыал тэрийбитэ. Ыам ыйын 26 күнүгэр кини үрэх үөһээ салаатыгар тохтообута, бу үрэх кэлин Көстүбэт (Незаметный) диэн ааттаммыта. Үрдүк хаачыстыбалаах көмүһү хас да сиртэн ылыллыбыт буортан боруоба оҥорон көрөн баран, старателлэр көмүс кыырпахтарын булбуттара. Бу сиргэ Көстүбэт бириискэ тэриллибитэ, онон Алдаҥҥа көмүһү хостуур үлэ сайдыыта саҕаламмыта.

1923 сыл бэс ыйын 19 күнүгэр Көстүбэт үрэх аттыгар М. П. Тарабукин артыала уонна В. П. Бертин салайар бастакы үлэ артыала көрсүспүттэрэ. Бу күн кэлин Алдан куорат төрүттэммит күнүнэн ааҕыллыбыта. 1924 сылга «Якутзолототрест» тэриллэригэр М. П. Тарабукины Алдаҥҥа көмүһү арыйбыт киһинэн официальнайдык билиммиттэрэ. Кэлин кини аатынан Алдан куорат биир уулуссата ааттаммыта.

Улуус 1930 сыл ыам ыйын 5 күнүгэр тэриллибитэ.

Көстүбэт бөһүөлэк сири-уоту көмүс хостуур сыаллаах баһылааһын киинин быһыытынан сайдыбыта. 1939 сыл ыам ыйыгар кини куорат статуһун ылбыта уонна Алдан диэн ааттаммыта. Куорат көмүһү хостуур бырамыысылыннас салгыы сайдыытын уонна Саха сирин соҕуруу өттүн баһылааһынын сибээстээх Алдан улууһун административнай киининэн буолбута^[1].

1959 сыл от ыйын 18 күнүгэр Алдан улууһугар Учур оройуонун холбообуттара.

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 47831 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1905 киһи (3,86 %), нууччалар — 38868 киһи (78,77 %), украйыыннар — 2712 киһи (5,50 %), эбэҥкилэр — 2028 киһи (4,11 %), татаардар — 635 киһи (1,29 %) уонна атын омуктар — 3198 киһи (6,47 %).

Сурутуу ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга олохтоохтор ахсаана	2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ

Сүрүн ыстатыйа: Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Улуус сиригэр Суннаҕын-Силигир уонна Үөһээ Амма диэн ааттаах харыстанар эркээйи сирдэр бааллар.