Орто Халыма улууһа

Улуус ыам ыйын 25 күнүгэр 1930 сыллаахха төрүттэммитэ.

Орто Халыма улууһа полярнай эргимтэ таьыгар, өрөспүүбүлүкэ хотугулуу-илиҥҥи өттүгэр олохтонон турар. Хоту Аллараа Халыма, арҕаа Абый, хотугулуу-арҕаа Аллайыаха улуустарын кытта, соҕуруулуу-илин Магадаан уобалаһын уонна илин Чукотскай автонмнай уокуругу кытта кэккэлэһэр. Сирин иэнэ: 125,2 тыһ. км2. Улуус баһыйар сирин ньуура дэхси. Үгүс өттүгэр Халыма намтал сирэ сабардыыр. Онтон арҕаа Алаһыай платота, илин Юкагирскай хаптал хайалара бүрүйэллэр. Улуус устун Халыма уонна Алаһыай өрүстэр сүүрэллэр. Березовка, Каменка диэн улахан салаалардаахтар. Элбэх күөлэттэрдээх. Ол иһигэр Бабылыан, Балыма, Уулаах о.д.а. Улуус хотугулуу-илин өттүгэр «Халыма» айылҕа паарката баар. Ону кытары элбэх ресурснай резерваттар уонна кэтэниллэр айылҕа кэрэ сирдэрэ бааллар. Тохсунньу орто температурата: −38ºС; от ыйын орто температурата: +12ºС. Сылга ортотунан хоту 115-тэн 200 мм, онтон илин 250-тан 300 мм кэринэ соҥүү түһэр.

Нэһилиэнньэ хойуута — 0,08 киһи/км2. Урбанизация. Орто-Халыма куоракка улуус 46,3 % олохтоохторо олороллор. Национальнай сатааб. Березовка бөһүөлэгэр олохтоох эбээннэр олороллор.

Улуус 10 олохтоох салалталаах, ол иһигэр 9 бөһүөлэк: «Бастакы Мээтис» Сылгы-Ыытар, «Иккис Мээтис» Сыбаатай, «Алаһыай» Арҕахтаах, «Бастакы Хаҥалас» Өлөөкө-Күөл, «Иккис Хаҥалас» Эбээх, «Сиэн күөл» Ойуһардаах, «Байды» Налимскай, Березовка, Хатыҥнаах уонна Орто Халыма куората. 01.01.2014 сылга улууска уопсайа 7535 киһи олорор. Куоракка 3486 киһи, онтон нэһилиэктэргэ 4049.

Тыа хаһаайыстыба — улуус нэһилиэгин олохтоохторун сүрүн дьарыга буолар. Орто Халымаҕа уопсайа 12 тыа хаһаайытыбатын кооператива, 2 хааһына тэримньи, 54 крестьянскай хаһаайыстыба уонна 500-тэн тахса көмө хаһаайыстыба баар. Сүрүннээн тыа хаһаайыстыбата ынах, сылгы, таба иитиитинэн дьарыктанар, балыктыыр, бултуур. Ону кытары үүтү уонна балыгы уларытан оҥорор. 2014 сыл түмүгүнэн туора муостаах ахсаана 2005 төбөҕө тиийбит, ол иһигэр — 860 ынах сүөһү. Сыл устата 860 төбө ынах 638 ньирэйи төрөөбүт (74,2 %). Улуус үрдүнэн 16 сылгы иитэр база баар. 2015 сылга барыта 4051 төбө сыспай сиэллээх баара. Онтон 1898-һа биэ. Таба иитиитигэр 1 бааһынай тэримньи, 1 кооператив уонна 2 крестьянскай хаһаайыстыба баар. 2015 сылга 2172 төбө таба баар этэ. Ол иһигэр 635 тыһы таба. Улууска 1 кыылы иитэр крестьянскай хаһаайыстыба Сыбаатай нэһилиэгэр баар. Онно кырса иитиитинэн дьарыктаналлар. 2014 сылга 64 кырса ааҕыллара, ол иһигэр 50 тыһы кырса.

2025 сыл алтынньытыгар Өлөөкө-Күөл сэлиэнньэтигэр «Өлөөкө-Күөллээҕи ат собуотун» тэрилтэтин саҥа ынах хотоно үлэҕэ киирбитэ. Тутуу Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүттэн субсидиянан өйөммүтэ^[1].

2026 сыл ыам ыйын 26 күнүгэр Орто Халымаҕа улууска бастакы таас түөрт мэндиэмэннээх элбэх кыбартыыралаах дьиэ арыллыбыта. 2,7 тыһ. м² иэннээх дьиэҕэ саахалланар кутталлаах дьиэттэн көһөрүллүбүт дьоҥҥо анаан 37 кыбартыыра баар^[2].

Бүгүҥҥү күҥҥэ Орто Халыма улууһугар 26 орто үөрэх кыһалара уонна уһуйааннар үлэлииллэр: 12 уһуйаан, 11 орто үөрэх кыһата уонна 3 эбии уорэхтээһин кыһата.

Сүрүн ыстатыйа: Орто Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Улууска култуураны уонна ускуустубаны «Орто Халыматааҕы култуура управлениета» муниципальнай хааһынай тэрилтэ салайар. Орто Халымаҕа 9 араас нэһилиэккэ уонна куоракка 10 кулууп, 4 кыраайы үөрэтэр түмэл, 12 билибэтиэкэ баар.

Улуус киинигэр, Орто Халыма куоракка сайын котор аалынан эрэ, онтон кыһын кыһыҥҥы суолунан тиийиэххэ сөп. Сайын, күһүн уунан таһаҕас, чох-мас таһаллар. • Орто Халыма аэропорда; • Орто Халыма — Березовка, Орто Халыма — Налимскай — Сыбаатай — Эбээх, Орто Халыма — Арҕахтаах, Орто Халыма — Өлөөкө Күөл, Орто Халыма — Сылгы-Ыытар — Ойуһардаах, Орто Халыма — Хатыҥнаах маршруттарынан кыһыҥҥы суол; • Халыма өрүс бириистэнэ.